Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава VI. Хозяйство Кнышинского староства: оригинал

Глава VI. Хозяйство Кнышинского староства. С. 397-410. Польский текст издания.

Rozdział VI. Ekonomika starostwa knyszyńskiego

Renesansowa zasada harmonii dała znać o sobie w pełni w organizacji gospodarczych podstaw egzystencji knyszyńskiego dworzyszcza króla. Nie przeszkadzała bliskość nie tylko mieszczańskich siedzib, ogrodów, pastwisk i pól uprawnych, młynów, tartaku, hodowlanych rybnych zbiorników wodnych. Były równoprawnym elementem kompozycji obecnym tak jak natura w postaci zwierzyńców, lasów, pól uprawnych i sianożęci. Towarzyszyły one rezydencji knyszyńskiej i były czymś bardzo normalnym. Król nie alienował się od nich, ale wręcz przeciwnie. Nie stronił też od ludzi, mieszkańców małego miasteczka Knyszyna. Gospodarka, tak jak i potrzeba życia wśród pięknych przedmiotów była dla króla ważnym elementem współżycia z naturą. Nauczyła tego swego syna matka, władczyni na wskroś

renesansowa.

Intensywna działalność osadnicza, trzebież lasów, urządzanie na ich miejscu wsi, budowa młynów prowadzona była na tym terenie w kilku etapach. Pierwszy z nich przypadł na lata 1509-1522, gdy właścicielem obszaru był Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł. Akcję kolonizacyjną prowadzoną przez niego dokumentuje stworzenie sieci kościołów parafialnych, które uposażył: Kalinówka 1511, Dobrzyniewo, 1519, Dolistowo 1519, Rajgród 1519, Goniądz 1521. Cechą szczególną jego gospodarki było tworzenie bogato uposażonych wójtostw, co zresztą było kontynuacją działań podejmowanych jeszcze w czasach Aleksandra Jagiellończyka.

Bardzo ważną pozycją dochodów z dóbr własnych króla były dochody z trzebieży puszczy porastającej dzierżawę knyszyńską. W zachowanej księdze rozporządzeń króla Zygmunta Augusta, dotyczących dóbr i dochodów własnych króla, często polecano Bartoszowi Wlewskiemu sprawcy towarów leśnych w puszczy naszej kniszinskiej, aby z zysków płynących z produkcji wańczosu, popiołu i smoły wypłacał kredytorom królewskim należne sumy

W 1552 r. król powierzył zarząd wszystkich dóbr królewskich na Litwie Piotrowi Chwalczewskiemu. Nadał mu tytuł spravcy zamkov i dvorov hospodarskich vo vsem VKL. Starostą knyszyńskim był wówczas kniaź Andrzej Glebowicz Proński?. Nie wiemy w jakich okolicznościach pozbawiono Prońskiego tego stanowiska1051, niemniej w 1553 r. Chwalczewski zastąpił go na1049 urzędzie starosty knyszyńskiego. Dzięki jego wysiłkom starostwo knyszyńskie uważano za najlepiej zorganizowane na Litwie. Chwalczewskiego zasługą było opracowanie Ustawy dla starostwa knyszyńskiego, niedatowanego instruktażu dla dzierżawców i wójtów starostwa knyszyńskiego, na tyle uniwersalnego, że stał się podstawą zarządu domeny wielkoksiążęcej na Litwie. Ustawa dla starostwa knyszyńskiego dokładnie określała uprawnienia poddanych królewskich. Przyznawała kluczową rolę WÓJtom, którzy nie tylko posiadali uprawnienia sądowe, ale przede wszystkim byli dozorcami mieszkańców podległych sobie wsi, w zakresie obowiązków wobec króla, folwarku hospodarskiego, pańszczyzny, podwód, możliwości odejścia ze wsi itd. Szczególnie przestrzegać należało prawa wobec puszcz królewskich, by nie przekraczać ich granic, prowadzić produkcji wańczosu i popiołu, sposobu pozyskiwania drewna na opał i do budowy domów chłopskich. Dzierżawcy i wójtowie obowiązani byli prowadzić1048 rejestry gospodarstw chłopskich, z zaznaczeniem ciążących na chłopach obowiązków1052. Tadeusz Czacki oceniając działalność Chwalczewskiego pisał: Nigdy dokładniejszego dzieła żaden kraj nie miał. Nigdy twórczy geniusz piękniejszych w tym względzie nie dał i nie wykonał prawideł... Oddaję cześć jego pamięci, a zapewne, kto czytał jego dzieła, nie mógł odmówić zasłużonej pochwały.1050

1053 20 XI 1556 r. Zygmunt August pisał do Mikołaja Radziwiłła Czarnego marszałka i kanclerza WKL: Rozumiemy dobrze, iż ТМ wielkie trudności masz, siedząc na tych sprawach włócznych, i o tym wielką pilność czyniąc, aby w dobry porządek beły ustawione, co aby TM do końca czynieł, o to pilnie TYM żądamy, bo to nam TM rzecz barzo wdzięczną i onemu państwu naszemu barzo potrzebną uczynisz1054. W 1556 r. król wyznaczył osobną komisję (Mikołaj Radziwiłł kanclerz i woj. wileński, Ostafi Wołłowicz sekretarz królewski) dla zbadania wyników dotychczasowej działalności Chwalczewskiego i przygotowania w porozumieniu z nim ustawy generalnej. Chwalczewski początkowo nie godził się na to. Kiedy król wyraźnie mu to nakazał, wziął udział w rewizji. Przygotowano projekt Ustawy na wołoki i przedłożono go królowi do zatwierdzenia w 1557 r1055. Autorem jej był sam starosta knyszyński — Chwalczewski. Po wprowadzeniu pewnych zmian ogłoszono ją 20 X 1557 r. Dodatkowe rozporządzenia król wydał 20 V 1558 r. Znakomity znawca epoki Władysław Pociecha pisał: Ustawa ta jest nie tylko zbiorem norm prawno-administracyjnych, lecz także bardzo wnikliwym i wszechstronnie opracowanym w duchu epoki traktatem ekonomicznym. Dawała ona Chwalczewskiemu szerokie wyjątkowe pełnomocnictwa, jako naczelnemu kierownikowi reformy. Miał ją prowadzić w porozumieniu z kanclerzem M. Radziwiłłem „Czarnym” i I. Hornostajem (następnie O. Wołłowiczem). W myśl tejże ustawy podlegali Chwalczewskiemu wszyscy miernicy, którzy rozmierzali grunty poszczególnych wsi, pomierczy, zwani też superintendentami pomiary, będący zwierzchnikami mierników, którzy oznaczali kataster gruntu i przeprowadzali komasację.

Chwalczewski kierował się instrukcjami królewskimi i wydawał rozkazania. Osądzał sprawy sporne wynikłe z reformy włócznej. Urząd Chwalczewskiego miał charakter wyjątkowy, wszystkie funkcje przejął po jego śmierci podskarbi ziemski. Pod kierownictwem Chwalczewskiego została przeprowadzona reforma agrarna w dobrach wielkoksiążęcych, a właśnie doświadczenia, zdobyte w reorganizacji włości knyszyńskiej stały się podstawą tej ustawy włócznej dla całości dóbr hospodarskich na Litwie1056. Drugą część reformy, która obejmowała rewizję zamków i dworów hospodarskich rozpoczęto po 1561 r. właśnie od Knyszyna.

Do 1561 r. P. Chwalczewski założył w starostwie knyszyńskim 16 nowych wsi, liczne stawy i wzorowe gospodarstwo rybne. W 1564 r. do rąk „A Folwark Knyszyn pod miastem założony przez Piotra Chwalczewskiego (dziś Knyszyn Zamek). Fragment mapy z 1862 r. AP Białya ą stok, GKL, nr 36.

starosty wpłynęły czynsze pieniężne z 1350 1/2 wł. uprawianych przez chło-

pów:

Zastocze 37

Krypno 37 1/2 robota dwa dni w tydzień Jaskra 28 robota dwa dni w tydzień Zofiówka 6

Ruda 26 1/2 Robota za tłoki i gwałt

Czarna 27 1/2

Chraboły 29 1/2 za gważty tłoki robota Długołęka 67 robota dwa dni w tydzień Rekle 5 robota dwa dni w tydzień

Góra 24 1/2 robota dwa dni w tydzień Kalinówka 40 robota dwa dni w tydzień Kropiwnica 42 1/2 robota dwa dni w tydzień Bagno 24 robota dwa dni w tydzień

Jowniki 8 robota dwa dni w tydzień Dobrzyniewo 35 robota dwa dni w tydzień Jaworówka (Hryniowicze) 20 za gwałty i tłoki gr 22 Gniła 10 gwałty i tłoki służą

Pogorzałka 38 1/2 robota dwa dni w tydzień Kozińce1057 — Borsuki 8 1/2 Gwafty i tłoki robią Letniki 54

Supraśla 6 robota dwa dni w tydzień Krynica 15 robota dwa dni w tydzień Kulikówka 15 za gwałty i tłoki robią Obrubniki 4 za gwałty i tłoki gr 22 Brzozowa 54 robota dwa dni w tydzień Bobrówka 50 robota dwa dni w tydzień Jaświły 49 robota dwa dni w tydzień Maciesze 28 robota dwa dni w tydzień Romejki 16 robota dwa dni w tydzień Jodeszki —

Gurbicze —

Zabiele 38 robota dwa dni w tydzień Nowosiółki 10 robota dwa dni w tydzień Jaćwieź 28 robota dwa dni w tydzień Tajno 53

Bargłówka 20

Orzechówka 4

Woźnawieś 17

Bargłów 81

Konieczki 3

Netta 50 1/2

Brzozówka 29

Dręstwo 36

Szelistówka 20

Krasiówka 13

Zrzobki vel Barszcze 6

Kamionka 27

Jeziorki 19

Żarnowo

Grabowo 35

Biernatki 10

Pruska

Rudki 45

Lipówka 10,

1058 Nie wszystkie wsie były obarczone pańszczyzną. W świeżo kolonizowanej włości augustowskiej nie była ona znana, bo też nie było tam żadnego folwarku. Jedyny nowo założony tam przez Piotra Chwalczewskiego folwark liczący aż 35 wł. — Żarnówkę w 1561 r. rewizor ks. Adam Pilchowski polecił rozmierzyć na grunty chłopskie: gdym obaczył, iż przy mieście Auguście folwark Żarnow przez p. starostę nowo uczyniony jest mało pożyteczny, tedy mi się zdało i JMP staroście, aby był na włóki pomierzon, a poddanymi na płacie osadzon.

Nie podano też zakresu obowiązków mieszkańców wsi położonych w sąsiedztwie samego Knyszyna. W 1557 r. starosta bartny i gajewnik Stanisław Piotraszewicz z Knyszyna rozliczał się przed referendarzem ks. A. Pilchowskim z nie wybrania miodu dannego ku Knyszynu należącego. Zakres jego władzy obejmował bartników zamieszkałych w Trzciannym, Szorcach, Wiszowatych, Bajkach, Białosukniach, Chrabołach, Rutkowskich, Złotorii, Moniuszkach, Waśkach, Kalinówce. Przedstawiona przez Piotraszewicza weryfikacja dochodów miodowych wskazywała, że dochody z barci uległy znacznemu zmniejszeniu wskutek kolonizacji włości knyszyńskiej i przekazaniu części bartników we władzę leśnictwa tykocińskiego1059. Jeszcze znacznie później, w 1650 r. w księgach miejskich odnajdujemy wzmiankę o istnieniu Akt t Spraw Sądu Bartnickiego i prowadzeniu Ksiąg Bartnickich, z których wydawano wypisy, wpisywano dekrety. Bartnicy funkcjonowali na zasadzie Bractwa Bartniczego, a na jego czele stał gajewny. Organem nadrzędnym był urząd miejski knyszyński. Był to ślad organizacji bartnictwa, którą zaprowadził pewnie ok. 1553 r. P. Chwalczewski, likwidując urząd wójta-ga-

Część gruntów pozostawała w 4 folwarkach, gdzie łącznie uprawiano

Folwark Knyszyn 30 wł. + na Boguszewie 18 wł.

Folwark Dobrzyniewo 21 wł.

Folwark Grodzisk 21 wł.

Folwark Zabiele 12 wł.

Ogrodnicy: Knyszyn folwark 24 ogrodników x 3 m. 22 ogrodników x 3 m.

46 ogrodników

1060 Dobrzyniewo 48 ogrodników po 3 m.

+ drudzy ogrodnicy przy siele Pogorzałce po m. 3 Grodzisk 36 ogrodników x 3 m. Zabiele 10 ogrodników x 3 m.

Razem ponad 140 ogrodników

Podzielono całe starostwo na wójtostwa. Były to:

wójtostwo knyszyńskie zwane Domasz: Zastocze wł. 42 (wolnych 5 wł., osocznicy 4 1/2, gumiennik 1/2),

Krypno wł. 40 (wolnych 2 wł., wójt 2 wł., gumiennik 1/2), Jaskra wł. 22 (wolnych na piwowary wł. 2, na koleśnika wł. 1) Zofiówka wł. 16 (wolnych, wł. 10 na osoczniki)

wójtostwo Tudnickie: Ruda, wł. 30, (wolnych na wójta wł. 2, na młynarza wł. 1)

Czarna (Milewskie), wł. 32 Chraboły, wł. 30, (na popa ruskiego 2, na młynarza wł. 1)

wójtostwo długołęckie: Długołęka, wł. 69, (wolnych na wójta wł. 2, osocznika wł. 1)

Rekle, wł. 5

Tatarskie Sioło (dziś Kruszyn), wł. 10 ( Tatarowie z tego gruntu służą do

dworu knyszyńskiego, ku potrzebie KJM) Góra wł. 35, m. 12 (wolnych na młynarza wł. 3)

wójtostwo kalinowskie Kalinówka wł. 50, (wolnych wł. na bednarza 4)

Kropiwnica wł. 50, (wolnych plebana 4, wójta 2) Bagno, wł. 32 Jowniki (vel Żawnówka?), wł. 9, (wolnych młynarza wł. 1)

wójtostwo dobrzyniewskię

Dobrzyniewo, wł. 36, (wolna kowala wł. 1) Jaworówka (Hryniowce), wł. 20

Gniła, wł. 17 m. 20, (wł. wójta 2) Pogorzałki, wł. 40

Kozopatry (Kozińce), wł. 45

Borsuki (Borsukówka), wł. 30

wójtostwo letnickie Letniki, wł. 60, (wł. wójta 2)

Supraśla, wł. 14 (wł. strzeleckich 4 spustoszałych na których strzelcy

mieszkali, których pogubiono — 1564, s. 276) Krynica (Krynice), wł. 12 Kulikówka, wł. 10, (bojarzyna Szaciły 4 wł.)1061 Obrubniki, wł. 10 (wolnych wł. na służki 6) Zinowo, wł. 9 (wolnych leśniczego Jana Dzierżanowskiego wł. 9)

wójtostwo brzozowskie

Brzozowa, wł. 56, (wolnych wł. 2) Bobrówka, wł. 52, (wolnych gumiennika wł. 1, bednarza wł. 1) Olszanka, wł. 10 (wł. 10 kuchmistrza ЛКМ) 1062

wójtostwo jaświlskie Jaświły, wł. 60, p. Wlewskiego wł. 8, wójtowskich wł. 2 Maciesze, wł. 30, na służbę wł. 2 Romejki, wł. 18 (wolne strzelców wł. 2) Jodeszki, wł. 8, m. 1, pr. 4 1/2 (osocznictwo perstuńskie) Gurbicze, wł. 4 (osocznictwo perstuńskie)

wójtostwo zabielskie Zabiele, wł. 46, (wolne: wójta wł. 2, osocznik wł. 4, gumiennik wł. 1)

Nowosiółki, wł. 10 Jaćwieź, wł. 30 (wolne: młynarza wł. 1, służba wł. 1)

wójtostwo tajeńskie Tajno, wł. 39 (wolne: wójta wł. 2)

Bargłówka, wł. 25

Orzechówka, wł. 4

Woźnawieś, wł. 20 (p. Grajewskiego wł. 3)1063

Bargłów, wł. 93 (wolne: wójta wł. 2, plebana wł. 2, na służbę wł. 2) Konieczki, wł. 4

wójtostwo netckie Netta, wł. 78 (wolne: wójta wł. 2, plebana wł. 3)

Brzozówka, wł. 30

wójtostwo dręstowskie

Drzestwo, wł. 38 (wolne: wójta wł. 2) Szelistówka, wł. 20

Krasiówka, wł. 13

Zrzobki alias Barszcze, wł. 6 wójtostwo kamieńskie Kamionka, wł. 34 (wolne: wójta wł. 2)

Jeziorki, wł. 35 Żarnowo, wł. 35

wójtostwo grabowskie Grabowo, wł. 40

Biernatki, wł. 16 Pruska, wł. 3 (wolne: wójta wł. 2, miernika wł. 1)

wójtostwo rudkowskie Rudki, wł. 72 (wolne: na wójta wł. 2) Lipówka, wł. 1064.

11 IX 1564 r. Piotr Chwalczewski przekazał starostwo knyszyńskie Hieronimowi Koryckiemu koniuszemu królewskiemu. Do 1944 r. zachowany był Inwentarz dochodów i pożytków wszelakich starostwa knyszyńskiego... przez Adama Pilchowskiego... przy spuszczaniu tego starostwa przez p. Piotra Chwalczewskiego podkomorzego kaliskiego i podaniu tego starostwa w sprawę р. Hieronima Koryckiego, koniuszego JKM w roku 1564 września 1065. Chwalczewski najwidoczniej był chory i nie mógł już zarządzać dzierżawą, bo wkrótce zmarł w grudniu tego roku. Jak widzimy, król powierzał starostwo nie dożywotnio, ale kiedy starostowie, najpewniej ze względów zdrowotnych byli mało efektywni w swych działaniach, przekazywał je następcom. Tak było w przypadku poprzedników Chwalczewskiego na urzędzie starościńskim — Aleksandra Chodkiewicza (zm. w 1549 r., starostą był do 1544 r.)1066, Andrzeja Prońskiego (przestał pełnić urząd w 1552 r., żył jeszcze 11 I 1556 r.)1067.

Miasto Knyszyn znalazło się w obrębie wójtostwa długołęckiego. Podlegało jego władzy sądowej. W zachowanej księdze miejskiej knyszyńskiej z czasów starosty Piotra Chwalczewskiego czytamy: Poczynają się akta albo sprawy sądów miasta knissinskiego z urzędu dane od ur. p. Piotra Chwaliczowskiego rzące zamków i dworów KJM WKL starosty knissinskiego etc. Natenczas namiesnikiem będącego od JM szl. Mathuscza Przestrzelskiego wójta długotęckiego sławatnych panów Stanisława Magnussa wójta, Marcina Zielonego burmistrza, Simana Rudobrodego, Adama Wagrowskiego, Stanisława Worszę, Jaczka Kuczińskiego ławników przysięgłych, a rackich miesczkich Jakuba Schaffieia, Wojciecha Drasdza, Piotra Kuropathwę, Hwiedora Klucznika etc. W pierwy piątek po wstępnej niedzieli, to jest 16 dnia lutego, lata bożego 1554 [16 II 1554 r.]1068,

W czasach Zygmunta Augusta uruchomiono urząd referendarii podlaskiej. Funkcjonował on już w 1545 r. W 1565 r. referendarzem podlaskim (referendarius causarum Podlasiensium) został Adam Pilchowski znany działacz agrarny z czasów Bony. Referendarz podlaski prowadził rozpoznania i sprawy, i wydawał wyroki wespół z osobami znającymi prawo, delegowanymi przez króla. Do referendariatu podlaskiego przychodziły sprawy w apelacji od sądów ziemskich bielskich, brańskich, suraskich, mielnickich, drohickich, sądów podkomorskich bielskich, mielnicko-drohickich, sądów radzieckich i wójtowskich wszystkich miast i miasteczek podlaskich. Sąd referendarski podlaski decydował niekiedy i w pierwszej instancji. Miało to wtedy miejsce, gdy jedna ze stron posiadała egzemt sądowy, np. w 1545 r. w procesie z Radziwiłłami z Goniądza.

Ciekawe, że do sądów podlaskich referendarskich należały sprawy przychodzące w apelacji od sądów magdeburskich wszystkich miast WKL. Referendariat podlaski miał więc szerszy zasięg działalności niż województwo podlaskie. Był on najwyższą instancją dla wszystkich obywateli cieszących się prawodawstwem zapożyczonym z Polski, czy to ziemskim podlaskim, czy miejskim magdeburskim 21. Może pozostałością działalności referendariatu podlaskiego jest jedna z ksiąg należąca do serii Metryki Litewskiej, nr 79, licząca 410 kart, którą zatytułowano: Regestrum libri metrices MDL Decretorum Podlascentium ab anno 1555 ad annum 1558 za króla Zygmunta Augusta1070, W AGAD w Warszawie do 1944 r. znajdowała się taka księga — Acta appellationum terrarum Podlachiense.

1069 Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych przez Chwalczewskiego była likwidacja wielkich wójtostw, które powstały w wyniku akcji kolonizacyjnej prowadzonej przez Mikołaja Radziwiłła we włości goniądzkiej. Takimi wójtostwami były:

wójtostwo dobrzyniewskie, którego siedzibą były Jurowce,

wójtostwo grodziskie, którego siedzibą była Krzywa1071,

wójtostwo długołęckie, którego siedzibą było Pęskie,

wójtostwo kalinowskie, którego siedzibą była Kalinówka,

wójtostwo knyszyńskie, którego siedzibą był Knyszyn,

wójtostwo zabielskie, którego siedzibą były Karpowicze.

W Metryce Litewskiej wpisano List... do derżavcy knyśynskoho Petra Falcovskoho davsy emu nauku i spravu okolo skupovanja voitov knyśynskich spolne z panom Symkovicom starostą tykocińskim 1072.

Za rządów starosty knyszyńskiego Stefana Bielawskiego podzielono wielkie starostwo knyszyńskie na trzy mniejsze jednostki. Wydzielono z niego leśnictwo knyszyńskie z siedzibą w Borsukówce i starostwo augustowskie. Do leśnictwa przydzielono puszczę knyszyńską z częścią wsi oraz odległe biele między rzekami Nettą i Jegrznią. Z dóbr Goniądz i Rajgród utworzono odrębne starostwo. Stefan Bielawski oddał starostwo augustowskie, a wziął goniądzkie. Odtąd starostowie knyszyńscy byli równocześnie starostami goniądzkimi. Starostwo augustowskie objął 21 IX 1571 r. Marcin Dulski 25.

Ważne miejsce w ekonomice dóbr własnych zajmowała gospodarka ]eśna, dlatego też we wsiach starostwa knyszyńskiego wydzielono odrębne włóki dla strzelców i osoczników — ludności dozorującej puszcze i aktywnie uczestnicącej w łowach. Informuje o nich inwentarz 1564 r.:

Strzelcy:

Jaworówka (Hryniowce)1074, wł. strzeleckich 2 (1561 r.),

Krynica, wł. strzeleckich 2 wolnych (1561 r.), (1569 r. brak),

Supraśla, wł. strzeleckich 4 wolnych (1564 r.),

Romejki, wł. strzeleckich 2 wolnych (1564 r.).

Osocznicy w 1561 i 1564 r.:

Długołęka, wł. osocka lwolna, (1569 nie ma)

Zabiele, wł. 4 osockich wolnych (1569 są)

Zastocze, wł. osockich 4 1/2 wolnych,

Zofiówka, wł. osockich 9 1/2 wolnych

Jodeszki, wł. 8, m. 1, pr. 4 1/2 (do puszczy perstuńskiej)

Gurbicze, wł. 4 osoczników (do puszczy perstuńskiej)

1073 Osocznicy 1569 r.

Chraboły, wł. 2

Ruda, wł. 2, dla stróża ostępu w Popielewie Supraśla, wł. 14

Zabiele 4

Służki dworne gdzie im każą z listy jechać, tam jadą:

nie

Obrubniki, wł. 6, (1561, 1569 r.),

Maciesze, wł. 5 (?) (1561 г.)

Zabiele, wł. 1.

Obraz zasad gospodarowania środkami finansowymi dostarcza rozliczedokonane w Knyszynie 15 XI 1569 r. Mikołaja Konarskiego dozorcy

i zarządcy dworca knyszyńskiego, który otrzymał:

od leśniczych, za 1568 i 1569 r. — 20.575 zł, 29 gr, d. 6,

od ks. Jana Makowieczkiego, a potem od jego brata ks. Tomasza — 24.119 zł, gr 7, d. 3,

od Andrzeja Dybowskiego, star. knyszyńskiego — 3.127 zł, gr 3, - d., od Stanisława Fogelwedera, sekretarza JKM - 1.200 zł,

od Jakuba Zaleskiego pisarza skarbu JKM - 5.120 zł,

od Floriana Caborto aptekarza i od Piotra Kominnika, po nieboszczyku Ludwiku Barwierzu — 725 zł, 7 gr, - 4,

z absencji drabanckich od 1 X 1568 do 6 VIII 1569 — 2.029 zł, 2 gr. Razem: 56.896 zł, 18 11/2 gr.

Wydatki:

strawne pieniądze sługom JKM i innej czeladzi, która w Knyschinie i w Thikoczinie mieszkała, wraz z pieniędzmi, które dał na toż S. Włoszkowi podskarbiemu JKM - 17.881 zł, 15 gr, 6 d.,

Jakubowi Zaleskiemu, na różne potrzeby JKM - 16.872 zł, 5 gr, Jopowi Preytfusowi na budowanie zamku w Thikoczinie i dworu w Knischinie — 7.200 zł,

Piotrowi Staręskiemu komornikowi JKM na płacenie furmanom, gdy w Augustowie drzewo karowali — 4.137 zł,

  • Klimuntowi Bilińskiemu rotmistrzowi JKM tykocińskiemu na rotę

t przybawienie drabów — 2314 zł, 1 gr,

Rzemieślnikom: rymarzowi, siodlarzowi, paśnikowi, miecznikowi, pancernikowi, szewcu, zamesznikowi za różne potrzeby i roboty do stajniej i rysztunku naszego... więc na posyłanie za konie do stajniej naszej i na płacenie puszkarzom i czagwartowi thikoczkiemu — 6509 zł, 17 gr, 12 4.27

27 BAN Kórnik, nr 250, k. 37v-38.

Сноски

1051 Andrzej Proński żył jeszcze 11 I 1556 r. Zob. R. Jasas, Pergamenty katalogas, nr 542, 545, 546.

1049 Objął ten urząd po Andrzeju kniaziu Prońskim (wzm. jako star. w 1551 —

1048 Np. 8 Ш 1565 r. - BAN Kórnik, nr 250, К. 37v: Jżeśmy to towary, których doglądacie i sprawujecie, pewnym kredytorom naszym naznaczyli i tak, żeby je zachowali z nimi postanowili. A tak, gdy tam słudzy ich z listem tym i Hanus Kopowym przyjadą, rozkazujemy wam, żebyście im te towary ni na co się nie oglądając i okrom wszelakiej odkazy, ukazali i cechować dopuścili. A inaczej pod łaską naszą nie czyńcie.

1052 Baranowski, Materiały do dziejów wsi polskiej, z. 1, s. 11-18.

1050 II 1552 r.), por. AGAD Warszawa, Księga grodzka brańska, nr 2, k. 694 i A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 247.

1053 т. Czacki, O litewskich i polskich prawach, t. I, s. 272-273.

1054 Listy oryginalne Zygmunta Augusta, s. 99-102.

1055 Por. Tekst Ustawy na wołoki z 1 IV 1557 r.: М. Łastoński, Gistaryia..., s. 339-364.

1056 w. Pociecha, Chwalczewski Piotr, PSB, +. 4, s. 2-3.

1057 We wsi Kozińce zamieszkiwali bartnicy, podlegli sądowi bartnemu (wzm. 1650 r.) - AGAD Warszawa, KMK, nr 1, К. 153.

1058 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 267-290.

1059 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 252.

1060 AGAD Warszawa, KMK, nr 1, k. 153.

1061 W |. 1555-1566 miało miejsce potwierdzenie nadania prawem lennym 10 wł. u volosy tykotynskoj(!) bojarzynowi pow. knyszyńskiego Bogdanowi Szacile, CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 88, k. 125; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 431.

1062 Wojciech Jasieński, kuchmistrz JKM.

1063 Marcin Hieronimowicz Grajewski, dworzanin JKM.

1064 Ostatnio na temat gospodarki w starostwie knyszyńskim pisała A. Czapiuk, Uwagi o gospodarce folwarcznej w starostwie knyszyńskim w drugiej połowie XVI wieku, [w:] Studia nad gospodarką, społeczeństwem i rodziną w Europie późnofeudalnej, Lublin 1987, s. 131-137, a także A. Gryguć, Administracja i służby łowiecko-leśne w puszczach ziemi bielskiej Podlasia za panowania Jagiellonów (w historiografii i źródłach historycznych, [w:] Od starożytności do współczesności. Studia historyczne, red. J. Śliwiński. Wydanie Jubileuszowe z okazji 75 rocznicy urodzin i 55-lecia pracy zawodowej, w tym 30-lecia pracy naukowej prof. Tadeusza M. Gelewskiego, Olsztyn 1997.

1065 W Bibliotece Narodowej w Warszawie przed 1944 r. był to rękopis opatrzony sygnaturą: „Biblioteka Ordynacji Krasińskich, rkps 135”, k. 35-92. Duże fragmenty opublikował W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 267-299.

1066 7, Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, PSB, t. 3, s. 354-355.

1067 BAN Wilno, F. 2, nr 49.

1068 Por. Akta albo sprawy.

1070 AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 633-680.

1069 LT. Baranowski, Adam Pilchowski — działacz agrarny z czasów zygmuntowskich, „Przegląd Historyczny”, r. 20: 1916, s. 141-151.

1071 Uposażeniem wójta grodziskiego była Krzywa. P. Chwalczewski przedstawił referendarzowi zarządzającemu domeną królewską ks. A. Pilchowskiemu kwestię konieczności skupienia tego wójtostwa: Podle granice wołości tego dwora grodziskiego przyległ dworzec 1 mienie nieboszczyka pana Jasieńskiego, kuchmistrza КЛМ przezwiskiem nazwane Krzywe. Którego imienia, jako mi pan star. knyszyński sprawę dał jest wł. 3, albo więcej, które imienie leży, pod puszczą grodzińską, nad rzeką Brzozową, na której rzece jest młyn Kruk nazwany, prawie pod samą puszczą zbudowany, przy którym młynie jest kilku poddanych tegoż imienia, którzy, jakom wziął sprawę, czynią na puszczy szkodę, bo są strzelcy. A iż, jako mi sprawa jest dana, nieboszczyk Jasieński to imienie prawem wójtowskim dzierżał, a nie dziedzicznem, tedyby dobrze było, aby КЛМ raczył tam wysłać komisarze swe, aby się dowiedzieli, za czem potomkowie pana Jasieńskiego to imienie dzierżą: jeśli prawem wójtowskim, aby byli skupieni, a jeśli prawem dziedzicznem dzierżą, aby im była za to imienie odmiana na inszem miejscu dana. Albo też, aby JKM potomki pana Jastefiskiego przed się pozwawszy, prawa, za czem to imienie dzierzżą im przed sobą położyć rozkazać raczył. Bo gdzieby to imienie do ręku JKM przyszło, byłoby wielką obroną puszczy, ponieważ tam pod puszczą imiona ziemieńskie, jako pana Karpia [=Karpowicze] i [Kurzenieckich] starościców pińskich [Jasionówka i Kalinówka] leżą. — por. W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 247-248; Inny przykład pochodzi z dóbr tykocińskich. Jan Szymkowicz star. tykociński. Jeden z wójtów, trzcianeński Stanisław Kulesza skarżył się królowi, iż przodkowie jego i on sam w siele Trzcianym, tak za pana Stanisława Olbrychtowicza Gasztołda wojewody trockiego, i ojca jego Olbrychta Marcinowicza Gasztołda wojewody wileńskiego, kanclerza WKL, jako i za przodków Gasztołdów wójtami byli. I na te wójtostwo trzcianeńskie 10 wł. tamże w Trzcianej trzymali, z których wrzkomo służbę ziemską służywali. Ale w czasie przeprowadzania pomiary włócznej włości tykocińskiej mierniczy królewski Paweł Kotowicz pomierzając na te włóki grunty zamku naszego tamtejszego tykocińskiego, te 10 wł. jego do sioła poddanych naszych г folwarku tamtejszego trzciańskiego wymierzył i u nich wziął, a jemu га to odmiany dać nie chciał, dla tej przyczyn, iż ten wójt prawa swego, za czym te 10 wt. trzymał, przed nim nie pokładał. Pytany gdzie są prawa stwierdził, że jeszcze za jego dziada nieboszczyka Kuleszy poginęły. Król Żygmunt August nakazał aby referendarz podlaski ks. Adam Pilchowski wespół z podstarościm wyjechawszy oglądał tego zaścianka, gdzie będzie bez przekazy porządku naszego własnemu, kazawszy do niego, czego nie dostawać będzie puszczy naszej tamesznej przymierzyć, jakoby spełna było 10 wł. jemu dał i ograniczył i do nas opisał, a my to potym jemu listem naszym potwierdzić rozkazujemy. Por. AGAT Warszawa, Kapicjana, nr 48, s. 67-71.

1072 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 87, k. 10; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 350.

1074 26 VI 1564 r. w Bielsku. Żygmunt August potwierdził bojarom Jaworowskim: Andrzejowi i Jerzemu Hryniewiczom, a także ich bratankom: Wojciechowi, Piotrowi, Matysowi Mikołajewiczom, Stasiowi i Tomkowi Waskowiczom, Wojciechowi i Aleksemu Chwedkowiczom własność kąta puszczy knyszyńskiej, między rzekami Supraślą i Narwią. Zakupu Jaworówki dokonał ich ojciec i dziad Hryń Ignatowicz, u Jana Mikołajewicza Radziwiłła, gdy ten trzymał włość knyszyńską (1529-1530 r.). Okazali przy tym list Stanisława Grajewskiego namiestnika radziwiłłowskiego, który wymierzył i opisał granice nadania. BAN Wilno, Е. 2, nr 16. Zob. Rukopisnoe otdelenie Vilenskoj publićnoj biblioteki, vyp. I, Wilno 1871, К. 75-76, nr 16; R. Jasas, Pergamentu katalogas..., s. 233, nr 588.

1073 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 16.