Глава V. Тыкоцин - собственная крепость короля (часть 3 из 4): оригинал
Глава V. Тыкоцин - собственная крепость короля (часть 3 из 4). С. 362-389. Польский текст издания.
Oprócz sreber używanych przez JKM i królowę, znajduje się w skarbcu 5000 funtów srebra, w całości pozłacanego którego się nie używa. Istnieje ono również w postaci rzeczy pięknych, w czym JKM ma tak wielkie upodobanie, by wymienić fontanny, zegary wysokości człowieka z figurami, organy i inne instrumenty. Świat ze wszystkimi znakami niebieskimi na miarę zrobiony, miednice i naczynia ze wszelkiego rodzaju stworzeniami niebieskiemi, ziemskimi i morskimi. Resztę stanowią złocone puchary, które składają w darze biskupi, wojewodowie, kasztelani, starostowie i inni urzędnicy, gdy są mianowani przez króla...
Ma na koniec król 30 000 siodeł i rzędów na konie, takich, że niepodobna widzieć gdzie indziej wspanialszych, że niektóre z nich są ze szczerego złota i srebra, to nic wielkiego jak na księcia, lecz że są na nich zarazem tak piękne i wyszukane ozdoby, nikt by nie uwierzył, kto by ich nie widział...
W każdej sztuce JKM ma osoby biegłe, jak do klejnotów i do wykonywania gemm WP Giacoma z Werony; dla odlewania dział kilku Francuzów, Wenecjanina do rzeźby, Węgra niezrównanego w lutnictwie, pana Prospera Anadono Neapolitańczyka do ujeżdżania koni, i podobnie we wszystkich kunsztach987,
6 V 1571 r. Zygmunt August spisał testament. Król nie posiadał potomka ani męskiego, ani żeńskiego. Akt ostatniej swej woli spowodowany był chorobą śmiertelną siostrzeńca, po siostrze Izabeli Jagiellonce, królowej Węgier — Jana Zygmunta Zapolya, ewentualnego następcy tronu, co nastąpiło 14 V 1571 r. Testament spisano w trzech egzemplarzach: jeden król pozostawił sobie, drugi zamierzał przekazać królewnie Annie Jagiellonce, trzeci miał być przechowywany razem z mieniem ruchomym w Tykocinie: A iżby tym rychlej ku wiadomości ludzkiej to wolej naszej opisanie przyść mogło, trojeśmy w też słowa napisać rozkazali: jedno aby beło przy nas, drugie przy królewnie Jej Mci Annie, trzecie na zamku w Tykocinie.
Testament królewski był doskonałym przewodnikiem po zbiorach, które przechowywano w Tykocinie, a których częścią zawiadywał Żaliński, trzymając je w rezydencji knyszyńskiej: Zwłaszcza klenoty nasze wszytkie, tak które od przodków swych zostawione, jako i przez nas nabyte mamy, od mała do wiela, jakokolwiek nazwane i którejkolwiek ważności, ceny, zacności są, żadnych zgoła nie wyjmując, tak jakoby tu każdy nazwiskiem nazwan i opisan бей, w pasiech, w pierścieniach, w zaponiech, noszeniach, krzyżykach, alcbanciech, manelach, pendenciech, ze wszytkim tak jako sprawione są jakimżekolwiek kształtem, także które nie oprawione i nie nawiązane będą, zwłaszcza te, które przy nas bywają w pewnych na to skrzyniach, co ich kolwiek w nich abo gdzie indziej najdą Ich Mci królewny, wszytkie trzy wyżej pomienione, aby w równy dział między się podzieliwszy wzięły i otrzymały. Także i złoto, srebro, perły robione, nie robione, którekolwiek mamy tak w schowaniu jako używaniu pospolitym, łańcuchy, pasy, alcbanty, korale, obręcze, manele, noszenia, pendenty, zawieszenia, krzyżyki i inne ochędóstwa i sprzęty złote, srebrne, perłowe, jakokolwiek oprawione, robione, nie robione ani oprawione, właśnie jakoby tu omienione beły, żadnych nie wyjmując, od mała do wiela.
I srebro nasze stołowe, które na ten czas chowa Zalinski, cokolwiek przy nas jest i potym kto je kolwiek chować będzie i gdzie się najdzie ku służbie naszej stołowej przynależne. I srebro wszytko, które jest przy Zalinskim, krom kościelnego, które ma być do kościoła św. Annyl988 pierwej omienionego. Także i korona złota, co jest u Zalińskiego, aby Ich Mciam beło wydane wyjąwszy diament puntny, z obu stron ostry, który jest w pierścieniu jakoby na czterech nóżkach osadzony; ten Jej Mci królewnie Annie osobliwie darujemy, by JM sobie przed podziałem wzięła. Także i jednorożce dwa, jeden jest między listy osobno w skrzyni, tamże, gdzie klenoty, a drugi przy kredensu w Tykocinie, Ich Mciam wszytkim trzem aby beły oddane, aby się imi albo podzieliły, albo jako raczą, o nie pogodziły. Kredens też ten nasz własny wyżej mieniony, który jest w Tykocinie, aby też Ich Mci wzięły i między się równym działem podzieliły.
Także i wszytko ochędostwo i na koń wsiedzienie, stroje złote, srebrne, perłowe, jezdeckie siodła ze wszytkimi rzędy, alcbanty, testyry, gropiery, deki, kutasy i ogółem wszytkie jezdeckie fornimenta, ubiory i ozdoby jakimkolwiek, polskim, włoskim, niemieckim i innym językiem rzeczone, kamieńmi drogimi, perłami, złotem, srebrem i czymkolwiek innym oprawione są, włoskiego, niemieckiego, husarskiego stroju i Jakiegożkolwiek innego rysztunku, u kogożkolwiek i gdziekolwiek to w schowaniu się najdzie. Także i wszytkie zbroje, bojowe, gończe, kirysy i krotofilne ladrowania, pancerze, karaceny, bechtery, ze wszytkim na wszytko wojennym rysztunkiem, strojem, ubiorem, ze wszytkimi rzeczami bojowemi ku temu przynależącemi wszelakiego kształtu i stroju, cokolwiek tego jest w armiskamerach i tu przy nas i gdzie indziej, wszytko też to aby Ich Mci siostry nasze pobrały. I siodła blachowe, które w stajni ustawicznie są przy nas i inne, gdziekolwiek najdą; i ruśnice, arkabuzy wszytkie, które są przy Mikołaju Konarskim989, abo kto je kolwiek i gdziekolwiek chować będzie w armiskamerach i przy nas, włócznie, oszczepy, partezany, runki, alabarty, piki, lance i inne, tak jezdeckie drzewa, tarcze, puklerze, rodele, jako i piesze bronie Ich Mciam mają być. I prosimy, aby to Ich Mciam wszytko oddano krom ruśnic drabskich i hakownic, które są przy dzielech; te mają przy dzielech zostać,
Także i obicie wszystko, które jest w Tykocinie, abo gdziekolwiek indzie się najdzie, flanderskie opony ze złotem i z figurami i prostej roboty, także złotogłowowe, aksamitne i inne jedwabne obicia i poławy, kobierce, szpalery, race i inne jakiekolwiek, jakokolwiek nazwane, gmachów, komór, ścian, stołów, ław, ochędóstwa, łoża, połogi, namioty, grobki, kołdry, wezgłowia, aby też Ich Mci pobrały; i wszytkie instrumenta musicae omnis generis et materiei ac formae, żadnych nie wyjmując. Owa wszytko dobro nasze, sprzęt i rzeczy ruchome i nieruchome, wymienione i nie wymienione, ogółem wobec i z osobna tu namienione i Ich Mciam naznaczone tak, iżby jako po łacinie mówią: generilitas specialitati et e contra non deroget. A czego z rzeczy ruchomych nie wyrażono, to aby było tak miano i rozumiano, jakoby mianowicie wysłowiono beło i o to aby Ich Mci siostry nasze, często mienione królewny istotnie, rzecznie, skutecznie i zupełnie osięgnęły i w dział równy, zgodny, jedna bez drugiej krzywdy pobrały....
Szaty nasze wszytkie i ubiory, które są w schowaniu naszych i gdzie się kolwiek jedno u kogożkolwiek najdą, także i szaty królowej JM Barbary, które Gzowski990 chowa, a potym gdziekolwiek indziej będą i u kogo się najdą, z ubiorem Jej Mci jakokolwiek nazwanym wszystkim, żadnych rzeczy nie wyjmując, samej królewnie JM Annie darujemy.
Tejże samej królewnie Annie Jej Mci 20 cugów woźników, już i te licząc, które JM są, jakie sobie między tymi i tymi, które w stajni naszej będą, obrać każe, oddajemy, aby beły statecznie i dostatecznie sprzężone ze wszytkimi ich ubiory, zbroją, rzędy, szory, śladami, chomąty. Także i kolebki, karety, kotcze i wszelakie wozy, rydwany skarbne, robotne, z poponami i z ozdobami ich złotogłowemi, aksamitnemi i jakimiżkolwiek, które się po nas najdą, i wszytek grat i sprzęt kuchenny Jej Mci samej królewnie Annie odkazujemy, niechaj by to jej wszytko spełna oddane beło....
W Wilnie... aby ten kościół św. Anny [do]konany i słudzy boży postanowieni i nadani dostatecznie przy nim belil59%, Do którego wszytko złoto, srebro kościelne, cokolwiek jest w oboim nadwornym skarbie i będzie, także i to, które przy nas ustawicznie bywa dla mszy, i cokolwiek u Zalińskiego [w Knyszynie - J. M.] i w Tykocinie jest oddajemy: Jako kielichy, pateny, krzyże, pacyfikaty, lichtarze, turribularze, ampuły, dzwonki, także ornaty i wszytkie ozdoby i ochędóstwa, i sprzęty ku służbie bożej do kościoła należące, aby beły do tego kościoła św. Anny w Wilnie wydany, krom krzyżyka złotego szafiry osadzonego, w którym jest Drzewo Krzyża św. na łańcuszku do kaplice na zamku krakowskim, w której ciało КЛМ pana ojca naszego śp. leży odkazujemy.
Kredens też drugi, nasz nadworny, który beł i jest w ręku i w schowaniu podskarbiego nadwornego koronnego, prosimy, aby beł na zapłatę dworzan i sług naszych obrócon, nie będzie li skądinąd zapłata obmyślana, iżby każdy z tego kredensu beł odprawion i każdemu służba, jeśliby beła zatrzymana, i łaska nad służbę beła dana i nagrodzona, mając baczność, kto jako dawno nad obecnie służąc lata swe na dworze naszym utracił, i na kożdego zasługi, sług, doktorów, kapłanów, jurgieltników, drabantów, komorników, pacholąt, aż i masztalerzów, rzemieśników, odźwiernych, woźnic, kucharzów, piwnicznych i innych jakichkolwiek sług naszych, wedle każdego zasługi; nie tych, którzy ad oculum służyli, kąs się pokazawszy i poświeciwszy na dworze zjezdzali, a służb naszych nie pilnowali...992, Dobrą orientację w majątku ruchomym króla, przechowywanym w Tykocinie i Knyszynie daje kwit królowej Anny Jagiellonki dany ks. Stanisławowi Fogelwederowi w Płocku 29 IX 1572 r., dotychczas nie znany i nie wykorzystywany przez badaczy; ze względu na jego wartość poznawczą warto przytoczyć go w całości:
Anna z łaski Bożej królewna polska etc. Wiadomo czyniemy tym listem naszym, iżeśmy rozkazali ks. Stanisławowi Fogelwederowi ar[chi]diakonowi warszawskiemu, aby dał do rąk naszych, spiski, regestra albo inwentarze rzeczy KJM i spraw, w których król JM sławnej pamięci, służby jego używać raczył. W czym, iże stę on oglądał na trudności, które by jego o wydanie tych rzeczy od kogo potkać mogli, rozkazaliśmy jemu ustnie i powtóre pod posłuszeństwem i powinnością tą, za którą nam jako siostrze rodzonej КЛМР jego, służby swojej sprawę dać powinien, aby nam te spiski, regestra albo inwentarze rzeczy KJM i spraw, w których KJM sławnej pamięci służby jego
991 używać raczył, do rąk naszych wydał, obiecując onego, jakoż i tym listem naszym obiecujemy zastąpić na wszelakich trudnościach, którebykolwiek dla tego miał od kogożkołwiek. Zaczym wyżej pomieniony ks. Stanisław Fogelweder niżej opisane spiski, regestra, albo inwentarze, oddał do własnych rąk naszych. A najprzód:
Regestr rzędów i siodeł rozmaitych, włoskich i niemieckich, przy którym regestrze są też napisane: siodła, ku którym nie masz rzędów, rzędy bez stodeł i insze fragmenta od rzędów, burże na konie, deki do gonitwy i inne rozmaite, sukienki, albo kożuszki pacholęce, wędzidła, ostrogi, szpady zbytnie, pasy, deki, miecze, granaty, kordy, szable i inne rozmaite żelaza.
Item. Drugi regestr rzędów i siodeł rozmaitych husarskich, którego regestru rozdziały te są, a najprzód: siodła, deki i rzędy złote i srebrne, siodła i rzędy pacholęce, siodła i rzędy na konie powodne, siodła z rzędami i dekami haftowanemi, siodła i rządy pocztowe, siodła rozmaite niepocztowe z rzędami, rzędy bez siodeł, ostatki od rzędów, kutassy, kutassy kozackie stare, przetbicze, czapraki, passy, ostrogi, paski do ostróg, koła husarskie, tarcze, drzewa i groty, szable rozmaite zbytnie, oprawne i nieoprawne, kuncerze zbytnie, andziary, siekierki, czekany, buławy, delie, żupany, tleje ku tymże strojom, cyngatury, deczki i pokrowce tureckie, buty i półbutki, kopeniaki, wędzidła. Item. Regestr szat КЛМ włoskich i niemieckich, podszytych i niepodszytych, każda szata opisana z kabatem, ubraniem, koletem, szpadą, puginałem, pasem, kaletką, biretem, feretami i pontalmi. Przy tymże regestrze spisanie Szpad osobliwych etc. i: mieczów, trzewików, mieszków, sznurów do czapek, czapek, pilsni, szat KJM i innych rzeczy przybytnich. Item. Spisanie szat wszystkich KJM husarskich, podszytych i niepodszytych. Przy którym regestrze są też spisane: sprótki niemieckie, włoskie i inne rzeczy zbytnie, dziane rzeczy, czapki, trzewiki, szaty wołoskie i inne niektóre rzeczy, deki, nastołki i pokrowce rozmaite, poduszki, materace i wsówki do kolebek i do sani rozmaite.
Item. Regestrzyk futer rozmaitych i kożuchów KJM, którego regestrzyku te są capita:
Najprzód sobole i kożuchy, także sztuki od soboli, główki, nóżki, ogonki i inne okrawki: lamparty i rosomaki, rysie, wilki, lisy czarne, kożuchy i futra rozmaite.
Item. Regestr popisania złotogłów, aksamitów i innych rzeczy rozmaitych, złotych i jedwabnych KJM, którego regestru te są capita: złotogłowy, srebrnogłowy, telotta, tabin, bramy, złotogłowy tureckie, tafty, aksamity rozmaite, adamaszki, kitajki, muhaier, kamloty, harass.
Item. Regestrzyk łóż КЛМ z połogami ku nim należącemi, a przy nim połogi i namioty bez 102.
Item. Regestrzyk popisania białych i innych rozmaitych rzeczy KJM, jako połogów płóciennych, koszul, obrusów, ręczników, chustek, szerzynek, czepców niewieścich, czubków wieńcowych rozmaitych.
Item. Repertorium albo regestr klejnotów KJM dawny, w czerwonej skórze. Item. Fascykuł, w którym są te niżej opisane rzeczy: Najprzód.
Inwentarz szat i klejnotów królowej Barbary, pod ręką i pieczęcią p. Hieronima Buzeńskiego.
Spisek szał i innych rzeczy królowej Barbary, które KJM różnemi czasy do siebie i do klucza swego wziąć raczył, podpisany ręką KJM. W tymże fascykule:
Spisek szat i innych rzeczy królowej Barbary, które przy Stanisławie Gzowskim zostają, z podpisem ręki КЛМ. W tymże fascykule:
Kwity dane od p. [Stanisława — J. M.] Włoszka [starosty knyszyńskiego - J. M.] [Stanisławowi - J. M.] Gzowskiemu, na niektóre rzeczy królowej Barbary, które JM do siebie wziąć raczył. W tymże fascykule:
Związek papieru z napisem GZOWSKI.
Item. Regestr popisania srebra, aparatów kościelnych i innych rzeczy KJM. Którego regestru te są capita: Najprzód krzyże, pacyfikały i tablice, kielichy, ampuły, lichtarze, kropielnice, puszki, dzwonki, księgi kościelne, złotogłowy i poduszki kościelne, ornaty, kapy zbytnie, dalmatyki, antepedia, palle, TęCzniki, szerzynki, i inne rozmaite rzeczy.
Item. Regestr srebra КЛМ w Tykocinie. Którego capita te są: A najprzód Srebro kredensowe, które Rejnoldowi Krotawowi mieszczaninowi ze Gdańska zastawione było, niżej opisanym porządkiem spisane. A najprzód kubki z wieki zupełna s pozłociste z przypisaną liczbą i wagą każdego kubka, item kubki dwoiste norymberskiej roboty, zupełnie pozłociste, kubki puklowane z wieki, kufle z wieczki, serserki z wieczki, tace jednakie trybowane z szmalcem, tace jednaki trybowane bez szmelcu, tace jednakie gładkie, tace knożyste jednakie, kubki dwoiste, zupełnie pozłociste, wybijanej roboty, miednice i nalewki pozłociste, srebro białe, miejscy pozłociste, jako konwie, miednice, nalewki, flasze, srebro białe, nie pozłociste. Przy tym re-
Spisanie srebra, które od nieboszczyka pana Lutomierskiego Laysom było dano w zastawę. W którym najprzód kubek jeden szczerozłoty, kubki pozłociste, konwie białe, w części złocone, flasze białe, miednice i nalewki, częścią złocone, kredens z kościami. Przy tym regestrze.
Spisek srebra, które było w zastawie u Wonwerdów. Przy tym regestrze. Spisek srebra, które zostało u KJM nad srebro, które było dano w zastawie, w którym spisku najprzód opisano: kubki rzędowe, kubki nierządowe, miednica z nalewkami, flasze, konwie, kredense, tace, czarki, lichtarze, rozmaite rzeczy srebrne i pozłociste, kryształowe jako: fontanny, zegary, regał, srebro kościelne. Przy tymże regestrze.
Spisek kubków i srebra wszelakiego i innych rzeczy, które do KJM przybyły ab anno 1565, ad diem 10 Augusti 1568, a w Tykocinie są schowane.
Item. Na te regestra srebrne, wyżej opisane, weryfikacja regestrem, który był dan Reinoldowi Crotawowi, pod ręką i pieczęcią KJM.
Item. Regestrzyk srebra, pod ręką i pieczęcią Marcina Dulskiego, które on przez Swarożyńskiego Laissom oddał.
Item. Przepis: Regestru p. [kasztelana] sieradzkiego, na srebro, które Lassom był dał.
Item. Regestr srebra, które u Krótawa było w zastawie, pod ręką i pieczęcią Reynolda Crotawa.
Item. Drugi taki Regestr podkreślany, z którego srebro odbierano.
Item. Regestrzyk kubków, na których pozłocenie nabladło.
Item. Regestr w czarną skórę wszyty, obicia KJM i rzeczy do niego należących, w którym regestrze te są capita: Najprzód złotogłowy i adamaszki, które ku obiciu należą, złotogłowy wzorzyste na czerwonym atłasie, adamaszki brunatne, które ku tym złotogłowom należą, złotogłowy stare od Zaleskiego, złotogłowy z brunatnemi aksamitnemi kwiaty, złotogłowy z zielonemi aksamitnemi kwiaty, złotogłowy z czarnemi aksamitnemi kwiaty, złotogłowy z białemi aksamitnemi kwiaty, złotogłowy z szaremi aksamitnemi kwiaty, złotogłowy z rozmaitemi aksamitnemi kwiaty, vella, kumży dla obijania (s) służby, obicia aksamitne, haftowane, obicia pstre, jedwabne 1 inne rzeczy, opony złote, oponki ze złotem od p. wojewody wileńskiego, opony ze złotem stare od cesarza Maksymiliana, opony bez złota, opony bez złota Julii Caesaris, opony z figurami, opony z fortunami, opony z gonitwami, opony zielone z łączkami, opony Pugnae Terrarum, opony z bluszczem zielone na czarnym gruncie, opony na złotym dnie, opony czarne a białe z herby KJM, oponki z figurami po biskupie wileńskim, obicie od Zaleskiego, wszystko generaliter spisano: herby ze złota, herby bez złota, poławniki, kobierce: białe, zółte, czerwone, czarne, harassy do okien993.
Item. W czarnej skórze: Regestr rozmaitych rzeczy KJM. Którego regestru te są capita. Najprzód: rzeczy maszkarne, szaty i rzędy adziamskie, szaty Gastoldowskie, szaty niektóre i rzeczy niektóre królowy Hal[żbiety], saneczne rzeczy, rzeczy po p. Lubomirskim153 ddane, stoły, almarie i skrzynki, ekstra ofr]dinaria, i rozmaite inne rzeczy.
Item. Regestrzyk namiotów KJM wojennych.
Item. Regestr srebra stołowego, wielkiego, wszelakiego, aparatów kościelnych, srebra kościelnego, ubiorów KJM ad suscipienda homagia, dwu koron złotych, z kamieniami, i innych rzeczy, które Jakub Zaleski złożył do Tykocina z rozkazania KJM dnia 5 Julii Anno 1572.
Item. Regestrzyk odebrania srebra КЛМ śniadalnego i kolacego od p. Żalińskiego, a złożonego do Tykocina dnia 5 Julii Anno 1579.
Item. Regestr rzeczy KJM z kolebki wielkiej, które z rozkazania KJM przywiózł Tarcina woźnica, a oddał Strebiński drabant КЛМ do Tykocina, dnia 6 Julii 1572. Przy tymże Regestrze:
Spisek rzeczy КЛМ z kolebki małej, które tegoż dnia przywiózł Adam Gielata woźnica do Tykocina, a oddawał Marcin Trąbski drabant KJM. Przy tymże Regestrze:
Spisek rzeczy KJM z małego kotczego, który tegoż dnia ut supra przywiózł woźnica Wojciech Naley, a oddawał Marcin Trąmbski. Przy tymże Regestrze: Spisek rzeczy KJM, które oddał do Tykocina z wozu wielkiego [Marcin - J. M.] Trąbski drabant КЛМ, a przywiózł Andrzej Rubay.
Item. Spisek rzeczy KJM, które z tegoż wozu Rubajowego złożył do Tykocina Erazm Skarbny.
Item. Sanne rzeczy od tegoż Erazmusa Skarbnego z tegoż wozu.
Item. Spisek rzeczy, które tenże Erazmus Skarbny złożył do Tykocina, z wozu drugiego, który przywiózł Marek woźnica.
Item. Regestr strzelby KJM, dział i wszelakiej municji w zamku tykocińskim, także hakownic wielkich, półhakownic, knotów, cepów, siekier, rydlów, łopat, motyk, ołowiu, prochów, kól, łańcuchów wozowych i innych rzeczy rozmaitych do cekauzu i strzelby potrzebnych.
Item. Regestr w żółtej skórze strzelby i municji własnym nakładem КЛМ sprawionej. Przy tymże regestrze:
Spisek rozestania strzelby i municji na pograniczne zamki litewskie, jako do: Winnicy, Żytomierza, Nowogródka, Połocka, Witebska, Orszy, Kijowa, Biatej Cerkwi, Krzemieńca, Borysowa, Upity, Mohylowa, Proposisk, Homercy, Rzeczycy, Radomla, Lubcza, Ciecierska, Czerkas, Mińska, Suraża, Drysy,
153 Kaduk po Marku Lubomirskim.
Druhy, Mścisławia, Kryczowa, Owrucza, Ostrza, Wołodymira, Łucka, Mozyr, Bracławia Podolskiego, Bracławia Litewskiego, Ośierżysk, Trok, na Kopiec, albo Uście. Przy tymże regestrze:
Spisek rozesłania strzelby i municji na Zamki Inflanckie, jako na: Marienhausen, Lucen, Szwantzburg, Rasyten, Dyneburg, Helmen, Karkuzen, Trykacz, Kokenhausen, Rymburk, Dyomont, Rygę etc.
Item. Regestr w czarnej skórze, wypraw wojennych i municji wszelakiej in Anno 1564 5 to et 6 to.
Item. Regestr cekauzu wileńskiego, po śmierci cejqąwarta popisany.
Item. Inwentarze prochów wszystkich po tymże cejgwarcie.
Item. Fascykuł wielki, w którym różnych, a rozmaitych regestrów t spisków КЛМ koni dzianetów, łowczych, pocztowych, inochodników, wenzelików, woźników, podjezdków, stadników.
Item. Regestr psów KJ M, jako: medyolańskich, brytańskich, szledników, gończych, chartów.
Item. Regestr srebra i aparatów kościelnych w kaplicy gastoltowskiey w kościele wileńskim.
Item. Inwentarz wszelakich rzeczy, którekolwiek КЛМ w Wilnie zostawił. Począwszy na latarni, pod latarnią, w sklepie, tamże podle w izbie wielkiej, na sali przed wielką izbą, i w izbie, gdzie lib[rJerja była, na sali, w komnacie, przed łaźnią.
Przy tymże regestrze: Spisek wszystkich rzeczy КЛМ w Wilnie na Nowym Domie nad rzeką zostawionych.
Item. Regestr literarum cassatar. in Thesauro Regni repertatums, inter quas sunt non nullae salvae et integrae.
Item. Regestr w żółtej pargaminowej skórze spraw i liczb barskich neapolitańskich.
Te wyżej opisane regestra wszystkie, iżechmy Anna z łaski Bożej królewna polska etc. od ks. Stanisława Fogelvedra do rąk naszych własnych już przyjęli. Onego z nich tym listem naszym kwitujemy i na wieczne czasy wolnym czyniemi, a dla większej pewności list ten ręką naszą podpisaliśmy i pieczęcią naszą zapieczętowaliśmy.
Dan w Płocku, 29 dnia IX roku 994,
Zwożenie depozytu królewskiego do Tykocina odbywało się stopniowo. 26 VI 1565 r. król polecał z Tykocina Balcerowi Zwolskiemu zarządzającemu zamkiem warszawskim: Balcer. Już dalej niż od roku zostawił przy tobie Żeleński z rozkazania naszego skrzynie 3, dwie z złotogłowy, a trzecia z aparaty kościelnymi. A tak rozkazuję mieć, abyś nam te 3 skrzynie i dwie żółte drugie, małe, które w ceihauzu, między innymi wielkimi skrzyniami kładą i z klingami do nich i z tym aparatem kościelnym, który teraz w kaplicy naszej, a z złożenia naszego oddan jest, sam do nasz dobrze opatrzywszy, a z panem ochmistrzem, tym się dostatecznie rozmówiwszy, bez wszelakiego mieszkania postał. Te 3 skrzynie - białą, którąż Zalieski z aparatem kościelnym białym a czarnym i jedwabnym i z inszym naczynim srzebrnym kościelnym oddał, zachowując do dalszej nauki naszej. A inaczej abyś nie czynił. Kilka dni później, 9 VII 1565 Zygmunt August pisał do tegoż: Balcer. Zostawił tam przy tobie Zalieski kredens wysoki srzebrny i wanienkę w puzdrach zawarte. A tak, iż nam tego potrzeba teraz, przeto rozkazujem ci abyś nam te rzeczy, tak jakoż je Zalieski zostawił, a dobrze k temu opatrzywszy dla potłucia, przez tego posłańca naszego posłał155. 12 II 1568 r. Zygmunt August ponownie pisał z Knyszyna do Balcera Zwolskiego o przewiezienie do Tykocina archiwów monarszych: Skrzynek tych prostych, z listy włoskimi brać nie potrzeba, a iż się poroztrząsały, więc je obić znowu, a chędogo opatrzywszy i zamknąwszy tamże, gdzie przy stronie zostawić. O skrzyni z listy Mazowieczkimi dowiedziawszy się co by zacz była dajcie nam znać, nic nie mieszkając. Ks. Borkowski niech sam tę swoją skrzynię ułoży i inwentarz wszystkiego tego, co tam włoży i tego jeśliże co przy sobie zostawi porządny napisze [rejestr — J. M.], przeto aby potym zatrudnienie jakie nie było. Posyłamy wam cedułkę, według której będziecie mogli te rzeczy ułożyć i opatrzyć, ale przodkiem na ten koral pilnie się obaczyć potrzeba, bo iż rzecz jest subtelna, nie wadzi dojrzeć okiem. 16 II 1568 r. król pisał do starosty łomżyńskiego Mikołaja Troszyńskiego i do Macieja Krakowińskiego sprawcy folwarków JKM warszawskich posyłamy sługi, woźnice, konie i wozy po rzeczy do Warszawy, nakazując mu, aby zapewnił im oparzenie i noclegi. W konwoju brało udział 30 drabantów z twierdzy tykocińskiej dowodzonych przez rotmistrza Stanisława Trojanowskiego. Cejgwart tykociński wyposażył drabantów w 5 funtów prochu ruszniczego. Balcerowi Zwolskiemu, który miał dać konwojowi potrzebne do przewozu rzeczy król wówczas pisał: a tak starajcie się wespotek z Stanisławem Trojanowskim rotmistrzem naszym, jakoby wszystko porządnie włożone i opatrzone było, już on też będzie wiedział, Jako się sprawować, a jako który wóz, za którym iść ma i co nań kłaść z ceduły dojść możecie... To też pamiętajcie, aby jak jedno wozy się ułożą, żeby na stronie gdzie w opatrzeniu stały, a potym we czwartek, jako skoro dzień mały będzie, żeby się przewiozły [przez Wisłę — J. М.). A starajcie się, aby
155 BAN Kórnik, nr 250, k. 40-40v.
wszystko to co z sobą weźmiecie i co zostawicie dobrze opatrzone było, co my z łaską przyjmiemy. W orszaku z depozytem miał podążać sam Zwolski, któremu król nadmienił: Pisaliśmy do królewny JM przez Trojanowskiego, aby klucze do tych skrzyń, w których klenoty wam dała, a tak wy je wziąwszy nam je sami odwieziecie [do Knyszyna — J. M.]. W kolejnym liście do Zwolskiego dopisuje kolejne rozporządzenia: A iż przecie o naczynie kuchenne nieboszczyka pana [Stanisława — J. M.] Dowoiny, teda to jest wola, abyście je gdzie po kielmach rozłożyli i z sobą przywieźli. To niedźwiedzie sadło też weźmiecie, ale pamiętajcie je włożyć na ten wóz, gdzie koła, aby potym szkoda się jaka nie stała, gdybyście gdzie indziej włożyli. Skrzynię tę, którą Zalieski przy Zebulcie zostawił, weźmiecie, obicia w nią nakładcie i dobrze opatrzywszy, kluczów do skrzyń, co w nich klenoty wziąć od królowny JM i z sobą przywieźć nie zapominajcie. Skrzynię z listy Mazowieczkimi, już tak tam zostawicie, wszak będzie li jej potrzeba, niedaleko po nię rozkazać i posłać [każę]. Z inszymi rzeczami będziecie się umieć sprawować, tak iżby na wóz nic nie schodziło. Pisze nam Zebulth, że mu nie dostawa aksamitu do kościelnych aparatów, a tak iżby się niczym nie mieszkało rozkazujemy wam, abyście mu aksamitu jeślibyście i przy sobie mieli, ile by mu go potrzeba było zostawili. Na to też pilnie pamiętajcie, abyście skrzyń czym być może gdzie by pełne nie były dołożyli, by potym jaka szkoda nie była995, Ponowna wysyłka rzeczy z Warszawy odbyła się 13 XI 1568 r. Do listu skierowanego do Mikołaja Konarskiego dołączono: Regestr rzeczy tych, które heczarzowi996 oddać: 1. Skrzynia dębowa z kłódkami, zamkniona, w której kirisz, barza, siodło i inne aparaty do tego, teraz po śmierci książęcia JM pruskiego [A]- brechta Hohenzollerna - J. M.] oddany. 2. Worek skórzany, czerwony, w którem pancerz, teraz nowo uczyniony z bukstabami, na kolcach takimi Łukaszowi (Glorniczkiemu 1. Ksiąg troje według listu. Marcinowi Podgorskiemu 1. Skrzynie 2, sosnowe, kłódkami zamknione, w których srzebra ostatek zastawnego, które było przy von Werdach. 2. Łóżek składanych w czarnych skórzanych tłumokach dwoje ze wszystkim. 3. Woreczek skórzany, drobny, w którym pręty do łóżka.
4. Namiotek stary kitajkowy i z tym co około łóżka, a tego sztuk jest 5.
5. Wierzchu do namiotu czarnego i białego aksamitu, haftowanego aksamitu sztuk 4.
6. Przywileje papierem obwinione z napisem telko „Marcinowi”.
7. Skrzynie lipowe, okowane żelazem czarno szmelcowanym 2.
8. Gałek pozłocistych drewnianych 4, a piąta prosta, zielona, farbowana.
Mikołajowi Konarskiemu
1. Rusznica ebanem i kością oprawiona w puszce, z skórzanym kalietką i formą przy niej.
2. W czarnym, okrągłym ebanie, za szkłem obraz papieża dzisiejszego.
3. Czupryny turze 2, przy których kosteczki tegoż zwierza д, jedna z siercią, druga zajczyka.
4. Conierfekt miasta Luthorffu, jako teraz z zamkiem jest.
5. Forma od działa, na papierze malowana.
6. Kluczyki 4, z których 2 do skrzynie dębowej, gdzie te wyżej mianowane rzeczy158,
W 1569 r. zwożono do Tykocina działa. 26 X król wystosował list dla bezpiecznego przeprowadzenia dział KJM z Wilna do Thykoczina. Konwojował je Piotr Staręski komornik królewski. List adresowany był panom radom, duchownym i świeckim, kniaziom, starostom, dzierżawcom, burmistrzom, wójtom, mytnikom i poborcom i innym, na jakimkolwiek urzędzie postanowionym, tak naszym, jako i pańskim w WKL. Król zwracał się o pomoc a my to wdzięcznie jako od poddanych swych przymiemy159. 28 XII 1569 r. król w liście z Warszawy do dozorcy dworu knyszyńskiego Mikołaja Konarskiego nadal wspominał o przewozie dział do Tykocina: po te działa idą konie nasze siwe, które teraz nie mieszkając i skoro przez Wisłę bezpieczno będzie do was odeślem, posyłać [po działa] do Kuźnicze będziecie.
Król stale korespondował z Marcinem Podgórskim dozorcą depozytu tykocińskiego o przesyłanie potrzebnych mu rzeczy i odesłaniu zbędnych. Czynił to bardzo drobiazgowo, np. 14 I 1570 r. odsyłał z Warszawy do Tykocina 2 tace, a przy sobie dalej zostawił inne 2 tace, prosił o przesłanie 96 łokci aksamitu, ale może być aksamit nie przedni i innych rzeczy, i dodał: jedno długo nie odkładajcie, bo tych rzeczy wszystkich jest nam nie pomału рипо160,
158 BAN Kórnik, nr 250, k. 69v-70v. 159 BAN Kórnik, nr 250, k. 86v. 160 ВАХ Kórnik, nr 250, К. 89-89v.
Jakkolwiek za życia króla oficjalne wieści o jego podlaskiej rezydencji i zgromadzonym w zamku tykocińskim depozycie były bardzo skąpe, a grono osób zaangażowanych do ich strzeżenia i opatrywania było nieduże, to dopiero po śmierci króla sprawa stała się niezwykle głośna. Szlachta uważała, że nagromadzone w Tykocinie dobra są własnością Rzeczpospolitej, a nie sióstr królewskich. Na najróżniejszych zjazdach wskazywano, że należy sięgnąć po skarby Zygmunta Augusta i przeznaczyć je na cele publiczne.
2 II 1573 r. Wawrzyniec Rylski donosił królewnie Zofii Jagiellonce, że zjazd który odbył się w Warszawie już się zakończył. Wyznaczono na nim termin elekcji, a: Między inszemi rzeczami tedy też to było postanowiono wziąć z Tykocina pięć kroć sta tysięcy złotych na obronę Rzeczypospolitej. Jeśliby tak wiele gotowych nie było — jakoż nie masz - tedy srebra miano wziąć i klejnotów zastawić w tak wielkiej sumie. Na to się byli wszyscy zezwolili panowie rada i posłowie ziemscy, oprócz p. lubelskiego [Stanisława z Konar Słupeckiego — J. M.]. Ten prosił dla Pana Boga, aby umysły swe od tego odwiedli, powiadając, że siostry królewskie na to odzywają się mieć prawo, którym niesłuszna rzecz w czem krzywdę uczynić... Pan Bóg raczył dać, że się nie mogli zgodzić o Tykocin między sobą. Polacy chcieli, żeby to wszystko podskarbi wziął do siebie jako uradzili. Litwa też chciała, żeby też tego połowicę wzięli i na ostatek tem zamknęli, że ani wy, ani my nie mamy brać. O warszawskim zjeździe donosiła też Zofii Jagiellonce królewna Anna, pisząc 3 II 1573 r. z Warszawy: było wiele rzeczy i o Tykocinie. Chcieli otworzyć, aby ja im dopuściła pobrać wszytko i zastawić. Jam prosiła, aby nie otwierali, bo WM wiecie że nie jedna ja mam na to, i księżna JM brunświcka, królowa JM szwedzka. Ja tego dozwolić nie mogę WM. Proszę abyście WM czekali JKsM brunświcką, która WM pisać raczyła i sama ręką swą. Proszę raczcie WM czekać z tym skarbem. Ledwo przyzwolili do tego czasu czekać. Dalej usilnie prosiła swą siostrę: Pokornie proszę spal WKM przeczytawszy list ode mnie i wszystkie coć pisane ręką swą. Boże teraz wiele złego o te listy króla JM, co są w Tykocinie. Chcą je widzieć koniecznie997,
Do 1944 r. w dawnym zbiorze Biblioteki Ordynacji Krasińskich Biblioteki Narodowej znajdował się Wykaz sreber, które komisja za poleceniem stanów na potrzebę królewny Anny z zamku tykocińskiego wzięła z 2 VI 1573 r998. 12 VI 1573 r. ks. Stanisław Fogelweder pisał do referendarza koronnego Stanisława Czarnkowskiego: Dopierom wczora z Tykocina przyjechał, skąd nie trafiło mi się nic potrzebnego ku WM. Ich MP deputaci, którzy tam byli strony Rzeczypospolitej i królewny JM posłali do p. gdańskiego [Jana Kostki kasztelana gdańskiego — J. M.] koronę oną kupną i jednorożec, a k temu srebra złoconego i niezłoconego in summa grzywien 7 563. Na które wszytkie rzeczy ma być p. gdański jako na elekcyi obiecał 117 000 zł, a tżby to srebro, albo korona w Prusiech czem się nie zatrudniło, posłali IchMPP deputaci formam zapisu do p. gdańskiego de non onerando argento hoc vel corona (o nieobciążaniu tego srebra lub korony) innym zapisem albo długiem, jedno tym jedynym teraźniejszym... A ten taki zapis ma p. gdański posłać do Płocka w ręce ks. Borukowskiego, który przyjąwszy ten zapis wyda to srebro ks. opatowi oliwskiemu, albo plenipotentowi p. gdańskiego. Królewnie JM postano srebro śniadalne, a to dla przyszłego pogrzebu i koronacji, na które zjazdy zdało się, iż królewna JM niedosyć srebra miała; ale to wszystko pod liczbą i wagą. Posłano też królewnie JM sobole, z których pożyczyła Rzeczypospolitej na upominki do Francji posty, którzy tam jadą. Postano też królewnie JM tę skrzynię, z rozmaitymi listy na imiona, które КЛМ sławnej pamięci własne miał. Tę skrzynię otworzyli JMPP, ale wszystkich niczego nie wyjęto, jak ci aksamitną szkatułkę albo skrzyneczkę królewny JM, a skrzynię zasie zapieczętowałi panowie IM swemi pieczęciami i królewiną. W tej aksamitnej szkatule są listy królowej Bony, oprawa; czego też rejestrzyk był w tejże szkatule pod pieczęcią królowej Bony i pod pieczęcią koronną. Kilka też skrzyń innych, jako z rzeczami królowy Barbary niektóremi i z białemi...... [nieczytelne — J. M.] etc., których jeszcze nie widział, wzięto, co też przy paniech otworzyć mają. Wzięto też p. wojewodzie wileńskiemu [ks. Mikołajowi Radziwiłłowi — J. M.] na jego prośbę pancerz, miecz i szyszak, które bywały zawżdy w pokoju KJM. Ustępstwa królowej Anny Jagiellonki, która dozwoliła sięgnąć do depozytu tykocińskiego spotkały się z naganą sióstr. 9 VI 1573 r. Zofia Jagiellonka pisała do referendarza koronnego Stanisława Czarnkowskiego: Bo i teraz pokazać po sobie [mowa o Annie Jagiellonce - J. M.] nad prośbę naszą i nad obietnicę swą, którą mi ślubić raczyła, że beze mnie i królewny JM szwedzkiej nic czynić nie chciała. Baczże WM za czyją radą na to pozwolić raczyła, że z Tykocina niemało rzeczy dopuściła nabrać, prawo swoje łamiąc i gwałcąc, któreśmy mieli od brata naszego. Nadto wszystko możeć na to dobrze JKM baczyć, żeć to nie samej królewnie JM należy, ale nam wszystkim trzem, a nie onej samej to darowane jest. Mogłać JKM pamiętać tak na nas, jako i na królową JM szwedzką, żeć się to nam podobać nie miało i nie za malowane tam mieć posłańce nasze. Referendarz Stanisław Czarnkowski w liście do królowej Zofii Jagiellonki 16 VI 1573 r. podzielał jej opinie w sprawie otwarcia skarbca tykocińskiego. Pisał, że oburzony był na to również abp Jakub Uchański przebywający wówczas w Łowiczu bom był w Łowiczu tedy, gdy tamże listy te pachole me przyniosto, którem czytał ks. abp. JM i nie pomału się Jrasował powiadając, iż nie mieli tego poruszenia ci panowie, którzy to do Tykocina jachali byli, ani im to godziło czynić... Sam też z tem srebrem nie wstąpiono do Płocka, czemu się dziwuję, ale pojechali wodą niżej 7 mil do Włocławka, bpa kujawskiego miasta, tam je mają oddawać p. gdańskiemu. I bodaj to nie dla mnie się działo, bom był przeciwien temu posłaniu do Tykocina. Druga: Dojrzałbym był zapisu, aby nam jako nie zeszła ta korona i jednorożec, którą król JM kupił. I jest około tego sprawa pewna: Jedno radzi by ją byli wykuglować zasię ci, którym się o to dostała w ręce. Bo łacno teraz każdemu kuglować, gdy КЛМ umarł, aleby był za nieboszczyka i gęby rozdziawić nie umiał999,
Nie skończyło się to na otwarciu skarbca tykocińskiego 2 VI 1573 r. Kolejny raz uczyniono to z okazji pogrzebu króla Zygmunta Augusta. 23 VII 1573 r. z Krakowa do królewny Anny Jagiellonki zwrócili się panowie rada: Franciszek Krasiński bp krakowski, marszałek koronny, Jan F irlej, Stanisław Herburt kasztelan lwowski, star. samborski, Jakub Wapowski kasztelan przemyski i Walenty Dembiński kanclerz koronny, którzy przygotowując pogrzeb potrzebowali niemało rzeczy, zwłaszcza tych, które się tu na karcie spisało, a wiedząc my o nich, że są w skarbie tykocińskim nieboszczyka p. naszego zmarłego, że ich snadnie bez wszelkiej szkody możem użyć ku tej posłudze pogrzebowej. Prosili więc, by królewna Anna Jagiellonka pozwoliła podskarbiemu koronnemu Hieronimowi Bużeńskiemu dosiąść tych wszytkich rzeczy z depozytu tykocińskiego, posławszy tam kogo swego, co by przy tem był, kiedy te rzeczy brać będą, a toż i potem dozierał, jako niemi na posłudze pogrzebowej szafować, abo ich używać będą, aby się to zaś wszytko do tego depozytu wróciło, jakoż bez pochyby wrócić się musi... Do listu dołączony był: Rejestr tych rzeczy, które mają być wzięte na pogrzeb i na koronację:
Kirys ze wszytkiemi rzeczami należącymi do pogrzebu.
Item. Obicie do gmachów królewskich na zamek krakowski ku uczciwości Pana Nowego i Rzeczypospolitej, o których Podgórski sprawę da, a któremi te gmachy ochędożone być mogły.
Item. Kredens srebrny, pozłocisty, co został w Tykocinie i stołowego srebra co może być1000,
Jednocześnie będąc pewni przychylności Anny Jagiellonki tegoż samego dnia w Krakowie 23 VII 1573 r., spisano: Postanowienie i porządek do prowadzenia ciała КЛМР naszego zmarłego przez rady koronne w Krakowie spisany.
Tamże [w Tykocinie - J. M.] JMP rady mają za wolą królewny JM wziąć z armiskamery kirisz do pogrzebu potrzebny króla nieboszczyka, obiecie do gmachów zamku krakowskiego ku koronacji, także kredens do ozdoby i potrzeby koronacji p. naszego obranego, który został na zamku łykocińskim, a to z wiadomością i pozwoleniem królewny JM, co wszystko w dobrej opatrzności do Krakowa odwieziono, a do rąk JMci p. podskarbiego koronnego oddano...
Sukno urzędnikom, dworzanom, jurgieltinikom, komornikom, drabantom i innym wszem, którzy do prowadzenia ciała do Tykocina zjechać się mają, według powinności swej nie omieszkają, mają być tamże rozdane na osoby tylko same JM wszystkich, takie jakie z Krakowa JMP podskarbi tam wyprawił...
Chorągiew dworną, która jest przy ciele ma nieść JMP chorąży przed ciałem..1001.
Otworzono wówczas skarbiec tykociński, biorąc potrzebne do pogrzebu przedmioty. Zachował się:
Spisek rzeczy, które dla pogrzebu ciała КЛМ sławnej pamięci zmarłego i dla koronacji nowo obranego z Tykocina są wzięte za żądaniem JMP panów koronnych i za pozwoleniem JKM Anny, że która będąc od JMP panów koronnych o to proszona postała do wzięcia tych rzeczy do Tykocina JM ks. Wojciecha Starosrzebskiego bpa chełmskiego nominata przemyskiego, ks. Stanisława Fogielwedera ardziakona, ks. Adama Pilchowskiego proboszcza warszawskiego. Przy braniu których rzeczy niżej opisanych był też i JMP Ostaphiej Wołowicz kasztelan trocki, podkanclerzy WKL i co którym straż ciała КЛМ z zamku tykoczkiego jest poruczona. A naprzód pieczęci, któremi posliecz [s] z strony królewny JM i JMPP podskarbiowie koronni z sejmu elekcjej deputowani sklepy, albo gmachy tikoczkie byli zapieczętowali, wcale i nienaruszone są nalezione, które odjąwszy wyjęto dla tej potrzeby i ozdoby koronnej rzeczy ut sequitur:
Kirisz nowy miescy pozłocony na osobę i na koni ze wszyckim co do niego należy.
Zbroi drabanckich na chorąże tak Koronne, jako WKL nr 60.
Obicia do gmachów zamku crakowszkiego na koronacją tak jako niżej są specyfikowane.
Kanchy dla obiama służby różnej barwy ze złotem i bez złota, bretów starych różnej długości nr 51. Obicie aksamitne haftowane wszycko sztuk 78, to jest: Na stoły sztuk wielkich nr 2. Mniejszych nr 2. Kobierców na ściany jednakich nr 52. Poławników różnej długości sztuk nr 12. Obicia czarnego i białego jedwabiem kręconego z wezlami, które z Baru jest przywiezione sztuk 483. To jest nr 43. Przy nim dublietu czarnego różnych i plotem podszytych kawalczów 10. Takowegoż dublietu sztuka 1 wąska, od Pologno z czarną frandzią
Hatlasonu czarnego starego płótnem podszytych kawalczów 12. Opon złotych z napisem sztuk wielkich nr 19. Oponek na filary nr 6. Oponek wąskich na dynsty nr 25. Oponek na drzwi z herby SA nr 25. Oponek na błony na sklepienie nr 17. Herbów na błony nr 17. Oponek pod błony, małych nr 17. Oponek na bogi wąskich nr 17. Nadstawków z herbem SA nr 6. Nadstawków bez herbu nr 7. Nadstawek większy z herbem Pogonią nr 1. Oponek o jednym herbie SA nr 8. Oponek zbytnich o dwu herbiech z Orłem a z Pogonią nr 12. Oponka Goliath nr 1. Oponka od p.[kasztelana] wiszliczkiego z Ortem nr 1. Oponki ze złotem od p. wojewody wilinszkiego jest ich sztuk 13, a są w osobnym regestrze na łokcie opisane. Opony ге złotem stare od cesarza Marimiliana. Jest większych sztuk 6, mniejszych д, a są w osobnym regestrze na łokcie opisane. Opony bez złota Moyzis, sztuk nr 9. Opony bez złota July Coesaris sztuk
Opony Pugne Ferrarum, których sztuk nr 10. Opony czarne z białem, z herbem KJM SA sztuk nr 84. Herb, na którym herby KJM Bony, Orzeł i Pogonia, które trzymają 2 Herubinowie, około niego są rozmaite liścia i kwiaty z thelieth różnych ze złotem.
Herbów bez złota sztuk nr 12. Poławników na złotym dnie, zielonych z okrągłymi listewkami in x spe-
cificoem regestri nr 11.
Poławników zielonych na żółtym dnie inakszych z listewkami in x spe-
cificoem regestri nr 7.
Poławników żółtych przez listew nr 17.
Poławników zielonych na czarnym dnie z listewkami nr 9. Poławników starych z bluszczem, zielonych nr 8.
Poławników na czarnym gruncie, bez listew, z drobnymi kwiaty, starych
Kobierzec jedwabny nr 1.
Kobierców wielkich czerwonych, stołowych nr 4. Kobierców takich że mniejszych nr 3. Kobierców jeszcze mniejszych nr 2.
Kobierców małych, czerwonych nr 30. Kobierców żółtych, małych nr 30.
Kobierców białych, małych nr 30.
Kobierców z krzyżami, różnej roboty nr 30.
Item. Aparaty kościelne haftowane telietą białą na czarnym aksamicie. To
jest:
Ornat cum omnibus attinenfiis.
Dalmatik 4 z albami, humeraty, [z] stułami, manipularzmi.
Pasów pstrych nr 8.
Pasów białych nr 4.
Kapa z szczytem, u którego cztery gałki zawieszone jedwabne ze srebrem,
listwa u niej szeroka haftowana.
bite
Kapy trzy z mniejszymi listwami i szczytami, antepedium płótnem pod-
Krzyż na ścianę płótnem podbity.
Poduszka pod mszał.
Szerzynka na białym płótnie, srebrem haftowana.
Szerzynka na czarnym hatłasie srebrem haftowana.
Obrusy z czarnym jedwabiem wyszyte.
Komża płócienna.
Srebro na kredens
Nr 5 Skrzynia, w niej kubków sztuk dwoistych pozłocistych Norim-
ber[skiej] roboty 35. Flaszeczka mała waży wszycko mar. 329/9/1.
Nr 6 Skrzynia w niej kubków, część dwoistych, część z wiekami 47. Item błazenki 2 waży mar. 425/9. 7 Skrzynia kubków 47 i nalewek 1, waży wszycko mar. 486/10/1.
8 Skrzynia kubków 43, miednic 5, nalewek 5, waży mar. 526/13/3. 9 Skrzynia, w niej kubków 44, miednic 7, nalewek 7, salserek 4, konwi 1,
waży wszycko mar. 660/4/2.
Do tej dziewiątej skrzynie dołożono konew trybowanej roboty, pozłoci-
stą, waży mar. 12/17.
Item. Druga konew taka waży mar. 12/11.
Item. Flaszka pozłocistą, waży mar. 4/21.
Item. Druga taka waży mar. 4/20/1.
Item kubek złoty, mniejszy waży mar. 201/10/2.
10 Skrzynia, w niej kubków 10, ważą mar. 201/10/2.
Do tej dziesiątej skrzynie dołożono kubek z macicą perłową waży
mar. 10/6.
Item. Kubek drugi taki waży mar. 9/21. Item. Miednica z zapkami i z wężmi smalczowanymi waży mar. 24/6. Item. Nalewka, k niej takiejże roboty wazy mar. 11/3. Item. Kubek złoty, więgszy z kamienny wazy mar. 12/19. 11 Skrzynia, w niej sztuk wszelkich 13, ważą mar. 279/12/2. 12 Skrzynia, w niej sztuk 24 ważą mar. 315/2/1. Nota: Iże z tej skrzyni wyjęto do Żalieszkiego mar. 17/5/2, do Gdanszka mar. 86/5. Do dwunastej skrzynie przyłożono miednicę z perłową macicą i z kamieńmi, waży mar. 21/1/3. Item. Nalewka k niej waży mar. 8/21/3. Item. Kubek z służbą waży mar. 28/18. Item. Okręt waży z żelazem mar. 20/16/2. Item. Flasza z robactwem smalczowanym waży mar. 20/15. Item. Kubek z perłami i z kamieńmi waży mar. 11. Item. Kubek dziewiątego rzędu trzydziesty czwarty waży mar. 11/14. Item kubek dziewiątego rzędu dziesiąty waży mar. 12/12/2. 13 Skrzynia, w niej sztuk 8 ważą mar. 129/1/2. Nota: Z tej skrzyni wyjęto do Gdańska sztuk 15, ważą marc.
Do tej 13 skrzynie przyłożono zegar, a wieko od kupka, co się nie waży, bo wiela żelaza przy nim. Item. Konew pozłocista waży mar. 17/13. Item. Konew, miescy pozłocista waży mar. 12/11. 14 Skrzynia, w niej sztuk 4, ważą mar. 60/22. Nota: Iże z tej skrzynie wzięto do Gdańska sztuk 16 i konew 1, flaszka ważą mar. 14/19.
Do czternastej skrzynie przyłożono kubek [z] dziewiątego rzędu 21, waży mar. 10. Item. Kubek dziewiątego rzędu czternasty waży mar. 9/20. Item. Kredens mniejszy, z koralem, nowy, waży mar. 12/17/2. Item. Kredens drugi, taki, stary, waży mar. 10/23/2. 15 i 16 Skrzynia roboty sziedmigroczkiey sztuk 103 ważą mar. 939/0/3. 17 Skrzynia spodnia, w której jest kubków płaskich 21, kubków małych z wieki staroświeckiej jednakiej roboty 12. Kubek z wiekiem rzędu szóstego 1. Kubek mały, z gałkami na wierzchu 1. Kubek z drzewa srebrem oprawion 1. Konew srebrna z kamieńmi stara 1. Talerzów srebrnych pozłocistych puzder 4. Labeczie z perłowej macice 2. Kubeczek z perłowej macice 1. Naleweczka z perłowej macice 1. Lichtarz miecy pozłocony o 4 rurkach 1. Lichtarz o 3 rurkach 1. Lichtarzów jednakich o 3 rurkach 8. Tac pozłocistych jednakich z herbem KJM 6. Tac wielkich КЛМ Halszki 2. Tac z rozmaitem szmalcem 2. 18 Skrzynia, w której miednica wielka trybowana z herby КЛМ, waży mar. 27/10/2. Nalewka ku niej tejże roboty, waży mar. 11/5/2. Item. Konew pozłocista [z] szóstego rzędu, waży mar. 22/9. Item. Kubek z rzędu wtóry, waży mar. 10/11/1. Item. Kubek dziewiątego rzędu 15, waży mar. 11/6. Item. Kubek dziewiątego rzędu 13, waży mar. 11/3. Item. Kubek dziewiątego rzędu 22, waży mar. 10/11/1. Item. Kubek dziewiątego rzędu 28, waży mar. 10/19/1. Item. Kubek dziewiątego rzędu 20, waży mar. 10/13/2. Item. Kubek dziewiątego rzędu 26, waży mar. 10/15. Item. Kubek dziewiątego rzędu 24, waży mar. 11/2/2. Item. Kubek dziewiątego rzędu 25, waży mar. 9/20/2. Item. Faska albo wanienka wielga, pozłocista, trybowanej roboty, z herby KJM, waży mar. 83/18. Item. W tej wanience czarka złota, waży mar. 2/9. Item. Łyżki 2 złote, z smalczem, ważą mar. 2/9. Item. Widełki 2 złote, z takimże smalczem, ważą mar. 0/21/3.
Item. Nóż krajecki we srebro oprawiony.
19 Skrzynia. Fontana wszycka srzebrna, pozłocista, z rozmaitem smal-
czem, do niej czarka srebrna i klucz żelazny.
Srebro stołowe, które [z] skrzynie Żalieszkiego wyjęto. Mis 24 wielgich, ważą mar. 279/12.
Między tymi misami jest połowica z herby pozłocistymi. Półmisków 100, ważą mar. 500/1. Talerzów 100, ważą mar. 213/12. Tac białych 24, ważą mar. 82/18. Talerzów granowitych 24, ważą mar. 58/6. Łyżek białych 86, ważą mar. 34/12. Nalewka wielga, pozłocista, u której nalewek na wieczku trzyma herby КЛМ, waży mar. 17/23/2. Miednica, k niej wielga, pozłocista we srzodku, z herby KJM, waży mar. 19/14. Nalewka taka druga, waży mar. 18/19. Miednica taka druga, waży mar. 16/1. Naliewka tejże roboty, miescy pozłocista z herby także na wieczku, waży mar. 18/1/2. Miednica k niej, także miescy pozłocista, we srzodku, z herby KJM, a około niego promienie, waży mar. 15/6. Nalewka druga taka, waży mar. 18/13/2. Miednica k niej takoważ, wa[ży] mar. 15. Nalewka wszycka pozłocista, na której są różyczki pozłociste i śruba we środku, waży mar. 12/8. Miednica k niej wszycka pozłocista, u której kramcze roboty trybowanej, śrzodek w łuski, [waży] mar. 22. Konwy większych, miescy pozłocistych 2, Ms 29/14. Konwy mniejszych, także miescy pozłocistych 2, Ms 25/14/2. Kubków pozłocistych, jednakiej roboty, u których na wierzchu herb КЛМ Orzeł 24, Ms 137/11/. Lichtarzów granowitych jednakich o jednej rurze 14, Ms 68/16. Lichtarzów okrągłych, o jednej rurze 2, ważą Ms 6/5. Lichtarzów o 4 rurkach, miescy pozłocistych 2, Ms 12/17. Łyżka złota, waży Aureos 34 1/2. Widełki złote i wkoweczki od 2 nożów, ważą aureos 21. Konewka kryształowa s[tJłuczona, drutem srebrnym powleczona miescy pozłocista Ms 5/22. Poponi czarnego sukna, prostego, na wozy, z białem haftowanym SA, po obu stronach wozu 22.
Czapek żałobnych 2 beczce (?) pełne. Kronika Długoszowa duobus tomis od ks. Fogielwedera. Altembaszu ze srebrem i ze złotem kędzierzawego, sztuka cała 1. Altembaszu białego, ze spodku, a czarnego na wierzchu, łokci
Kitajki białej, sztuka cała. Altembaszu ze złotemi, srebrnymi i czerwonymi aksamitnymi kwiaty, łokci 14 1/8. Thelieti srebrnej, na czarnym dnie, łokci 4. Aksamitu czarnego, neapolitańskiego 2 sztuce całe. Aksamitu czarnego, nierzezanego łokci 23 1/2. Kitajki czarnej na bindę p. chorążemu łokci 6. Nastołka aksamitna od rzeczy p. Żalinszkiego, na konia pod osobę w szatach KJM. Рей aksamitny od tychże rzeczy p. Żalinszkiego1002 na tegoż konia. Stodeł z czarnego aksamitu 2, z rzędami, od rzeczy p. Lięczkiego. Świec białych, białego wosku całych 8, a ogarków 4. Siodła 2 brunatne, aksamitne, od szczurków zepsowane, panom na ukazanie. Siodło czarne, aksamitne, z blachą czarną, a białą smalczowaną.
Turibularz, który kleryce oddano srebrny, do ciała, waży Ms 7. Toki 2, żelazne od siodeł p. chorążemu pod chorągiew. Ty wyżej opisane rzeczy wyjąwszy zapieczętowaliśmy zasie sklepy i gmachy tikoczkie pieczęcią królewny JM, ks. [Wojciecha Starozrzebskiego — przyp. J. M.] bpa chełmskiego i JM p. trockiego, przy bytności p. Owadowskiego, p. Graiewszkiego, p. Troianowszkiego, którzy dla straży na Tikoczynie г panem Zygmuntem Zebrzidowszkym wojskim krakowskim ostają. Działo się w Tikoczynie die 9 Septembris Anno Domini MDLXX Tercio [9 IX 1573 r.]. Pieczęć Wojciecha Starozrzebskiego i podpis: Item qui supra episcopus manu
suo. Pieczęć i podpis: Osthaffjej Wolowycz ręką swą. Pieczęć i podpis: Stanisi[aus] Fogelueder manu proprio. Pieczęć i podpis: Adam Pilchowski proboszcz warszawski ręką własną/18”.
1003 Skarbiec tykociński nazywano armiskamerą. 5 VII 1570 r. król przesyłał Konarskiemu, z obowiązkiem przekazania do harmiskamery - pancerze w beczce1004,
Zdeponowane w Tykocinie mienie królewskie wymagało stałego nadzoru i konserwacji. Pracował tam stale i okresowo cały zastęp jurgieltników, serwitorów i rzemieślników, bardzo wyspecjalizowanych, Król bardzo o nich dbał. 5 V 1571 r. pisał z Warszawy do swoich tykocińskich jurgieltników: Tak jakoście sam[i] znać dali, żeby tam dla przesuszenia i opatrzenia rzeczy naszych kuśnierza i szmuklerza wam potrzeba beła, tedy ich wam posyłamy, koniecznie chcąc mieć, byście przy nich społecznie, tak tego tam dojrzeli i opatrzyli i jakoby się z czasem szkoda jak nie stała1005, Szczególnym zagrożeniem dobytku monarszego były szczury zamkowe. 29 IX 1574 r. królewna Anna Jagiellonka donosiła swej siostrze Zofii: Coś mi WKM pisała o Tykocinie, co się z nim dzieje, to żre wszystkie rzeczy tak szaty, jako stroje, siodła są pokąsane od szczurków. O kilkanaście tysięcy szkody będzie. Aż teraz rotmistrz i starosta pisali do panów i do mnie o tem. Tak się namówili: ześlą tak Korona jako rycerstwo Księstwa Litewskiego i ode mnie ks. chełmski [bp W. Starozrzebski — J. M.] i słudzy KM nieboszczyka, co chowają te rzeczy, kazali żeby rozruszono te rzeczy, futra [i] inne rzeczy kromie klejnotów, srebra; jedno najmniejszej rzeczy nie ruszać. Mają je zaś zamknąć, pieczęcie moje przyłożyć, tak jak było. Mają jechać tydzień po św. Michale1006,
Na zamku tykocińskim stale przebywał Marcin Podgórski sługa w skarbie nadwornym litewskim 1007, 7 zachowanych kilkunastu listów, które król słał do niego w l. 1568-1572 dowiadujemy się o pewnych szczegółach związanych z szatami królewskimi, nad którymi sprawował nadzór Podgórski: 4 V 1569 r. miał wydać Bartoszowi Czyżewskiemu złotogłowy, które posłużą do ceremonii potrzebnych na sejmie lubelskim, 30 VI 1569 r. miał wydać Szymonowi Dabince, krawcowi wysłanemu do Knyszyna, jedwab na strój dla króla, 4 I 1570 r. ma wysłać 96 łokci aksamitu oraz przyjąć do skarbca tykocińskiego 2 tace. 3 IV 1570 r. polecał przesłać przez furmana 25 postawów czarnego sukna. 10 IV 1570 r. król monitował go o przysłanie 5 funtów białego jedwabiu. 1 М 1570 r. monarcha donosił mu, że u Gdańszczan popsuło się srebro królewskie. Podgórski miał je obejrzeć w obecności Tablica XXIII. Północne Podlasie w 1569 r. Oprac. Józef Maroszek i Tomasz Popławski, skala 1:250 000, 1998.
Tablica XXIV. Koziołek — fort twierdzy tykocińskiej w rozlewiskach Narwi; bastion od strony grobli; fragment kwaterowego ogrodu włoskiego w Krzywej na planie z 1909 r.
Jana Hermanowskiego hercarza królewskiego. 12 XI 1570 r. król donosił mu, że wysłał kuśnierza, miecznika i szmuklerza oraz polecał pochować srebra. 15 XII 1570 r. rozkazał zachować srebro w suchym płótnie, przesłał 8 kubków i 2 srebrne, pozłociste konie. 23 III 1571 r. na zaopatrzenie służby król wysłał pieniądze i sukna. W lipcu 1571 r. pracował w Tykocinie złotnik co około srebra siedmiogrodzkiej roboty teraz się bawi!”?. Srebro to otrzymał król w spadku po śmierci Jana Zygmunta Zapolyi. 31 V 1572 r. wysłał sł. Piotra Platino, złotnika, który miał naprawiać srebro w zamku tykocińskim. 5 VI 1571 r. Zygmunt August przesyłał kuśnierza i szmuklerza do przesuszenia i opatrzenia rzeczy. 30 VI 15761 r. król nakazywał sporządzić dokładny rejestr haftowanych obić, opon i kobierców 173,
Wśród poleceń ostatniego Jagiellona słanych do Tykocina, do rąk Marcina Podgórskiego zwracają uwagę pozycje dotyczące gobelinów i arrasów. M. Podgórski opiekował się nimi za życia króla, a także już po jego śmierci. 23 VII 1573 r. rady koronne zwróciły się do królewny Anny Jagiellonki w sprawie wypożyczenia ze skarbca tykocińskiego na pogrzeb Zygmunta Augusta obicia do gmachów królewskich na zamek krakowski, ku uczciwości Pana Nowego i Rzeczypospolitej, o których Podgórski sprawę da, a któremi te gmachy ochędożone być mogły. Przy okazji panowie rada prosili o wypożyczenie znajdujących się również pod pieczą Podgórskiego: kredensu srebrnego pozłocistego... co został w Tykocinie i stołowego srebra, co może być, aby to wszytko królewna JM raczyła pozwolić kazać [ze] skarbu tykocińskiego wziąć1”4, Ostatecznego rozliczenia z nim z racji jego funkcji servitorae atque depositi tykocinensis notario et custode zmarłego króla Zygmunta Augusta dokonał 26 I 1573 r. król Stefan Batory. Wyliczono przy okazji to, co składało się na ów słynny depozyt królewski, a pozostawało pod opieką Podgórskiego: res omnes et singulas aula aurum, argentum, formatum et non formatum, gemmas, lapides, praecioses, tamezpolitos et ezornatos, quam etiam rudos clenodia omnis generis atque vestros diversas er vario genere, materiae, parałas, tapetoes et plurima varii valoris, parietum ornamenta, tum etiam instrumenta quaevis ac supellectilem necnon et caetera omnia fidei et curae
172 Król z Warszawy 30 УП 1571 r. polecał Balcerowi Zwolskiemu i Marcinowi Podgórskiemu swym jurgieltnikom i dozorcom mienia monarszego: O złotnika, co około srebra siedmiogrodzkiej roboty teraz się bawi, dowiedzcie się z daleka, wiele by do tego, o czym piszecie, czego potrzeba, abyśmy to widząc, potym wam wolą naszą oznajmili. Wszakże interim wiedzcie, co do tego, żeby acz póki się nie rezolwujem, tam gdzie potrzeba, to srebro zordynował. BAN Kórnik, nr 250, k. 109.
173 ВАМ Kórnik, nr 250, К. 70v-119.
174 А, Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. IV, s. 92.
suae ab ipso memorata Rege tradita. Z kwitu tego dowiadujemy się rzeczy skądinąd nieznanej — skarbiec monarszy był przechowywany w części w zamku tykocińskim, a w części in monasterio fratrum bernhardinorum1008.
W VI 1571 r. Marcinowi Podgórskiemu w utrzymaniu depozytu tykocińskiego pomagał Balcer Zwolski burgrabia warszawski, kanonik sandomierski, również zatrudniony przez Żygmunta Augusta przy jego zbiorach, wówczas tylko czasowo w Tykocinie, gdy król polecił mu załatwić tam pewne sprawy związane z przechowywanym tam mieniem monarszym 176.
Źródła wspominają o Janie Bukowskim (Bokowskim) namietniku JKM. Zajmował się dozorem, konserwacją i reperacją tkanin zgromadzonych na zamku tykocińskim. W języku staropolskim namiot miał dwa znaczenia — jedno to pomieszczenie z tkanin i skór rozpięte na drewnianym rusztowaniu, a drugie to opona nad łóżkiem1010 177. Zakres powierzonych Bukowskiemu zadań był pewnie jeszcze szerszy i do jego obowiązków należało doglądanie obiciowych tkanin szlachetnych — gobelinów, w tym również arTrasów.
Jan Bukowski, namietnik!7/1011 w rachunkach królewskich pojawił się po raz pierwszy 5 XI 1552 r. Król przekazał mu wówczas kaduk spadły po Marku Lubomirskim. Określił go jako swego dworzanina. Później Jan Bukowski stale zamieszkiwał w starostwie tykocińskim 179.
Przeniesienie skarbca monarszego do Tykocina nie dotyczyło tylko klejnotów i zbiorów jubilerskich oraz kosztownych sprzętów pałacowych, ale objęło również bibliotekę królewską. Król w swym testamencie spisanym w 1571 r. dysponował: Księgi wszytkie nasze, którekolwiek są na ten czas w ręku i w zawieraniu Łukasza Gornickiego, a potym u kogożkolwiek i gdzieżkolwiek będą, niechaj Ich Mci dadzą do kolegium jezuitow w Wilnie, które fundował temi czasy za konsensem naszym ks. bp wileński Waleryjan1013, okrom gradałów, antyfonałów, agend, missałow, wijatykow i inych ksiąg ku pieniu i sprawie ceremonii kościelnych przynależących, te do kościoła św. Anny wyżej mienionego odkazujemy i aby tam beły oddane chcemy. A 121009
1012 onych ksiąg, które jezuitom oddajemy, jest niemały i niepodły sprzęt, obowięzujemy za nie ojce jezuity, aby beli powinni za nie na każdą niedzielę i kożde święto do kościoła św. Anny z kolegium swego jednego kaznodzieję dobrego i godnego słać i uczyć nauki wolej miłego Boga wedle ustawy Kościoła powszechnego 1014.
Dotąd niezbadanym problemem w dziejach tego księgozbioru pozostaje rola, jaka przypadła autorowi Dziejów w Koronie Polskiej w kształtowaniu księgozbioru, profilowaniu zakupów i ocena wkładu jego pracy. Przyjęty został na służbę królewską 23 II 1559 r. Funkcję bibliotekarza królewskiego objął zaraz po śmierci Stanisława Koszuskiego, który zm. 4 IV 1559 r1015. Później został nawet starostą tykocińskim. W końcu XIX w. w archiwum parafialnym w Tykocinie przechowywany był memoriał mieszkańców Tykocina z 1791 r. do sądów asesorskich, gdzie wspomniano, że w roku 1569 gdy w czasie samego sejmu lubelskiego starostwo tykocińskie zawakowało Zygmunt August z tegoż sejmu delegował ur. Górnickiego, jurgieltnika swego, aby ten na rzecz KJM miasto i starostwo tykocińskie odebrawszy, wszystkie prowenta królowi należące się spisał, co też ur. Górnicki następnie starosta tykociński dopełnił1016, Widocznie autor Dworzanina polskiego był najbardziej kompetentną osobą w sprawach tykocińskich, skoro król właśnie jego tam wysłał po śmierci starosty Jana Szymkowicza. Już wcześniej, w 1566 r., gdy Mikołaj Kiszka podczaszy nadworny litewski usiłował wykupić z zastawu podlaskie starostwo brańskie i suraskie, w liście z Lublina datowanym 26 VI 1566 r. do Jana Chodkiewicza starosty żmudzkiego i Ostafiego Wołłowicza podkanclerzego WKL król pisał, że nie zgadza się na wykupienie starostw przez Kiszkę: Przeto nie życząc sobie szkody, ponieważ przyniesiono nam były pieniądze ze Gdańska, a obawiając się przeskoczenia roku postaliśmy przed czasem nasze pieniądze do Brańska przez jurgieltnika naszego Łukasza Bornieckiego [s], a ur. Kasprowi Irzikowiczowi dworzaninowi naszemu poruczyliśmy surogację tego starostwa i doglądanie gospodarstwa, jako już zastawozikom [s] odłożona, a Irzikowicz nie na kogo innego, jedno na nas Brańsk trzyma1017, Tego samego roku Łukasz Górnicki bakałarz JKM świadczył przy umowie plebana knyszyńskiego z panami Pęskimi w sprawie wybierania z ich dóbr dziesięciny zawartej w gospodzie p. Kłodzińskiego w Knyszynie'1018. Zresztą już rok wcześniej 18 VII 1565 r. sam Górnicki w Tykocinie podpisał dedykację Dworzanina polskiego królowi Zygmuntowi Augustowi1019, Wręczył królowi swoje dzieło w Knyszynie, gdy odbierał m.in. list Zygmunta Augusta datowany z Knyszyna 15 VII 1565 r. do podskarbiego Stanisława Sobka, aby Górnickiemu, który wybierał się w podróż do Krakowa dano strawnego 3 zł tygodniowo. Podróżował Górnicki najwidoczniej do krakowskiej drukarni Macieja Wierzbięty z gotowym tekstem Dworzanina polskiego1020.
Kiedy więc biblioteka królewska znalazła się na Podlasiu? W lutym 1559 r. Górnicki przystąpił do pracy w tajnej kancelarii królewskiej. Stał się jednym z zaufanych sekretarzy króla. 23 XI 1559 r. otrzymał nominację na starszego nad biblioteką1021. Król wynagradzał Górnickiego za jego pieczę nad księgozbiorem. Tak np. 14 II 1561 r. dał mu asygnatę za funkcje bibliotekarza królewskiego 189.
Księgozbiór króla Zygmunta Augusta był w czasach jego rządów największą prywatną kolekcją, imponującą liczbą zgromadzonych dzieł, a według przypuszczeń badaczów dziejów biblioteki miała ona sięgać ponad 4 tys. tomów, co było w ówczesnych czasach liczbą olbrzymią. Gromadzeniem jej zajmował się król od 1547 r. polecając wyznaczonym do tego agentom w Krakowie i Wilnie prowadzenie systematycznych zakupów książek. W skład kolekcji weszły pewnie księgi zgromadzone wcześniej — przez matkę i ojca, ale olbrzymia większość ksiąg trafiła do tej biblioteki z zakupów i darów przeznaczonych bezpośrednio dla Zygmunta Augusta. Była to kolekcja nowoczesna, zebrana w sposób iście humanistyczny. Analizując zachowany zestaw ksiąg, dziś rozproszonych po najróżniejszych bibliotekach krajowych i zagranicznych stwierdzić należy, że biblioteka ta odzwierciedlała najnowsze kierunki i osiągnięcia naukowe epoki we wszystkich podstawowych kierunkach: prawie, medycynie, historii, astronomii, przyrodoznawstwie, piśmiennictwie1022
Сноски
987 Arrasy flamandzkie w Zamku Królewskim na Wawelu, Warszawa 1975, s. 45-46.
988 Kościół św. Barbary i Anny na zamku, odmienny od zachowanego do dziś kościoła św. Anny w samym mieście Wilnie.
989 Dowódca gwardii pałacowej.
990 Stanisław Gzowski, jurgieltnik królewski, łożniczy.
992 Testament Zygmunta Augusta, s. 34.
991 Kościół św. Barbary i Anny na Zamku Dolnym w Wilnie, przygotowywany przez króla na mauzoleum rodowe, gdzie miały spoczywać jego żony, dziś nie istniejący.
993 30 VII 1571 r. z Warszawy król pisał do Balcera Zwolskiego i Macieja Podgórskiego służebników naszym nam wiernie miłym, aby sporządzili ten rejestr: Szlachetni, nam wiernie mili. Co piszecie o obicie haftowane nicią, o opony Romuli et Remi, Nabuchodonozora, Wiedeńskie i o inne. Więc o sobie o złotogłowiu, opony i kobierce, które Zalieski tam z rozkazania naszego złożył wyrozumieliśmy dostatecznie i mieć chcemy, aby to wszystko w jeden regestr porządnie wpisano i drugie rzeczy przyłączono beło tak, żebyśmy, га takim regestrem już wiedzieli, gdzie, komu i kiedy co i wiele wziąć i dojrzeć rozkażemy. BAN Kórnik, nr 250, k. 109.
994 MN Kraków, Bibl. Czart., ТМ nr 80, s. 383-397.
995 BAN Kórnik, nr 250, К. 61v-63.
996 Jan Hermanowski (Hanusz Herman), hercarz JKM.
997 А. Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. IV, в. 28-29, 35-37 i 57.
998 Por. Opis 815 rękopisów, nr 153 (82).
999 А. Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. IV, s. 79-82.
1000 Op. cit., s. 91-92.
1001 MN Kraków, Bibl. Czart. TN, nr 81, nr 30, s. 99-102.
1002 Maciej Żaliński, pisarz skarbu dwornego.
1003 AP Kraków, ZZG, nr 261, k. 922-927; Inny egzemplarz tego Spisku znajdował się w Bibliotece Ordynacji Krasińskich i spłonął w 1944 r. — por. Opis 815 rękopisów, nr 153. Dawniej był to rękopis nr 82.
1004 ВАМ Kórnik, nr 250, К. 97.
1005 BAN Kórnik, nr 250, k. 108
1006 A. Przezdziecki, Jagiellonki polskie w XVI w., t. TV, s. 182.
1007 Marcin Podgórski herbu Dołęga pisarz skarbu tykocińskiego opłacił w 1572 r. pobór - zob. F. Piekosiński, Wypisy heraldyczne, s. 36.
1008 AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 15-16v.
1010 Por. Słownik polszczyzny XVT wieku, t. 16, Wrocław 1985, s. 19; Słownik staropolski, t. V, Wrocław 1965.
1011 Wszyscy badacze dziejów Tykocina poprawiali pisownię i odczytywali jako namiestnik, mimo że w źródłach konsekwentnie używano terminu namietnik - por. AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr T-4, k. 7, 12, 23, 33, 134. Nawet J. Wiśniewski uznał to za błąd pisarski, zob. Lustracje woj. podlaskiego 1570 t 1576, s. 109.
1013 Protasewicz Walerian, bp wileński.
1009 Bibl. Kórnicka, nr 250, k. 108 i 109.
1012 Kaduku po Lubomirskim - BAN Kórnik, nr 248, k. 36. Por. Katalog rękopisów staropolskich, t. П, s. 370.
1014 Testament Zygmunta Augusta, s. 12-14.
1015 К. Hartleb, Biblioteka Zygmunta Augusta, s. 97-98; Łukasz Górnicki i jego czasy, Białystok 1979 (materiały konferencji naukowej z okazji 450 rocznicy urodzin Łukasza Górnickiego 21-22 X 1977).
1016 s, Jamiołkowski, Tykocin..., nr 49, s. 802-803.
1017 MN Kraków, Bibl. Czart., TN nr 75, dok. 77, s. 315. Dokument ten dla Tek Naruszewicza skopiowano w XVIII w., wówczas przekręcono pierwszą literę nazwiska Górnickiego (Bornicki).
1018 AGAD Warszawa, Ks. grodzkie bielskie, nr 3/1, К. 60.
1019 7, Górnicki, Dworzanin polski, Kraków 1566.
1020 Materiały do historii stosunków kulturalnych w XVI w. na dworze królewskim polskim, wyd. T. Wierzbowski, t. 2, Warszawa 1904, nr 200.
1021 j 7. Lichański, Łukasz Górnicki, Wrocław 1982, s. 19.
1022 Dokument istniał do 1944 r. w zbiorze rękopisów: Pisma królewskie Jadwigi, Władysława Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyka, Aleksandra, Zygmunta I, Bony i Zygmunta Augusta 1395-1572, przechowywanym w Bibliotece Ordynacji Krasińskich pod numerem 206 (4001), k. 59. Rękopis spłonął w Bibliotece Narodowej w Warszawie w 1944 r.