Введение: оригинал
Введение. С. 5-12. Польский текст издания.
Wstęp
Sejm brzeski 1544 r. dał królowi Zygmuntowi Augustowi w zarząd Wlk. Ks. Litewskie. W zasadzie był to powrót do sytuacji prawnej istniejącej w l. 1492-1501, gdy złączonymi unią państwami — polskim i litewskim rządzili dwaj władcy, rodzeni bracia — Jan Olbracht w Koronie Polskiej, a Aleksander Jagiellończyk w Wlk. Ks. Litewskim. Podobnie jak wówczas nie zerwano unii personalnej, bo Jagiellonowie respektowali pokrewieństwo, prowadzili wspólną politykę i ściśle ze sobą współpracowali. Zygmuntowi Augustowi przypadła więc rola podobna jak za czasów jego stryja, przed 1501 r. Był jego kontynuatorem, co wielokrotnie dostrzec można w działaniach podejmowanych w stolicy państwa - Wilnie, ale również w jego podlaskiej prowincji.
Rzeczpospolita złotego wieku od dawna przykuwała uwagę badaczy. Pokolenia historyków zajmowało wyjaśnianie podstaw potęgi ówczesnego państwa — wewnętrznego ładu i międzynarodowego znaczenia. Odzwierciedleniem tych zainteresowań jest bogata literatura historyczna. Duża jej część porusza problemy panowania Zygmunta Augusta. Wciąż wartościowe prace Władysława Konopczyńskiego, Józefa Szujskiego, Ludwika Kolankowskiego, Stanisława Kutrzeby, Oskara Haleckiego czy Henryka Łowmiańskiego ukazują politykę dynastyczną ostatnich Jagiellonów, stosunki Rzeczpospolitej z sąsiadami, wewnętrzne walki o władzę i kształtowanie się ustroju szlacheckiego państwa1. Wśród wielkiej polityki jednego z najpotężniejszych państw ówczesnej Europy, jak gdyby na peryferiach spraw publicznych ma swoje ważne miejsce podlaski rozdział życia Zygmunta Augusta. Dworzec knyszyński powstał na życzenie króla, miał spełniać jego potrzeby wygodnego, kameralnego życia, odosobnionego od wielkomiejskiego gwaru Wilna, Krakowa czy nawet Warszawy. Prześledzenie dziejów dóbr własnych monarchy skupionych wokół Knyszyna i Tykocina ukazuje ostatniego Jagiellona jako gospodarza, pana własnych majętności, pod własnym zarządem realizującego swoje plany. Dla osób otaczających monarchę w jego podlaskich majętnościach kontakt z królem często stanowił początek dalszej kariery państwowej. Przedstawienie dziejów podlaskich dóbr własnych króla Zygmunta Augusta pozwala odpowiedzieć na pytanie jakie miejsce rezydencja knyszyńska zajmowała w dziejach sztuki komponowania przestrzeni, budownictwa renesansowego, realizacji estetycznych ideałów humanistycznych. Wielkim zadaniem dla historii regionalnej jest zbadanie dziejów podlaskiej rezydencji Zygmunta Augusta; określenie miejsca i znaczenia jakie w dziejach Rzeczpospolitej Obojga Narodów odegrały dobra własne Ostatniego Jagiellona.
Bardzo istotny jest fakt umiejscowienia rezydencji monarszej na pograniczu Korony i Litwy. Szczególnie obecnie kiedy wobec dokonujących się w Europie przemian słowa granica i pogranicze zaczynają nabierać nowego wymiaru, warto spojrzeć na pogranicze Jagiellońskie łączące i integrujące narody i struktury państwowe tworzące jeden organizm. Tak było w l. 1385–1795, gdy granica pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim i Koroną Polską była jedynie symbolicznym limes. Za przykład mogą służyć doliny rzek Brzozówki, Netty, Pruskiej, gdzie od 1358 do 1795 r. spotykały się dwie struktury państwowe, różny etnos, a jednak tworzący jednolitą kulturę i współżyjący ze sobą zgodnie. Utrzymanie się różnic dialektycznych, duchowych wartości kultury ludowej aż po dzień dzisiejszy świadczy o pokojowej koegzystencji tych społeczeństw i integracyjnej roli jaką pełniła zunifikowana Rzeczpospolita złożona z dwu organizmów. W efekcie państwo zamieszkałe przez różne narodowości było fenomenem w skali europejskiej i w zasadzie nie posiadało innych współczesnych mu odniesień. Przepływy kulturowe były ogromne. Powstała w XIV-XVIII w. kultura była wspólna i dziś do dziedzictwa tego przyznają się w równym stopniu Polacy, Białorusini i Litwini. Dotyczy to tak zabytków architektury i budownictwa, urbanistyki i planowania krajobrazu, ale również literatury pięknej, tradycji historycznej, kultury muzycznej etc. Zasada zgodnego współżycia różnych grup etnicznych, wyznaniowych na obszarze dzisiejszej Białostocczyzny i Grodzieńszczyzny to spadek po Jagiellonach, którzy w szczególny sposób dbali o to pogranicze, kolonizując je, zakładając siedziby dworskie, budując zamki, fundując kościoły i cerkwie, zakładając szkoły, szpitale dla kalek. Akt unii 1569 r. był jednocześnie fundamentem tej pogranicznej harmonii, zasady estetycznej, którą propagowano w programach artystycznych, a którą to harmonię potrafili Jagiellonowie, ich serwitorzy, dworzanie i dygnitarze posiadający na tym terenie swe majątki wcielić w życie społeczne. Harmonia współżycia społecznego przejawiająca się w zgodnym bytowaniu sąsiedzkim, wspólnej kulturze materialnej i duchowej należy do największych zabytków renesansu na obszarze historycznej Rzeczpospolitej.
Podobnie było z pograniczem Mazowsza, Podlasia i Litwy z Prusami. Złamanie potęgi krzyżackiej w 1410 r. w bitwie grunwaldzkiej zakończyło na tym obszarze okres wojen, pokój jaki tu zapanował stwarzał możliwości rozwoju osadnictwa i gospodarki. Granice z Państwem Krzyżackim ustalone w 1422 r. w pokoju nad jeziorem Melno z Litwą, pokoju toruńskim w 1466 r. z Polską okazały się niezwykle trwałe, respektowano je do 1795 r., a w zasadzie aż do 1945 r., gdy wprowadzono tzw. porządek jałtański. Nienaruszalność granicy pruskiej wynikała przede wszystkim z faktu, że Prusy Zakonne (od 1525 r. Książęce) stanowiły aż do potopu szwedzkiego lenno Polski. Obszar ten zasiedliła więc w drodze pokojowej kolonizacji ludność posługująca się gwarami mazowieckimi.
Przez ten obszar kulturowy w toku dziejów (w 1795, 1807, 1815, 1944 r.) przepruto granice polityczne, które nie łączyły, a wręcz przeciwnie — dokonywały dalekich podziałów, dewastowały zabytki, rugowały spuściznę kulturalną, niwelowały harmonię społeczną. Zniszczenia, które niósł ze sobą absolutyzm królów Prus, później samodzierżawcy cara Rosji, wreszcie totalitarne systemy, które w XX wieku budowały na tym terenie swoje władztwo nie liczyły się z potrzebami społeczeństwa mieszkającego w dorzeczach rzek: Niemna, Narwi i Biebrzy. Odbieranie świątyń i przekazywanie ich innym konfesjom, kasaty wspólnot zakonnych, konfiskaty majątków i mienia, deportacje i zsyłki, tzw. repatriacje — to wszystko w tragiczny sposób wpłynęło na zatracenie harmonii stworzonej tu przez monarchów Jagiellonów: przede wszystkim Aleksandra Jagiellończyka, Zygmunta Starego, jego żonę Bonę i Zygmunta Augusta, a kontynuowane w szczególny sposób przez wżenionego do tej dynastii Stefana Batorego.
Tragiczny obraz zniszczonego środowiska kulturowego przedstawia dziś tzw. Ściana Wschodnia — obszar Białostocczyzny rozciągający się wzdłuż granicy państwowej z Białorusią — z zanikającym osadnictwem, zarzuconą gospodarką rolną, wtórnym zalesianiem pól uprawnych. Taki los spotkał rolnictwo na Białorusi, gdzie wskutek kolektywizacji nastąpił upadek kultury agrarnej, wyludnienie i destrukcja społeczna. Po obu stronach granicy pastwą zniszczeń padły siedziby ziemiańskie, pałace, dwory, parki, zgromadzone w nich dobra kultury. Na terenie Białorusi usiłowano zniwelować osiągnięcia kultury chrześcijańskiej nie tylko w zakresie kultu religijnego, ale również w zakresie budownictwa sakralnego, wyposażania wnętrz świątyń, nekropoli. Działano na świadomość tak, by oderwać społeczeństwo od własnych tradycji, które starano się zastąpić kosmopolitycznym ateizmem, antyteizmem i obcą kulturą narodową.
Efektem istniejących tu podziałów politycznych, szczególnie widocznych w XIX i XX w. są ostro zarysowane podziały regionalne. Do dziś bardzo wyraziście wyodrębnione są obszary dawnych Prus, tereny Kongresówki, obwodu białostockiego. Z punktu widzenia interesów gospodarczych destrukcyjny wpływ nie istniejących od dawna granic politycznych jest bardzo widoczny. Wybitny polski historyk Stanisław Kutrzeba, który w swoich pracach rozpatrywał kwestię złączenia rozbitych na dzielnice regionów średniowiecznych i łączenia w ramach Korony Polskiej i Rzeczypospolitej Obojga Narodów różnych ziem i stwierdził, że najważniejszym elementem integrującym państwo jagiellońskie było prawo. Rozciąganie bardzo demokratycznego prawa Korony Polskiej na ziemie sąsiednie poprzez różne formy: inkorporacji na prawach pełnych, inkorporacji na prawach niepełnych, unii realnej, unii personalnej, lenna, powiązania dynastycznego stanowiło czynnik integrujący rozległą monarchię jagiellońską2.
Przemiany końca XX wieku wymagają od nas nowego spojrzenia na ukształtowane tu regiony. XIX-wieczne granice polityczne nie zostały poprowadzone tu zgodnie z tradycjami historycznymi, uwarunkowaniami kulturowymi, językowymi. To m.in. upoważnia do budowy nowych, intensywnych powiązań społecznych i gospodarczych międzyregionalnych, oczywiście przy zachowaniu własnego oblicza kulturowego i tradycji. Dlatego też budując program integracyjny tego obszaru, dziś objętego wspólną nazwą Zielonych Płuc Polski3 należy wrócić do czasów, gdy integrowało je wspólne pozostawanie w monarchii jagiellońskiej, dość jednolita polityka osadnictwa, gospodarowania, a nade wszystko zasada harmonii we współżyciu społecznym odmiennych językowo, religijnie, kulturowo grup. To spojrzenie na jagiellońską ideę państwa ma ten jeszcze jeden ważny dla nas aspekt — pozwala na budowanie wspólnej tradycji z naszymi sąsiadami: Litwą, Białorusią i Rosją, bo one, zwłaszcza dwa pierwsze państwa, stale akcentują swoje przywiązanie do tej idei.
Dla integrujących się państw europejskich działalność J agiellonów, a szczególnie prace Zygmunta Augusta, mogą stanowić wzór do naśladowania. Mimo, iż od śmierci monarchy minęło ponad 400 lat wiele jego poczynań może inspirować współczesnych kontynuatorów z Białorusi, Litwy i Polski.
Właśnie tam u schyłku XV i na początku XVI w. powołano w Supraślu do życia ośrodek kościelny, monastyczny o znaczeniu nie regionalnym, ale ogólnopaństwowym. Cechą szczególną tej niezwykle ważnej inwestycji był jej całkowicie nowy charakter. Monaster Supraski nie kontynuował żadnej średniowiecznej instytucji kościelnej, wcześniej w tym miejscu nie było żadnego religijnego ośrodka kultowego. Monaster Supraski położony był wśród olbrzymich lasów, tuż przy granicy puszcz podporządkowanych zamkom hospodarskim w Bielsku, Grodnie i Wołkowysku. Powstał już w obrębie włości prywatnej - Puszczy Błudów, będącej własnością możnowładczej rodziny Chodkiewiczów. Znacznie oddalony był od najbliższych skolonizowanych terenów poza rzeczkami Niewodnicą, Nereślą, Świsłoczą czy Narwią, od których oddzielały go lasy. Ten brak okolicznego osadnictwa nie stał na przeszkodzie, aby monaster zakładać z olbrzymim rozmachem. W zadziwiająco szybkim tempie, w ciągu zaledwie kilku lat, w monasterze zbudowano monumentalną, murowaną, obronną cerkiew Zwiastowania NMP, a obok niej dwie inne drewniane cerkwie — jedną w tym samym czasie, a drugą niedługo potem. W zakrystii cerkiewnej znalazły się wyroby jubilerskie nie mające sobie równych w skali zarówno Litwy, jak i całej Rzeczypospolitej. W lektorium ikona Umilenije, którą ofiarowała królowa Helena bp. smoleńskiemu Józefowi, a ten przekazał ją Monasterowi Supraskiemu. Dziś zaginiona. Fot. Józef Jodkowski, 1910. PAN Warszawa, Instytut Sztuki, Fototeka, klasztornym gromadzono już od samego początku liczne manuskrypty, o treści religijnej, ale też latopisy, których liczba i wartość wprawiły w podziw samego króla Zygmunta Augusta, odwiedzającego klasztor w 1543 roku. O wadze ośrodka religijnego greckiego świadczyły też liczne ikony, z których uwagę zwracały pojawiające się już w początkach istnienia klasztoru — Odigitrija, będąca kopią obrazu MB Smoleńskiej, Chrystus Emanuel i Umilenije MB z Dzieciątkiem. Wreszcie od samego początku były w klasztorze relikwie Cząstki Krzyża Świętego, a pewnie też już w pocz. XVI w. znalazł się w monasterze jeden ze Srebrników Judaszowych4. Wszystko to dokumentowało wartość fundacji. Jakim potrzebom swoich czasów miała odpowiadać ta fundacja? Czy była pomysłem jedynie Aleksandra Chodkiewicza, czy również wielka skala inwestycji świadczy o zaangażowaniu w to dzieło samego władcy? Te i inne pytania każą przyjrzeć się bliżej jej początkom.
Jakkolwiek praca dotyczy jednego tylko regionu — Podlasia, to jednak ze względu na jego centralne położenie, w systemie Rzeczypospolitej Jagiellońskiej, problemy tu przedstawione mają istotne znaczenie dla całego kraju. Możemy powiedzieć, że jest to próba użycia metody regionalnej do poznania zjawisk ogólnych. Poznanie zjawisk ważnych dla procesu dziejowego całego państwa, w mikroskali dostarcza, jak się okazuje, wielu nowych sądów, uszczegółowia, w istotny sposób, rozumienie działań władcy i jego najbliższych współpracowników.
Сноски
1 Por. m.in. J. Szujski, Charakterystyka Zygmunta Augusta, Ostatnie lata Zygmunta Augusta i Anna Jagiellonka, Stosunki dyplomatyczne Zygmunta Augusta z domem austriackim, [w:] Opowiadania i roztrząsania, t. 1-2, Kraków 1885-1886; L. Kolankowski, Zygmunt August wielki książę Litwy do r. 1548, „Archiwum naukowe. Wydawnictwo Towarzystwa dla Popierania Nauki Polskiej” dz. I, t. VII, z. 1, Lwów 1913; L. Kolankowski, Pomiara włóczna, „Ateneum Wileńskie”, r. IV, z. 13, Wilno 1927, s. 235-251. Encyklopedia Polska. Historia polityczna Polski, cz. II: od r. 1506 do r. 1775, oprac. O. Halecki, W. Sobieski, J. G. Krajewski, W. Konopczyński, Kraków 1923; W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. I-II, Warszawa 1986; O. Halecki, Dzieje unii jagiellońskiej, t. 1-2, Kraków 1921; O. Halecki, Polska jej dzieje i kultura, Warszawa 1927, s. 298-342; L. Finkiel, Polityka ostatnich Jagiellonów, Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego M. Reja. 1905 r., Kraków 1910; S. Kutrzeba, Unja Polski z Litwą, Polska i Litwa w dziejowym stosunku, Kraków 1914; H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, wyd. K. Pietkiewicz, Poznań 1999; M. Duczmal, Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1997; M. Ferenc, Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Kraków 1998.
2 S. Kutrzeba, Charakter i wartość unii polsko-litewskiej, „Księga Pamiątkowa 400 rocznicy I Statutu Litewskiego”, Wilno 1935, s. 1-14.
3 W 1983 r. Krzysztof Wolfram sformułował ideę „Zielonych Płuc Polski”, jako wieloprzestrzenny system ochronno-gospodarczy. Region funkcjonalny ZPP objął początkowo 5, później 9 województw północno-wschodniej Polski (woj. białostockie, ciechanowskie, łomżyńskie, olsztyńskie, ostrołęckie, suwalskie, elbląskie, siedleckie i toruńskie). W 1988 r. w Białowieży zawarto porozumienie władz administracyjnych i samorządowych. Por. Założenia polityki regionalnej obszaru funkcjonalnego „Zielone Płuca Polski”, Białystok 1991; Zielone Płuca Polski w liczbach, wyd. Wojewódzki Urząd Statystyczny w Białymstoku, Białystok 1994.
4 Relikwie Drzewa Krzyża św. znajdowały się jedynie w najważniejszych placówkach kościelnych, m.in. w katedrze wileńskiej — por. J. Fijałek, Opisy Wilna aż do połowy wieku XVII, „Ateneum Wileńskie”, r. 1, nr 3-4, Wilno 1923, s. 317-318.