Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 6 из 6): оригинал
Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 6 из 6). С. 140-156. Польский текст издания.
353 Gotycko-bizantyńska cerkiew obronna pw. Zwiastowania NMP w Supraślu zbudowana w I. 1500-1509. Fotografia z 1907 r. AN St. Petersburg, Peterbursgskoe otdelenie Instituta archeologii. Naućno-otraslevoj fotoarchiv, Fond Imperatorskoj Archeografićneskoj Kommisii, nr II 81678, 190-10534. P. 379.14.
sejmie w Brześciu Litewskim Konstanty Iwanowicz Ostrogski uzyskał przywilej na jej odbudowę. 2 VII 1511 r. na tymże sejmie na prośbę metropolity Józefa Sołtana i wszystkich władyków ruskich, a także hetmana K. Ostrogskiego król Zygmunt I zatwierdził wszystkie prawa cerkwi ortodoksyjnej wedle ustawy zasadniczej tzw. Nomokanonu. Później 4 VII 1522 K. Ostrogski uposażył dwie altarie, tworzące dwie kaplice cerkwi sobornej357. Odbudowano świątynię w stylu gotycko-bizantyńskim, z wielką kopułą pośrodku i czterema basztami w narożach. Wyglądem swoim musiała przypominać cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu. Niestety dokładny wygląd tej cerkwi nie jest znany, sam obiekt uległ później kilkukrotnym przebudowom?74.
Zakaz budowy nowych cerkwi pewnie był głównym powodem, że tak istotnej inwestycji kościelnej, jaką był monaster supraski, nie realizowano w dobrach hospodarskich, a w Puszczy p. Chodkiewicza. Stwierdzenie ihumena Antoniego w 1518 r., że monaster został przez Aleksandra Chodkiewicza uposażony w dobra Choroszcz przed 17 laty wskazuje na równoczesność osiedlenia w Suchym Grudzie, gdzie rozpoczęto budowę zespołu klasztornego z nadaniem uposażenia359. Niezachowanie dokumentu funduszowego z 1500-1501 r. z nadaniem Choroszczy sugeruje, że takiego aktu wcale nie było, bo Chodkiewicz nie mógł ujawniać działań, które były sprzeczne z obowiązującym w państwie prawem.
Aleksander Jagiellończyk nadał bpowi smoleńskiemu Józefowi Sołtanowi Ди u belskim povete, u saraskoj volosti 6 slużeb tjaglych u Topilcy, a u Botjutyć w ograniczeniu rzek: Narwi, Węglówki, Zadniego Istoka(?), Barszczówki i Dobrej Wody. Jako powód nadania król wymienił wierną służbę, jaką królowi okazał władyka i straty finansowe, poniesione w czasie wojny moskiewsko-litewskiej. Przypomnieć należy, że jednym z głównych powodów wojny miały być próby konwersji Heleny, żony Aleksandra Jagiellończyka i wielmożów litewskich oraz próby realizacji unii kościelnej. Użyte
358 przez króla sformułowania wskazują na Sołtana jako jednego z wiernych realizatorów planów monarchy. Akt nadawczy Sołtanowi ma jednak wadliwą datację. Miał go wystawić król v leta 7014 mesaca Sentjabrja 15 dnia indikta 7., a więc 15 IX 1506, a wówczas król już nie żył, bo zmarł miesiąc wcześniej, 15 VIII 1506 r. Również indykcja wskazuje inny rok — 1504, ale król w tym roku 15 IX przebywał w Krakowie. W opisie granic nadania stwierdza się, że limes biegnie od Przełajnej Góry, aż do Gajowników wzdłuż granic Choroszczy Chodkiewiczów. Wiemy jednak skądinąd, że Choroszcz nadał Aleksander Chodkiewicz mnichom supraskim w 1501 r. Wszystko to czyni datację aktu nadawczego dla Sołtana podejrzaną. Można by go uznać za fałszywy, gdyby nie bliskość w czasie przekazania przez Sołtana swego nadania zakonnikom u Ий’па v leto 7014, mesjaca maja 11 деп’, indikta 9. [11 У 1506 r.]. Kwestia prawdziwości aktu pozostaje otwartą. Józef Sołtan bp smoleński ofiarował zakonnikom własne 6 służb ciągłych w Topilcu, Baciutach i Piszczewie zgodnie z dokumentem nadawczym królewskim, który to sam dokument pergaminowy z zawiesistą pieczęcią również przekazał monasterowi. Akt z 11 V 1506 r. polecał prawną opiekę nad nadaniem Aleksandrowi Iwanowiczowi Chodkiewiczowi, jego dzieciom i spadkobiercom, którzy byli kolatorami fundacji klasztornej. Przekazanie zaś majętności odbyło się do cerkwi Zwiastowania NMP, która była na skraju rzeki Supraśl w dziedzicznych włościach Aleksandra Chodkiewicza360, 4 Ц 1507 r. Michał Gliński star. bielski pisał do swoich namiestników bielskiego i suraskiego, aby wprowadzili w posiadanie mnichów ofiarowaną włość władyczą. Wkrótce, bo 17 VII 1507 r. w Wilnie król Zygmunt I zatwierdził dwa nadania klasztorowi supraskiemu - pierwsze to ofiarowane przez bpa smoleńskiego Józefa Sołtana — Topilec, Baciuty i Piszczewo, a drugie marszałka WKL Aleksandra Chodkiewicza nadanie własnych dóbr Choroszcz wraz z miastem i tamtejszym dworem 361. Działo się to wówczas, gdy Zygmunt I zapewnił dożywocie na dobrach hospodarskich Bielsku, Surażu i Brańsku królowej Helenie — wdowie po bracie Aleksandrze (5 I 1507 r.), a widocznie obawiano się, że Helena zechce odebrać majętności położone we włości suraskiej, ofiarowane klasztorowi. O tym, że tak było świadczy podejrzany akt Aleksandra Jagiellończyka z datą — miesiąc po śmierci wystawcy, pozbawienie intytulatury i podpisu na oryginale z 1506 r.
Pafnuty Sieheń, pierwszy ihumen klasztoru supraskiego odegrał pierwszoplanową rolę w organizowaniu tej nowej placówki monastycznej. W wielu miejscach stwierdzone było jego pochodzenie z podlaskiego Bielska, nie z rodziny szlacheckiej, nie z kręgów duchownych, ale był synem mieszczańskiej, patrycjuszowskiej, najbogatszej rodziny podlaskiej Sieheniewiczów. We wstępie do zaprowadzonego przez siebie Pominnika określił własną rolę w dziele budowy monasteru, gdzie pisał: паба? sjezdatsja вез monastyr u jego [Aleksandra Chodkiewicza - J. M.] otćinnoj puśći bludovskoj, na krai rekt Suprasły veroju i ljubovju, żelaniem i trudom mnogogreśnago sujaśćenno — inoka ihumena Pafnutija, rodom iz Belska. Jak na mnicha słowa te nie są miarą jego pokory, ale wyznaniem człowieka przeświadczonego o słuszności swych działań, rozumnych, śmiało powiedzieć możemy, że Pafnuty należał do pokolenia obdarzonego renesansowym poczuciem godności ludzkiej i humanizmerm. Nie wychwala za podjęte działania Chodkiewicza, Heleny, Bułharynowicza czy Sołtana — im należy się uczciwe wymienienie wśród dusz pominanych, ale świadomie dumnie wpisuje swój ród mieszczański wśród pierwszoplanowych w skali całego państwa osób — metropolitów i biskupów zakonu greckiego, władców, kniaziów, dygnitarskich rodzin WKL: zde rod Pachnotijev i p. Ivana Sehenevici z brateju ego3'362. Ale nie tylko w Pominniku Pafnuty Sieheń pamiętał o swej roli i ją eksponował. Kiedy Aleksander Chodkiewicz w lutym 1509 r. znalazł się w więzieniu, a monasterowi i budującej się cerkwi groziło zarzucenie inwestycji, wówczas ihumen sam zwrócił się do króla Zygmunta I z prośbą o możliwość kontynuowania budowy. Król w dokumencie wystawionym 15 (V?) 1509 r. stwierdzając zasługi Pafnutego zezwolił mu na dalsze prace379. Osoba Sieheniewicza, przedstawiciela bogatego kupieckiego rodu podlaskiego była gwarancją sukcesu budowy monasteru; ciekawe, że przy tak ambitnych planach nie powołano na ihumena któregoś z mnichów przybyłych do Gródka ze św. Góry Atos, ewentualnie z Ławry Pieczerskiej w Kijowie. Można z tego wnioskować, że zakładanie Laury supraskiej było akcją zaplanowaną, dobrze przemyślaną i zakrojoną па, szeroką skalę. Sam ihumen zaangażowany był w budowę zespołu klasztornego nie tylko duchowo, ale również poprzez uruchomienie rodzinnych środków finansowych. Pewnie w tym tkwi tajemnica szybkiej budowy kompleksu klasztornego.
Gdy 20 V 1505 r. Maksim Kostenowicz sprzedawał swoją sianożęć za rzeką Supraślą, za zgodą namiestnika suraskiego ku cerkvi bożej ihumenu
363 Prećistyja Bogomateri — Pafnutiju, v skraj reki Suprasli manastyrja p. Aleksandra Chodkevica odbyło się to w obecności Iwana Sieheniewicza burmistrza miasta Bielska i brata jego p. Iwana Rydskiego. Iwan Sieheniewicz, który zawiesił nawet na tym dokumencie swoją pieczęć 364, był pewnie rodzonym bratem ihumena Pafnutego. Prowadził rozległe interesy z właścicielami puszcz między Narwią i Niemnem. Urzędnik Mikołaja Radziwiłła namiestnika bielskiego czynił mu przeszkody w robieniu smoły w puszczy p. Aleksandra Chodkiewicza. Po śmierci Radziwiłła (na przełomie 1521/1522 r.) Zygmunt I dał Iwanowi Seheniewiczowi swój list do panów Radziwittowiczów — Mikołaja bpa żmudzkiego, Jana i Stanisława Radziwiłłów oraz Flżbiety wdowy po Mikołaju, aby dochodził u nich swych krzywd/365. W księdze Metryki Litewskiej z l. 1536-1537 zapisano: И sprave meśćanina belskogo Sehenevica z voevodinoju vilenskoju p. Radyvillovoju, i synom jej panom Janom Radyvillom o smolu ego za rozkazanem nebośćcika p. voevody vilenskogo [Mikołaja Radziwiłła — J. M.] т puści pobranuju. W księdze z 1541 r. Metryki Litewskiej wpisano Dekret meśćaninu belskomu Ivanu Sehenevicu z panom Ivanom Chodkevicom starostoju berestejskom o ne danie roboty popelu w puści cho wodluh umowy. W innej księdze, nr 28 Metryki Litewskiej z l. 1535-36 odnotowano: Sprava meśćaninu belskomu Ivanu Sehenevicu z derżavcoju braslauskom panom Pavlom Sapehoju storony arendowanja puścy na robene tovarov les'nych. Przytoczone przykłady są znacznie późniejsze od czasów, gdy zakładano w puszczy Błudów monaster supraski366, W tym najstarszym gródeckim okresie dziejów wspólnoty zakonnej wielka rola przypadła więc kapitałowi mieszczańskiemu — patrycjuszowskiej rodziny Sieheniewiczów, której członkiem był pierwszy ihumen — Pafnuty Sieheń. Za ten mieszczański ród, zgodnie z wyliczeniem Pominnika, na równi z władcami, metropolitami, pierwszymi osobami w państwie, mieli modlić się suprascy mnisi. Może Sieheniewicze za współfinansowanie budowy monasteru zyskiwali intratne tereny do trzebieży i handlu drewnem? Pewnie była to zachodnia połać puszczy Błudów, na której później zasiedliło się miasto Zabłudów?
Obecność mieszczan Sieheniewiczów przy budowie monasteru była wyraźnym śladem tego, że za akcją stał król Aleksander Jagiellończyk. Warto przytoczyć tu opinię o królu wybitnego historyka prawa J. Bardacha, który charakteryzując tego monarchę pisał: Aleksander umiał skupić wokół siebie doradców i współpracowników najwyższej klasy, co stanowi zaletę cenną, a u rządzących nieczęstą. Mógł on liczyć na lojalność swoich współpracowników, a ich osiągnięcia wzmacniały pozycję monarchy, jak też służyły dobru publicznemu367, Dotyczy to zarówno samego Aleksandra Chodkiewicza, który dla akcji budowy monasteru użyczył swych dóbr ziemskich, jak i osoby Pafnutego Sieheniewicza, pierwszego ihumena, budowniczego zespołu klasztornego.
Cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu budowana w l. 1500-1509 należy do typu świątyń obronnych. Historycy architektury wskazują inne obiekty, które powstały w tym mniej więcej czasie, swą architekturą są zbliżone do cerkwi supraskiej — to świątynie w Małym Możejkowie vel Murowance i Synkowiczach, wileński kościół bernardynów na Litwie i Brochów w Polsce. Dwie inne świątynie tego typu już nie istnieją, bądź zostały w zasadniczy sposób zmienione — to Sobór Preczystej Bogorodzicy w Wilnie i cerkiew św. Mikołaja w Brześciu Litewskim 368,
Cechy obronne tej cerkwi to: cztery flankujące po rogach baszty przypominające zarysy zamków obronnych z wybitymi otworami strzelniczymi, liczne strzelnice umieszczone w gzymsie wieńczącym i ponad nim, tak wokół czteroboku świątyni, jak i ponad kruchtą i prezbiterium, olbrzymie strychy, bardzo rozbudowane, stwarzające możliwości obrony, bytowania ludzi i magazynowe, studnia wykopana tuż przy świątyni umożliwiająca osuszanie obiektu, ale w razie potrzeby dostarczająca wodę. Obiekt wyposażony był w bronę odgradzającą zachodnie wejście cerkwi, podnoszoną i opuszczaną. W. Kochanowski stwierdzał: system obronny omawianej budowli umożliwiał strzelanie w każdym kierunku, nie wyłączając wschodniego, ponieważ prezbiterium miało analogiczne rozwiązania obronne. Elewacja frontowa mieszcząca portal główny wymagała silniejszej obrony, dlatego też budowniczy wysunął wieże przed front w kierunku zachodnim. Mahikuły pozwalały na rażenie przeciwnika z bliska, natomiast dwupoziomowe otwory strzelnicze szczytów oraz strzelnice wież umożliwiały obstrzał dalszy. Do obserwacji służyły okrągłe otwory w każdej linii strzelnic oraz specjalne pomieszczenie w zwieńczeniu kopuły, mieszczące się nad sklepieniem. W razie oblężenia możliwość obrony zwiększały cztery spiralne klatki schodowe, umieszczone w wieżach. Rozmieszczenie otworów strzelniczych wież zależało od biegu Spirali schodów. Zastosowano podwójne wyjścia z wież na poddasze, a bezpośrednie przejścia — ewentualną szybką likwidacją zagrożeń 369.
Cerkwie w Synkowiczach i Małym Możejkowie370 nie posiadały kopuły, która była jednak w cerkwi supraskiej. Szyszko-Bohusz, który przed I wojną światową odwiedził Supraśl badając architekturę obronną świątyń, zanotował: Plan ten różni się od poprzednich innym nieco stosunkiem szerokości naw. Gdy w Synkowiczach mieliśmy nawy jednostajnej prawie szerokości, tutaj nawy boczne, nadzwyczaj w porównaniu do środkowej wąskie, podrzędną tylko rolę odgrywają. Podobnież we wschodniej części cerkwi wielka t wysoka apsyda, zakończona na kształt prezbiterium gotyckiego, góruje nad szczupłemi, niziutkiemi apsydkami bocznemi. Przez całą szerokość kościoła, w jego części zachodniej rozparł się chór muzyczny, mieszczący dzisiaj oddzielny ołtarz. Cały system wnętrza pierwotnie zapewne, jak w poprzednich cerkwiach, był halowym, trzynawowym. Kopuła, na czterech filarach wsparta, wraz ze szczytami na cztery strony świata zwróconemi, nadaje całej budowie charakter bardziej dośrodkowy, bardziej z tradycją wschodnią zgodny. Ta jednak właśnie kopuła, jak również szczyty oraz zakończenia narożnych wież nie należą do pierwotnej budowli. Kopuła nie wiąze się z architekturą wnętrza i gorzej jest wymurowana [podkreślenie moje — J. M.]. Zasklepiono ją sklepieniem kopułowym z ośmiu lunetami, bez żeber, gdy wszędzie widzimy sklepienie czysto gotyckie. Ponieważ jednak malowidła zdobiące wnętrze kopuły, pochodzą z połowy XVI w., najpóźniej przypuścić więc wypada, że wkrótce po zbudowaniu cerkiew nasza na taką przerobiona została, jaką dziś widzimy371. Obserwacje Szyszko-Bohusza zgadzają się z naszymi ustaleniami historycznymi. Umiemy nawet powiedzieć, kiedy owa budowa została, zapoczątkowana. Był to rok 1500. Sam budowniczy - przełożony wspólnoty zakonnej Pafnuty odnotował w Pominniku, że prace trwały jedynie 3 lata. Liczył on czas od budowy do czasów poświęcenia murów. W 1503 r. wyświęcił mury niedokończonej świątyni nowy metropolita Jona. Poświęcił zresztą obie świątynie, bowiem powtórnie zabieg ten dotyczył też cerkwi św. Jana Ewangelisty poświęconej już w 1500 r. przez Józefa Bułharynowicza odstępcę wiary prawosławnej i mury niedokończonej jeszcze cerkwi Zwiastowania NMP. Widocznie wizyta Jony w Supraślu łączyła się ze zmianą zarówno zaniechania idei unijnej, jak również zmianą koncepcji architektonicznej. Gorsze wymurowanie świadczy też o zmianie zespołu budowlanego. Ро 1503 г. do wnętrza wstawiono dwa ośmioboczne słupy, na których i na ścianie zachodniej oddzielającej tzw. litejny pritwor od reszty wnętrza zbudowano ośmioboczną wieżę przesklepioną ową kopułą. Podobieństwo rozwiązania zastosowanego w świątyni supraskiej z remontowanym od 1511 r. soborem Preczystej Bogorodzicy jest uderzające. W świątyni supraskiej dodatkowo zbudowano cztery szczyty ozdobione łukiem, zbliżone do kokosznika. Można powiedzieć, że o ile pierwotna (do 1503 r.) architektura wyraźnie nawiązywała do sztuki gotyckiej, o tyle po 1503 r. uzupełniono (i pewnie w części przebudowano) architekturę, wzbogacając ją o cechy bizantyńskie. Widoczne to było nawet w dekoracji szczytów — zachodniego i wschodniego, gdzie wprowadzono płytkie blendy schodkowe, takie jakie odnaleźć można na pobliskim Mazowszu, Prusach i Pomorzu. Inaczej rozwiązano dekorację szczytów — południowego i północnego, gdzie brak było schodkowych 5 blend, a w prostokątnej opasce umieszczono jedną tylko parę równych co do wielkości nisz 372, Możemy wyobrazić sobie, że w zamysłach twórców (przed 1509 r.) całkiem inaczej miała wyglądać część ołtarzowa. Wysokie prezbiterium, którego bryła z zewnątrz był dobrze widoczna, zostało wewnątrz podzielone na dwie kondygnacje, ponad którymi była jeszcze dość obszerna przestrzeń strychu, stanowiąca jakby trzecią kondygnację. Ważną rzeczą było pojawienie się litijnego pritvoru — dużego pomieszczenia, zajmującego niemal połowę powierzchni wnętrza nawowego, którego przeznaczenie pierwotne trudno odgadnąć. Zresztą to właśnie pomieszczenie, urządzone jedynie w przyziemiu, wyżej posiadało chór muzyczny, w postaci szerokiej empory otwierającej się do wnętrza kościelnego. Poprzez takie usytuowanie chóru muzycznego raz jeszcze budowniczowie tworzący tę architekturę przed 1503 r. nawiązali do katolicyzmu. Ważną kwestią była sprawa zespołu budowlanego, który wznosił cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu. Jeśli w 1503 r. na życzenie metropolity Jony — jak sądzę — zbudowano kopułę zarzucając czysto łacińską i gotycką koncepcję świątyni na rzecz budowli o wyraźnie wyartykułowanych cechach bizantyńskich, to dwa pozostałe obiekty, w Małym Możejkowie i Synkowiczach, które nie posiadają kopuły musiały być wzniesione również przed 1503 r. Szczególnie bliska w bryle i detalu była cerkiew małomożejkowska373, Fundatorem cerkwi w Małym Możejkowie w opinii historyków miał być Szymko Maćkowicz (zm. 1542 r.)3%374, Historia tego rodu w tej miejscowości miała być jednak o wiele starsza.
8 Ш 1494 r. wlk. ks. Aleksander potwierdził kupno przez Maćka Andruszkowicza niwy z lasem w pow. lidzkim u bojarzyna żołudzkiego Marcina Pliszywoho i jego syna Janka375. Do dóbr Mały Możejków odnosiło się też pewnie nadanie z 1505 r. Aleksandra Jagiellończyka dla Maćka Andruszkowicza dóbr Treszczewszyzna w pow. żołudzkim376, a potwierdzenie tego nadania uzyskał w 1509 r. Szymko Maćkowicz377. Już w 1508 r. Zygmunt I potwierdzał dokument nadawczy Aleksandra Jagiellończyka na Możejków i na inne ziemie zakupione przez Szymka Maćkowicza. Jeszcze raz 5 III 1524 r. tenże król potwierdzał własności Szymka Maćkowicza378, Może więc cerkiew małomożejkowską wzniósł jeszcze Maćko Andruszkowicz, w ramach programu unijnego realizowanego ok. 1500 r., co dokumentowałaby gotycka architektura świątyni, pozbawionej kopuły, budowli tak bardzo zbliżonej do supraskiej cerkwi Zwiastowania NMP?
Syn Maćka, Szymko Maćkowicz herbu Kościesza wpierw był dworzaninem królewskim (wzm. w 1505 r.), później w l. 1508-1528 był podkoniuszym wileńskim, w l. 1528-1542 ciwunem wileńskim, 1529-1536 — koniuszym trockim, 1537-1542 - horodniczym wileńskim i jednocześnie w l. 1540- -1541 był tymczasowym sprawcą, czyli zarządcą województwa wileńskiego. J. Wiśniewski tak go charakteryzował: Pozyskany przez Bonę stał 516 jej wiernym współpracownikiem na Litwie. Jak wynika z zachowanej korespondencji królowej z nim wykonywał najprzeróżniejsze jej polecenia i dysponował pieniędzmi królowej przesyłanymi z Krakowa. Przeprowadzał rewindykację ziem królewskich, konfiskatę dóbr prywatnych, badał przywileje plebanów, szacował kupowane dla królowej ziemie i dwory, zajmował się wysyłką drzewa ze składu wileńskiego na budowę dworów królowej na Litwie. Prowadził prace budowlane na Zamku Górnym i Dolnym w Wilnie, zbudował dla królowej dom wielki nad Wilią. Jako powiernik królowej brał też udział w różnych komisjach ustalających granice dóbr królewskich i rozstrzygających granice sporne między litewskim i wielmożami, a także w komisji odbierającej w 1536 r. Radziwitłom ogromną część wielkich dóbr goniądzko-rajgrodzkich379, Syn Szymki Maćkowicza, Jan Szymkowicz (zm. 1568 r.) pełnił obowiązki starosty tykocińskiego w latach najgorętszych prac budowlanych twierdzy tykocińskiej od 1554 г380. Ostatnio A. M. Kuszniarewicz, który w 1985 i 1988 r. zdecydowanie odrzucił tezę o tym, że cerkiew była zbudowana w 1542 r. przez Szymka Maćkowicza, stwierdzając, że kiedy dokonał on zapisu dla cerkwi małomożejkowskiej, świątynia już stała. Wysnuł przypuszczenie, że wzniósł ją według niego kto inny — kniaź Wasyl Połubiński, który w 1514 r. otrzymał od króla Zygmunta I potwierdzenie nadania majątku Możejków w powiecie żołudzkim 397, Sprawę wyjaśnia dokument z 1546 r., z którego wiadomo, że żoną Wasyla Połubińskiego była Zofia Pawłówna, wdowa po Szymku Maćkowiczu, ciwunie wileńskim 382.
Nie wiemy kto wzniósł cerkiew w Synkowiczach i kto był wówczas właścicielem tej miejscowości. Może jej nazwa pozostaje w jakimś związku z Szymkiem Maćkowiczem, a pierwotne brzmienie nazwy to nie Synkowicze, a Szymkowicze. Wyjaśniałoby to bardzo wiele. Póki co kwestia Synkowicz vel Szymkowicz oczekuje na badania źródłowe.
Może też Maćkowiczowie byli związani z budową cerkwi supraskiej, choć bardzo niewiele wiemy o działalności Szymka Maćkowicza w najdawniejszym okresie — czasach Aleksandra, ale z faktu, że jego ojcu przypisywano tradycję budowy małomożejkowskiej cerkwi i on sam zasłynął z prac budowlanych w czasach rządów Bony wynika, że mamy do czynienia z rodem zajmującym
381 się.budownictwem. Skoro trzy pokolenia trudniły się tym fachem, wykonując go dla władców — królowej Bony, króla Zygmunta Augusta, może więc i w najwcześniejszym swym okresie Szymko Maćkowicz realizował budowę cerkwi supraskiej na zlecenie Aleksandra Jagiellończyka?
Pewnym potwierdzeniem tego domysłu było pojawienie się rodu w najstarszym, pergaminowym Pominniku monasteru supraskiego (założonym przed 1510 r.), który wymieniał kolejno tych, za których zakonnicy mieli się modlić. Księga dotrwała do XIX w., ale w zmienionej formie. W niedługim czasie po jej założeniu (może wraz z odrzuceniem unickiego charakteru tej monastycznej placówki duszpasterskiej) przekształcono ją, usuwając pewne informacje (brak w Pominniku m.in. władców WKL). Przyjrzyjmy się początkowi tego spisu:
1. Arcybiskupi kijowscy (od Michała — 1000 r. do Józefa Sołtana zm. 1519 lub 1521, a inną ręką dopisani: Józef abp połocki i Hipacy).
2. Biskupi smoleńscy (od Manoiła do Józefa Bułharynowicza), czyli do
. Bracia zakonni.
. Ród Andrzeja Juchnowicza Kulewskiego.
- Ród Zi[e]now[cJów?99, Niesterewicza z Żorosławki, Zankowicza.. Ród Chodkiewiczów.
. Ród Aleksandra Sołtanowicza.
. Ród Kurczów.
. Ród p. Wasilissy Iwanówny Jarosławowicza 385,
10. Ród królowej Heleny.
11. Ród p. Szimka Mackiewicza ciwuna [od 1524 r.] i horodniczego wileńskiego [od 1537 r., zm. 1542 r.]. Pomeni gospodi Simeona Paraskovii.
12. Rod knjazja Jurja Semenowica Słuckiego"386.
13. Rod Bujakov...0?, Soltanov... abp Jozefa... [113 imion].
388 14. Rod vrjadnika dvorov cerkovnych Petrova prozyvajuścago Afanase Glebovica z zemli razanskoj389 [inną ręką, a na przeciw niego pole z dopiskiem:] ród Aleksandra Sottanowicza).
Wymienienie rodu Szymka Maćkowicza zaraz po królowej Helenie nie może być dziełem jedynie przypadku, ale widocznie musiał być szczególnie zasłużonym dla monasteru supraskiego, skoro umieszczono go wśród najbardziej nobliwych 404,
Kwestia zespołu budowlanego, który wznosił cerkiew Zwiastowania NMP jest otwarta i wymaga dalszych żmudnych badań źródłowych. Można by jednak pokusić się o postawienie pytania badawczego, czy świątynie obronne w Supraślu, Małym Możejkowie i Synkowiczach, w związku ze swoją bliskością i funkcjonalną i stylistyczną, nie powstały przed 1503 r. i czy nie realizowały tego samego kościelnego programu unijnego? Wskazywałyby na to zarówno cechy obronne — spodziewany atak ze strony Moskwy, obrończyni prawosławia, posłużenie się estetyką gotycką, która wyraźnie wskazuje na zachodni kierunek wpływów ideowych. Brak kopuł centralnych w cerkwiach w Synkowiczach i Małym Możejkowie i wtórne jej pojawienie się w cerkwi supraskiej wskazuje na fakt, że dwa pierwsze obiekty są starsze i ukazuje jak miała w pierwotnym zamyśle twórców wyglądać świątynia supraska. Pojawienie się sakralnej architektury murowanej, obronnej w dobrach prywatnych, przy braku tego typu świątyń w dobrach hospodarskich, wynikało z obowiązującego zakazu budowy nowych i remontu starych cerkwi, wprowadzonego i stosowanego za Kazimierza Jagiellończyka. Również Aleksander Jagiellończyk tego przepisu ściśle przestrzegał. Odpowiadając na zarzuty, że nie wzniósł po ożenku z Heleną Iwanówną księżniczką moskiewską jej nowej cerkwi na zamku wileńskim, Aleksander stwierdził: ino knjazi naśi i panove, vsja zemlja majut na to pravo i zapisy ot predkov naśich i ot otca nasogo (Kazimira) i ot nas, i to v pravach napisano, śto cerkvej greceskogo zakonu bolse ne pribavlat”: ino nam tych prav predkov naśich i otca nasogo i nasich ne goditsja ruchati; a knjagine naśoj ее milosti cerkov grećeskogo zakonu w gorode est blizko; koli ce milost vschoćet do cerkvi i my ej vu tom ne boronim/391,
390 Tradycja klasztorna monasteru supraskiego podawała datę 1498 r. jako czas sprowadzenia do Gródka mnichów, gdzie wkrótce właściciel rozpoczął budowę zamku. Zamek tętnił życiem, pełen był uciech światowych, co przeszkadzało zakonnikom, którzy opuścili Zamek Supraśl i udali się do puszczy Błudów na brzeg rzeki Supraśli, gdzie osiedli na Suchym Grądzie między rzeczkami Brzozówką i Grabówką. Tam zlokalizowali nowy klasztor: śto byl esmi monastyr obśćcij v otóizne moei v puści u skrai reki Suprasli soorużil i робот v tom monastyre ućinili esmi gorod naś na żadane igumena Ра]- пийда, sobe i slugam naśim ku schovanju; i v on баз movil mnie gospodin otec naś mitropolit kievskij i vseja Rusi, nebośćik Iosif, rekonyj Soltan, i pri nim 05% starcy eże o Chrystie bratja moeja cestnyja lavry, iż im dlja dokuki mirskoj obścago monastyrja Żitelskva z trudnostju to im derżati i prosili mene, aby im dal mejsce odtol pereselitsja v naśoj że puści v niz toiże reki Suprasli [na] bereg Grud Suchij тей dvu recok malych: Berezovki i Grabouki. I v tot las namovivsisja z gospodinom otcem mitropolitom ego m. i po blagosloveniju ego, dali esmo toe miejsce tot monastyr tam pereseliti i dozvolili im z toj puśći naśoj budovanie i drova i vsjakija potreby brati i ogorod i sad тей i senożat v puści naśoj prokositi i na tych rećkach vyści pisanych sażavki rybnye i jazy na rece Suprasli igumenu i bratija v tom monastyre većno met'4%8, Oczywiście w momencie fundacji Józef Sołtan był tylko bpem smoleńskim, a nie metropolitą całej Rusi, jak stwierdzał fundator. Ta nieścisłość, której autorem był sam Aleksander Chodkiewicz była zamierzona, a wynikała z faktu, że w początkach fundacji obowiązywał na Litwie zakaz budowy nowych cerkwi, a dopiero za rządów metropolią kijowską Józefa Sołtana, w dniu 2 VII 1511 r. na sejmie w Brześciu Litewskim król Zygmunt Stary na prośbę metropolity Józefa Sołtana i wszystkich władyków ruskich, a także hetmana Konstantego Ostrogskiego zatwierdził wszystkie ' prawa cerkwi ortodoksyjnej wedle ustawy zasadniczej tzw. Nomokanonu, Odtąd trwał wzmożony cerkiewny ruch budowlany 393. Dlatego właśnie bliżej nie precyzowano terminu budowy. Inną niezwykle ważną przyczyną było dochodzenie prawnych tytułów własności i proces wytoczony Radziwiłłom, o niemal stykające się nad Supraślą dobra knyszyńskie. Chodkiewicz wystawił akt właśnie w Knyszynie, gdzie zarządzał w imieniu królowej Bony dobrami młodocianego jej syna Zygmunta Augusta. Prowadził akcję rozgraniczenia tej własności i legitymowania posiadaczy dóbr ziemskich z nadań. Obawiając się, że jego można protektorka — królowa Bona, z czasem sięgnie
392 również po jego włości, zabezpieczał się sformułowaniami własnego nadania, bardzo obszernie przedstawiając akcję donacyjną na rzecz klasztoru supraskiego, charakter fundacji, która miała dotyczyć modlitw za spokój dusz zmarłych przodków i kolatorów. Stąd wiele sformułowań, przemilczeń i pewnych nieścisłości zawiera akt z 1533 r. Zresztą, sam Chodkiewicz wystawiając go, najwidoczniej liczył na zatwierdzenie królewskie, co jednak nie nastąpiło. Bona i Zygmunt I nie kwapili się do tego, mimo że Chodkiewicz należał do najbardziej zasłużonych w dziele wspierania polityki Bony zmierzającej do budowy na północnym Podlasiu, Mazowszu i Grodzieńszczyźnie potężnej domeny jagjellońskiej. Akt wystawiony przez Chodkiewicza wyglądał tak, jak gdyby marszałek wielkoksiążęcy zatwierdzał przywileje swego zwierzchnika i mocodawcy króla Zygmunta I394
Opis najdawniejszej historii klasztoru w Supraślu pochodził z dziś nieznanego rękopisu Traditio de translatione fratrum religiosorum Grodeco-Supraslum, który do 1876 r. przechowywany był w archiwum klasztoru supraskiego pod sygnaturą No I. Niektóre fakty z tego rękopisu zrelacjonował historyk monasteru — Modest. Otóż Aleksander Chodkiewicz przywołał do Gródka zakonników z greckiej góry Atos (s Afonskoj gory)%395. Opinia o sprowadzeniu zakonników do Supraśla z Kijowa z Ławry Pieczerskiej była późniejsza, a stworzył ją inny badacz dziejów tego ośrodka monastycznego — archimandryta Mikołaj Dałmatow. Pisał on, że bardziej prawdopodobnym było, że mnisi przybyli z Kijowa, ze względu na fakt, że ojciec Aleksandra Chodkiewicza — Iwan był woj. kijowskim, stąd wojewodzic mógł być bardzo dobrze obznajomiony z regułą Ławry Pieczerskiej i stamtąd przyzwał zakonników do błudowskiej fundacji, a później właśnie dlatego zakonnicy uszłi do Kijowa. Dałmatow znał też opinię o afońskim pochodzeniu mnichów i pisał, że argumentem przemawiającym za takim pochodzeniem wspólnoty zakonnej był jej eremicki charakter. W Gródku zakonnicy mieszkali z dala od siebie, w porozrzucanych po puszczy pustelniach i jedynie w soboty i święta zbierali się w świątyni na modlitwę396. Następcy Dałmatowa niemal wszyscy skłonni byli przyjąć stworzoną przez niego hipotezę o przybyciu mnichów z Kijowa. Koncepcja ta jest dziś powszechnie wyrażana we wszystkich pracach naukowych, popularnonaukowych i przewodnikach turystycznych. Przeczy temu jednak najdawniejszy zabytek rękopiśmienny przechowywany w bibliotece klasztoru supraskiego — Minieja Czetnaja, powszechnie datowana na XI wiek. Język rękopisu, użyta terminologia, technika pisania wskazują, że zabytek ten w nauce określany mianem Kodeksu Supraskiego był napisany w języku starobułgarskim !!. Archimandryta Modest w 1867 r. wskazywał na górę Atos, jako miejsce powstania tego tłumaczenia Biblii z języka greckiego na starobułgarski. Argumenty językoznawców nie trafiają jednak do przekonania historyków, toteż nadal w historiografii rozpowszechniony jest pogląd, że Minieja Czetnaja dotarła do biblioteki klasztoru supraskiego przez Ławrę Pieczerską w Kijowie, bo monaster utrzymywał bliskie więzi z Kijowem. Brak jest dowodów na potwierdzenie tej rozpowszechnionej opinii. Jeżeli uznać spisaną w klasztorze własną Traditio de translatione fratrum religiosorum Grodeco-Supraslum, że pierwsi przybyli mnisi z Atos, wówczas istnienie Kodeksu Supraskiego w bibliotece klasztornej (był już tam w 1557 r. notowany pod nazwą: rukopiś staraja!) tego starobułgarskiego zabytku nie miało nic wspólnego z kontaktami kijowskimi, a pozostawionym zabytkiem przez założycieli wspólnoty398 +!?. Zwraca uwagę charakter polichromii Cerkwi Zwiastowania, wyraźnie bałkańskiej w swej tradycji estetycznej, w powszechnej opinii namalowanej w 1557 r. przez Serba Nektarija malar'ja. W rzeczywistości Nektary był autorem ikon do dejsusu, czyli ikonostasu. Domyślać się można, że prace tego Serba dotyczyły ikonostasu w cerkwi św. Jana Ewangelisty, która to cerkiew spłonęła w 1545 r. wskutek uderzenia pioruna, a nie cerkwi Zwiastowania399,
Powrót mnichów do Kijowa (z bliżej nie wyjaśnionych przyczyn) uwarunkowany był pewnie względami politycznymi. Pustelnicy nie mogli wrócić do Grecji opanowanej wówczas przez Turków, czekałaby ich tam niechybna kara za opuszczenie kraju i przebywanie we wrogim państwie, w którym bez wątpienia poszukiwali pomocy w odbudowie swego chrześcijańskiego bizan-
397 tyńskiego imperium. Skierowanie się uciekinierów do Kijowa, a nie na Atos to dodatkowy argument w zrozumieniu podstaw, dla których w puszczy Błudów powstał monaster. Historycy zajmujący się dziejami klasztoru nie zwracali uwagi na kwestię eremickiego czy monastycznego wzorca życia zakonnego. Widocznie przeniesienie w 1500 r. na nowe miejsce mnichów wiązało się z przyjęciem tego ostatniego wzorca, co w niedługim czasie znalazło wyraz w spisanych regułach. Tarcia w obrębie wspólnoty dotyczyły widocznie kwestii — czy zasadą ma być przebywanie z dala, oddzielnie od siebie, spotykanie się jedynie na czas modlitwy, czy zaś tworzenie wspólnoty bardziej scementowanej, zgrupowanej przy określonym programie religijnym. Zwyciężyła koncepcja scentralizowanej struktury klasztornej, nie zaś eremickiej. Było to ważne ze względu na cele, jakie przed zgromadzeniem w najdawniejszym okresie stawiali fundatorzy — Aleksander Chodkiewicz 1 ówczesny metropolita całej Rusi Józef Bułharynowicz. Nie umiemy w pełni zrozumieć zasad obowiązujących w tych najwcześniejszych latach, bo od 1503 r., gdy zmieniono koncepcję klasztoru z unickiej na prawosławną, dokonano retuszu źródeł i tradycji.
Modest opisując przeniesienie się zakonników z Gródka do Suchego Hrudu podawał za ową Traditio translatorum, że przenosząc się z zamku gródeckiego do nowego miejsca zakonnicy wpierw puścili wodą drewniany krzyż z relikwią Krzyża św., a dwaj mnisi obserwując gdzie się zatrzyma podążali za nim brzegiem. W klasztorze supraskim przechowywany był relikwiarz Krzyża św., a z powyższej tradycji można by było wnioskować, że relikwie te znajdowały się w Gródku i od samego początku towarzyszyły fundacji. Modest twierdzi, że również relikwie Krzyża św. były przyniesione z góry Atos'400.
Architektura wznoszonej wówczas obronnej cerkwi Zwiastowania NMP w Supraślu gotycka aż do gzymsów koronujących ściany, była najlepszym dokumentem zadań, które nowo zakładany monaster miał pełnić. Drugim świadectwem tego był przechowywany do 1915 r. w skarbcu świątynnym gotycki kielich z herbem fundatora.
Odrzucanie do dziś konsekwentnie przez współczesną nam historiografię związaną z Kościołem prawosławnym unickiego wątku dziejów WKL, w l. 1439-1511, jest jednym z największych błędów 401.
Сноски
353 7, Skrok, Sprawozdanie z nadzoru archeologicznego nad pracarni rozbiórkowo-budowlanymi związanymi z rekonstrukcją zabytkowej cerkwi pod wezwaniem Zwiastowania NMP w Supraślu woj. białostockie [Warszawa 1983] (maszynopis Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Archeologicznych w Białymstoku).
357 30 XI 1514 r. Zygmunt I dał K. I. Ostrogskiemu jako zwycięzcy spod Orszy prawo wymurowania na tym samym miejscu na pagórku miasta, i którędy idą do bramy na Gościńcu Miednickim, gdzie była cerkiew stara wespół z monastyrem pod tymze tytułem św. Trójcy nabozeństwa greckiego z drzewa zbudowana. Przywilej kniaż otrzymał od króla wskutek wielkich nalegań dla dopełnienia ślubu, jaki uczynił tuż przed rozprawą z Moskwicinem na polu nad Kropiwną nazwanym, iż gdy pobije nieprzyjaciela, wystawi, Jak stwierdzono w dokumencie: dwie cerkwie w mieście wileńskim z kamienia albo cegły z samych fundamentów: jedną w cześć świętej i nierozdzielnej Trójcy, drugą na cześć św. Mikołaja, którego Wielkim nazywają. Cerkiew św. Mikołaja miała stanąć w pośrzód miasta. Zob. J. Fijałek, Opisy Wilna, s. 140-158.:
359 Modest, Suprasl'sktj blagoveśćenskij monastyr", „Vestnik Zapadnoj Rossii”, ks. 1 za 1867 r., Vilna 1867, prilożenja nr 6, s. 15-17.
358 Szczególnie pożar roku 1748 odbił się dotkliwie na jej wyglądzie. Przez 37 lat nie odprawiano w niej nabożeństw, kiedy jednak w 1785 r. metropolita unicki Jazon Junosza-Smogorzewski odnowił Sobór Preczystieński w Wilnie nie było już tam ani kopuły, ani wież-baszt. Por. Р. № Batjuśskov, Primećcanja, s. 125.
360 Arch. sb., t. IX, nr 2, s. 6-7. Sołtan otrzymał nadanie Topilca 15 IX 1504 r. w Wilnie - por. tamże, nr 3, s. 8-9. Wydawcy przyjęli błędną datę roczną — 1506 r., jednak wystawca aktu Aleksander Jagiellończyk już 15 IX tego roku nie żył. Poprawną datę 1504 r. wskazuje indykcja 7.
361 Arch. sb., t. IX, nr 6, s. 22-25.
362 № Dalmatov, Suprasl'skij blagoveśćenskij monastyr, s. 7; Opisanie rukopisej Vilenskoj Publićnoj Biblioteki, wyd. F. Dobranskij, nr 89, s. 180.
363 Archimandryta Modest (Strelbickij), s. 75.
364 Dokumenty otnosjaśćesja k istorii Pravoslavia w Zapadnoj Rosstii, „Vestnik Zapadnoj Rossii”, t. V, 1867, nr 1, s. 5-6.
365 AGAD Warszawa, ML, nr 199, s. 300-301.
366 AGAD Warszawa, APP, nr 17, s. 220, 426, 717. Szereg informacji o Sieheniewiczach z ML przytacza A. Boniecki, Poczet, s. 309.
367 J, Bardach, Aleksander Jagiellończyk, [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1980, s. 295-304.
368 Literatura dotycząca tego tematu jest bardzo bogata, zob. m.in. P. Pokryśkin, Blagoveścenskaja cerkov v Supraslskorm monastyre, „Sbornik archeologiceskich statej, podnesennych grafu A. A. Bobrinskomu”, Petersburg 1911, s. 222-237; I. Jodkovskij, Cerkvi prisposoblennye К oborone w Litve i Litovskoj Rust, „Drevnosti”, Moskva 1915, t. VI, s. 253-271; A. Szyszko-Bohusz, Zabytki warownej architektury kościelnej w Polsce i na Litwie, „Sprawozdania Komisji do badania historii sztuki w Polsce”, t. IX, Kraków 1915, s. 332-376; W. Kochanowski, Pobazyliański zespół architektoniczny w Supraślu, [w:] „Rocznik Białostocki”, t. IV, Białystok 1963, s. 355-395.
369 w, Kochanowski, Pobazyliarński zespół..., op. cit., в. 368.
370 д. M. Kuśniarević, Architekturna-archealagićnae dasledavanne Muravankaśskaż carkvy, „Vesci Akademii Nauk BSSR. Seryja gramadskich navuk”, nr 5, 64-71.
371 д. Szyszko-Bohusz, Zabytki warownej..., op. cit., s. 365. Podkreślenia w cytacie moje — J.M.
372 Pełna analiza stylistyczna obiektu została przeprowadzona przez W. Kochanowskiego.
373 Ludność miejscowa nazwała osadę Murowanką i dziś koegzystują obie nazwy — Mały Możejków i Murowanka.
374 д. Szyszko-Bohusz, Zabytki warownej..., op. cit., s. 354-356; Malomożejkowska „Murovanaja” cerkov. Na pamiat' o 500-letii kamennoj cerkvi Roźdestva Prećistoj Bogomateri w sele Malomożejkove, Lidskago uezda, Vilenskoj gubernii 13 У 1907 g., Vilna 1907. J. Jodkowski ustalił, że data „1407” budowy tej świątyni jest nieprawdziwa. Sfalsyfikowano ją jeszcze w 1648 г. — I. Jodkovskij, Cerkvi; Tkaczow datuje cerkiew w Małym Możejkowie na l. 1516-1542 -— zob. M. A. Tkatev, Zamki Belorussii, Minsk 1987, s. 206. Inną datę „1524 r.” podaje Zbor pomnikau gistorii i kultury Belarusi. Grodzenskaja wolbasc, Minsk 1986, s. 348. Taką datę fundacji podał miejscowy paroch ks. Sawicki w artykule zamieszczonym w Litovskich Eparchjalnych Vedomostjach z 1873 r.
375 АР Kraków, АМСЬ, nr 151, К. 1. Maćko Andruszkowicz miał umrzeć w 1484 г. tak przynajmniej podawała tablica wmurowana przez odnowiciela budowli Kazimierza Kostrowickiego w 1822 r., co jednak nie jest zgodne z prawdą.
376 Ад. Boniecki, Poczet, s. 172.
377 ГМИ, t. 8 [8]. (1499-1514), nr 428, s. 319.
378 АР Kraków, АМСЬ, nr 151, К. 17.
379 J, Wiśniewski, Maćkowicz Szymko, PSB, +. 19, s. 96-97.
380 Ад. Boniecki, Poczet, s. XXXIX-XL,; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 247.
382 д. Boniecki, Poczet, s. 254; CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 62.
381 Kuśnjarević oparł się w tym sądzie na pracy: I. Jodkovskij, Сетки, s. 274.
385 Ród żony Aleksandra Chodkiewicza.
386 Juri był synem kniazia Semena Michajłowicza Olelkowicza, zmarłego
384 Kapica-Milewski, Herbarz, s. 236.
387 XI 1503 r., a szwagrem kniazia Konstantego Ostrogskiego. Nie żył już w 1542 r. Córka Jurjego Zofia była żoną Jerzego Aleksandrowicza Chodkiewicza, kasztelana trockiego. Por. A. Boniecki, Poczet, s. 318-319.
383 Ród leńców osadzonych nad rzeką Supraslą w 1512 r. Mikołaj Radziwiłł nadał wówczas dziedzicznie, mocą dokumentu wystawionego w Goniądzu różne grunta i lasy leńcowi, Źmudzinowi, Samuelowi Samotyi. Akt ten potwierdził Zygmunt August. Zob.
388 Może mowa tu o rodzie kniaziów Bujnickich. Córka kniazia Lwa Bujnickiego była żoną Aleksandra Sołtanowicza marszałka królewskiego. Por. A. Boniecki, Poczet, s. 16.
389 Riazań opanował w 1483 r. wlk. ks. moskiewski Iwan III, a w traktacie z 1494 r. Alekssander Jagiellończyk musiał się zrzec ostatecznie ziemi riazańskiej. Por. K. Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka, Poznań 1995, s. 49 i 59.
391 S, V, Ścerbickij, Vilenskij Precistenskij sobor. (Istoriceskij обетК v sujazi s cerk. rel. żiznju g. Vilny), Vilna 1908, s. 9.
390 Arch. sb., t. IX, s. 456-457.
393 J. Maroszek, Ulice Wilna w XIV-XVIII w., „KHKM” nr 1-2/1999.
392 Arch. sb., t. IX, nr 18, s. 41-42.
394 Arch. sb., t. IX, nr 40, s. 41-45.
395 Modest (Strelbickij), prilożenja nr 1, s. 72.
396 № Dalmatov.
398 Sąd taki wyrażali m.in. A. Rogow, Supraśl jako jeden z ośrodków więzów kulturowych Białorusi z innymi krajami słowiańskimi, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1981, nr 3, s. 62-71; A. Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku, Białystok 1991, s. 91; Nie przyjmuje tego jako pewnik A. Kaszlej i № Nikolaeń, Palata knigapisnaja, Rukapisnaja kniga na Belarusi ii X-XVIII stagoddzjach, Minska 1993, s. 222, stwierdził: balłgarski spis Minei-cecci, jaki praz Serbju trafii u Suprasl.
399 Ostatnio A. Siemaszko zwracał uwagę na fakt, że data 1557 nie jest w pełni prawdziwa i ostrożnie wskazał, że należy datować freski — przed 1557 r. na czasy archimandryty Sergiusza Kimbara 1532-1557 — A. Siemaszko, Malowidła ścienne cerkwi Zwiastowania w Supraślu. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, nr MCLXXIII - „Prace z historii sztuki”, z. 21, s. 17.
397 Supraslskij ili Retkov Sbornik, wyd. J. Zaimov, Sofia 1982; J. Maroszek, Straty dziedzictwa kulturalnego klasztoru OO. Bazylianów w Supraślu w latach 1794-1915, „Białostocczyzna” 1994, nr 2(34), s. 46; A. Kaszlej, Dzieje Kodeksu Supraskiego, Supraśl 1997.
400 Modest (Strelbickij), otd. II, s. 72.
401 Poglądy takie lekceważą źródła i osiągnięcia historyków - A. Mironowicz, M. Hajduk, a ostatnio L. Ścavinskaja, Literaturnaja kultura Belorusov Podljaś'ja XV-XIX w., Minsk 1998, s. 18.