Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава IV. Кнышинская резиденция (часть 2 из 5): оригинал

Глава IV. Кнышинская резиденция (часть 2 из 5). С. 222-249. Польский текст издания.

Cerkiew św. Spasa stała bez wątpienia już na obszarze należącym do dworu, niedaleko zabudowań folwarcznych założenia radziwiłłowskiego, zajętych w czasach Zygmunta Augusta na stajnie starościńskie. Pierwsza wzmianka o cerkwi Przemienienia Pańskiego (nr 40) odnosiła się co prawda dopiero do г. 585. Domyślać się jednak można, że jej tam lokalizacji dokonał dużo wcześniej, pewnie zakładając miasto w l. 1538-1540, pierwszy królewski zarządca dóbr knyszyńskich — Aleksander Chodkiewicz, znany protektor religii ruskiej, fundator i kolator pobliskiego monasteru w Supraślu. Królowa Bona w dokumencie wystawionym w Wilnie 19 VI 1540 r. dla plebana katolickiego w Knyszynie, stwierdzając, że Chodkiewicz założył miasto Knyszyn, które dość szybko się zaludnia, wyraźnie stwierdzała, że mieszczanie ze swych własności w mieście mieli dawać dziesięcinę wyłącznie plebanowi katolickiemu — po beczce pszenicy i owsa, na św. Marcina 3 gr lit., kolędy na Trzech Króli 1 gr. lit. Stale w dokumencie stwierdza się, że mają ją dawać zarówno Latini et Rutheni. Ta konsekwencja w wyznaczeniu opłat kościelnych świadczy o tym, że musiały pojawiać się wątpliwości, komu wnosić opłaty i daniny. Najpewniej królowa wystawiła dokument na życzenie ówczesnego plebana katolickiego knyszyńskiego, który w ten sposób ubezpieczał się przed dzierżawcą, Chodkiewiczem, by jako protektor wyznania greckiego, nie miał innego zdania w tym względzieś586. Z późniejszej sytuacji wyznaniowej w Knyszynie można wnioskować, że prawosławni, a później unici byli tu dość nieliczni. Cerkiew Spaska miała więc obsługiwać mieszczan i chłopów, ale również licznych Rusinów przebywających w dworcu królewskim.

Obraz Madonna della Sedia kopia wg Rafaela Santi, obraz z cerkwi Przemienienia Райskiego w Knyszynie (dziś w cerkwi w Wasilkowie). Fot. A. Juszczak, 1979. PSOZ Białystok. Fototeka nr 15.

Świątynię tę (a może kolejną w tym miejscu) opisywano w 1773 r. tak: Cerkiew pod tytułem Przemienienia Pańskiego, drewniana, słomą kryta, z połapem, pomostem bardzo zrujnowanym... Okien małych 4. Krzyż na cerkwi żelazny. Cmentarz od ulicy dylami oparkaniony. We wnętrzu w tym czasie zwracał uwagę ołtarz wielki z obrazem Najświętszej Panny Pana Jezusa na ręku irzymającejś587. Obraz zachował się dotąd. Jest popularnym przedstawieniem w postaci tonda Madonny della Sedia - MB z Dzieciątkiem Jezus i św. Janem, według Rafaela, malowany jest na desceś588. Trudno Tablica XIII. Lama i pasące się bydło. Werdiura ze zwierzętami.

Tablica XIV. Dworzec królewski w Knyszynie w 1564 r. Oprac. Józef Maroszek i Tomasz Popławski, 1998.

odpowiedzieć, kiedy powstał. Czy znalazł się tam ok. 1551 r., czy może po pożarze zabudowy ul. Dworskiej w 1574 r., a może później? Trudno to dziś rozstrzygnąć wobec braku badań konserwatorskich i poważnych przemalowań przedstawienia.

Przyległa do dworca część Knyszyna również miała swój ścisły z dworcem związek, mimo że tereny te włączono do lokowanego w 1538 r. miasta, charakter służebny wciąż był widoczny. Była to pozostałość najdawniejszej, jeszcze przedlokacyjnej historii Knyszyna. W odróżnieniu od mieszkańców ul. Goniądzkiej (dawniej wsi kmiecej, powstałej ok. 1520 r.), mieszczan zamieszkałych przy Rynku, ul. Grodzieńskiej, ul. Kościelnej i w części ul. Tykockiej (miasta lokowanego w 1538 r.), mieszczan z ul. Szpitalnej (dziś Legionowa), Nadarzyńskiej (dziś Pocztowa), Rozwadowskiej (dziś?) i Szkolnej, Do Wody, Siodlarskiej (dziś cd. Kościelnej) rozplanowanych przez P. Chwalczewskiego (ok. 1558-1564 r.) to pozostała część miasta wyróżnia się jeszcze w czasach króla Zygmunta Augusta swym bliskim związkiem z rezydencją.

Część mieszkańców miasta Knyszyna osadzonych było na prawie bojarskim. Była to pozostałość czasów jeszcze budowy dworu radziwiłłowskiego z 1510 r. Jeszcze w l. 1553-1554 mieszkańcy ulic Starodwornej i Tykockiej wspominali w urzędzie miejskim, że mimo iż są mieszczanami, ciążą na nich obowiązki bojarskie. 22 VI 1553 r. wzm. był Bartłomiej Mikicicz bojarzyn, 28 VII 1553 г. Stanisław Bogdanik bojarzyn, mieszczanin knyszyński, 16 II 1554 r. Jan bojarzyn Malinowski mieszczanin knyszyński... Kiedy Jakub Mikicicz mieszczanin knyszyński z ul. Tykockiej dobrowolnie darował półwłóczek we wszystkich trzech polach, wraz z sianożęcią Wojciechowi Jankowskiemu mieszczaninowi knyszyńskiemu, to zobowiązał go, że tak jak on sam, jako dawny właściciel ma służyć to jest koniem jako należy na bojarzyna8%. Zwraca uwagę zamieszkiwanie w mieście Tatarów. W 1577 r. odnotowano dom wówczas pusty, należący do Tatara$. 6 XI 1705 r. wzmiankowane były leżące przy ul. Starodwornej morgi zwane Tatarszczyzną85. Ciąg komunikacyjny z Tykocina do dworu w Wodziłówce, który w układzie miasta zaznaczył się obecnością ulic: Tykockiej i Starodwornej, był najdawniejszym elementem układu urbanistycznego, pochodzącym jeszcze sprzed 1509 r. Nawet kształt knyszyńskiego Rynku lokacyjnego w części zachował reliktowe, przedlokacyjne skrzywienie u wylotu ul. Starodwornej.

83 AGAD Warszawa, KMK, nr 1, К. 7, Tv, 17. 84 A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 166. 85 ĄAGAD Warszawa, KMK, nr 1, К. 200v Główną ulicą wiodącą do rezydencji była Dworska. Poświętne cerkiewne znajdowało się po prawej stronie, idąc z Rynku. Zajmowało 27 1/2 pr. W 1569 r. pisano, że pręty te należały do popa ruskiego..., ale te siedliska w tych czasach przez КЛМ panom są rozdane86. Rzeczywiście usytuowano tam m.in. dwór Macieja Żalińskiego pisarza skarbu dwornego i łożniczego królewskiego, dwór Bartolomeo i Daniela Moretów kawalkatorów królewskich, dom Jana Mielkowicza.

Stefan Batory w związku ze skargą popa knyszyńskiego Chwiedora względem zabudowania placu i odjęcia gruntu nieco cerkiewnego, a iż też gruntu niedobrego włóki ma, z których pożywienia mieć nie może polecił lustratorom, aby wynagrodzili popa innym gruntem, co też się stało. Lustratorzy 15 XII 1576 r. pisali: daliśmy jemu nieco ziemie stanożętnej, krom szkody KJM, z którego żadnego pożytku nie masz, do skarbu KJM, pod dworem przy stawie, od rowu kopanego, aż do miedze ogrodniczej, którą on ma trzymać, a z niej nie ma płacić do łaski JKM8”. Tenże rów kopany wzmiankowany był już w 1558 r., bo odprowadzał wodę z sadzawki pode dworem.

2. Miasto

Właściwie twórczynią miasta Knyszyna była królowa Bona. To na jej życzenie Aleksander Chodkiewicz starosta knyszyński pomierzył siedliska i grunty miejskie. Akcja zakładania miasta trwała w l. 1537-1540, choć pełny przywilej lokacyjny i prawo korzystania z dobrodziejstw prawa magdeburskiego miasto zyskało dopiero w 1568 r. od Zygmunta Augusta. Knyszyn ' zawdzięcza swoje powstanie wyodrębnieniu z włości goniądzkiej i konieczności stworzenia własnego centrum handlowego i produkcyjnego dóbr młodego Zygmunta Augusta.

Układ przestrzenny miasta określiły dwa krzyżujące się trakty — gościniec Wielki poprowadzony w 1510 r. z Lewoni i Goniądza do Straży na Sokołdzie i dalej do Grodna przez nowy dwór radziwiłłowski Knyszyn, mosi na Jaskrance (ul. Goniądzka i Dworska, późniejsza Białostocka) oraz o wiele starszy od niego trakt z Tykocina do dawnego dworca myśliwskiego Wodziłówka (ul. Tykocka i Starodworna). W sąsiedztwie skrzyżowania dróg usy-

86 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, K-11, К. 2. 87 AGAD Warszawa, MK, nr 118, К. 270-270v.

tuowano w 1520 r. nowo fundowany kościół i cmentarz grzebalny. Inne ulice powstały później, bądź w czasie zakładania miasta dla Bony przez A. Chodkiewicza, bądź jego rozbudowy dla Zygmunta Augusta, gdy miasto nabrało cech rezydencjonalnych.

Po 1510 r., a przed 1520 r. powstała wieś kmieca Knyszyn. Od samego początku wieś liczyła 84 wł., a wiemy to z aktu 2 VII 1521 r., gdy Mikołaj Radziwiłł, dziedzic Goniądza i Rajgrodu, uposażając mansjonarię przy kościele parafialnym w Goniądzu przyznał jej m.in. z pobieranego przez wójta knyszyńskiego czynszu, w wysokości 5 gr z wł., z 84 wł. kmiecych w Knyszynie, 7 kop i 25 gr, wypłacane na Narodzenie NMP. Wójt knyszyński powinien był dawać na św. Michała 3,5 korca żyta miary goniądzkiej, 1 korzec i 3 ćwierci słodu pszennego, 1 beczkę solankę grochu i ćwierć beczki Боби 88,

5 VII 1520 r. Mikołaj Radziwiłł stwierdzając, że subditos nostros in Knyszyno parochialem ecclesiam non habere, et tanquam novum ac noviter locatum populum sine pastore postanowił wybudować ecclesiam sub titulo Nativitatis Mariae, sancti Joannis, sancti Andreae Apostolorum et Appoloniae590. Dalej wyraźnie stwierdzał, że nadał 6 mansos agri in Knyszyno, praedicta, et alios 6 mansos agri in Długołęka. W sumie łany kmiece i kościelne liczyły 90 wł. Późniejsze źródła jednak informują, że kościół knyszyński dysponował 6 wł. nie w Knyszynie, a w Krypnie i 6 wł. w Długołęce. Najwidoczniej nastąpiło przeniesienie uposażenia kościoła z samego miasta do Krypna. Jest to efekt zajęcia gruntów kościelnych pod lokację miasta. Dokonał tego Chodkiewicz, gdy rozmierzał miasto na zlecenie Bony i w liście z 1538 r. pisał monarchini, że on na poselenie domov i ogorodov polja gotovył na to dal. W późniejszym bowiem rozplanowaniu miasta (a śladowo Jest to zachowane w układzie przestrzennym do dziś), wyraźnie daje się wyodrębnić blok działek, na które składały się: jurydyka kościelna, blok siedlisk przy ul. Tykockiej, część Rynku Starego wraz z blokiem siedlisk i blok siedlisk Rynku Nowego oraz blok siedlisk przy ul. Grodzieńskiej. To wszystko powstało na owych 6 włókach (ok. 100 ha), pierwotnie nadanych w 1520 r. kościołowi, a odebranych w 1538 r. i danych mieszczanom pod zbudowanie miasta.

589 Zgodnie z dokumentem podziału państwa goniądzko-rajgrodzkiego Radziwiłłów z 1526 r. dowiadujemy się, że należały do zamku Knyszyn z wójtostwem 87 wł.%591, a ówczesny wójt Iwan Kurzeniecki dysponował 10 wł.9!

29 III 1538 r. Aleksander Chodkiewicz dzierżawca knyszyński przesłał Bonie sprawozdanie z poleconej mu przez monarchinię pomiary włócznej włości knyszyńskiej. Jesienią 1537 r. prac tych аа zlohoż povetreja ne meти. Pomiarę rozpoczął dopiero wiosną 1538 r. od pomierzenia wójtostwa knyszyńskiego, pól miasta Knyszyna. Wójtostwo liczyło razem 100 wł. — 90 wł. mieszczan, а 10 dla wójta. Kilkanaście włók, które przewyższało normę 100 włók oddał miastu Knyszyn594. Jeszcze inwentarz 1561 r. wykazywał, że miasto posiadało jedynie 80 wł. ziemi, niemal tyle ile było w czasach posesji Radziwiłłów w 1521 r595. Wielkość uprawianych włók nie uległa zmianie.

Kościół farny i cmentarz grzebalny, mimo lokacji pozostały na rynku nowo wymierzonego w 1538 r. miasta. Zajęcie włók kościelnych pozwoliło na stworzenie siedlisk rynkowych, przy regularnym, niemal prostokątnym rynku oraz siedlisk mieszczańskich przy ul. Grodzieńskiej. Początkowo siedliska kmieci usytuowane były jedynie wzdłuż pierwszego z ciągów ul. Goniądzkiej, gdy drugi ciąg kolonizacyjny pojawił się później, w czasie zakładania miasta.

W czasie Wielkiego Postu 1538 r. Chodkiewicz został zmuszony przerwać pomiarę, bo król wezwał go na sejm do Wilna. Ale skoro się sejm zakończy, obiecywał, że po świętach Wielkiej Nocy dokończona zostanie pomiara pozostałych wójtostw — wójtostwa knyszyńskiego, wójta Mikołaja Mąkolińskiego, dobrzyniewskiego, wójta Łukasza Kurzenieckiego i długołęckiego, wójta Jana (Pęskiego?). Dodał przy tym z żalem, że i tak poddani go oczernią, że nie wykonywał tego zgodnie z normami i zapewnił może Vaśsa Milost v tom mene veriti, iż spravedlive теги i dostatoćnyi voloki vydaju. - Dalej w liście do królowej Chodkiewicz pisał, że mieszczanie oskarżyli go o to, że jakoby ich grabił i pole zamykał dla pokłonów swoich, pól im dostatku nie dał t krzywdy wielkie czynił. Mieszczanom nie podobało się, że starosta pola gotowe dał mieszczanom jedynie na zbudowanie domów i założenie ogrodów, a na pola miejskie przeznaczył dąbrowę do karczowania. Bona suplikę mieszczan v liste svoem gospodarskom zasivśi wysłała do Chodkiewicza. Ten592

593 stwierdził w liście do Bony, że zarzuty mieszczan knyszyńskich były niesłuszne, a autorzy supliki chcieli oczernić starostę w oczach królowej. Chodkiewicz postawił ich wówczas przed sądem. Mieszczanom świadkowali ziemianie bielscy Żakońscy. Świadkowie z obu stron — tj. miasta i starosty spisali rejestr, który Chodkiewicz przesłał królowej do rozsądzenia sprawy. Pisał on do królowej: i tak bacu, iż tyi meśćane knyśinskie га to sja na mja zvaznili, iż oni, jako to eśćo prava svoego maitbarskogo ne majut i sami sebe sudjat, pobory z mesta i z vbożestwa berut i ich vbożat, letrov dosvetconych zabijakov v meste chovajut, iż ja to im togo boronju. Odpowiadając na zarzut, że grunty pod pola orne mieszczanie otrzymali zarosłe dąbrową, Chodkiewicz stwierdził: iż malo prorobili, a inse meścane ni pocinali robiti, a na poselenie domov i ogorodov polja gotovyi па to dal, i vse chotjat pol gotovych тей, a enakżo ne malo i vyrobenogo polja dalom im. Starosta zapytywał o najstarszych mieszkańców Knyszyna, czy dzieje im się ta krzywda. Stwierdzili, że nie, nie kazali też ówczesnemu burmistrzowi knyszyńskiemu Drankowi, by słał suplikę do królowej. Starosta stwierdził, że mieszczanie knyszyńscy są nowymi osadnikami i dlatego wiele im dotąd wybaczał. Z kolei oskarżył burmistrza Dranka, iż on bez żadnej przyczyny upivsisja, jako tot, kotoryi zavżźdy svovolstva svoego rad vżivaet, s pomoćniki svoimi dvu służebnikov moich v domu svoem bił i imał, i nie veduci ich do kazni dvora va$oj milosti, ani też do vojtovy, v domu svoem v lencuchu i v putech ich tri dni derżal i vodilo ich po mestu okovanych v lencuchoch, jakoby kotorych letrov, i nadto еёёо vradniku moemu otpoved ucinil596.

Interesującą przeszłość miało przedmieście Grądy, które później stale należało do miasta. Grunty tej podmiejskiej wsi, na którą rozciągało się prawo miejskie, nie były wliczane w owe 84 wł., z których płacono podatki. Najwidoczniej właśnie do Grądów odnosiło się sformułowanie zawarte w liście Chodkiewicza do Bony z 1538 r.: i znaśolom zliś o kolkonadcat volok i dalom tot zliśok mestu vasoi milosti Knyśinu na plat vasoi milosti hospodarskii. Chodkiewicz nie podał liczby znajdujących się tam włók, widocznie nie były one pomierzone. Ale skoro 84 wł. były już rozrobione i podzielone pomiędzy kmieciami jeszcze w czasach Mikołaja Radziwiłła (1510-1520), to właśnie terytorium, porośnięte jeszcze wówczas dąbrową miało być gruntami tych, którzy przybyli do lokowanego miasta Knyszyna. Dlatego mieszczanie skarżyli się Bonie, że Chodkiewicz zamiast pól gotowych dał im do karczowania dąbrowę. Grądy ciągnęły się wzdłuż rzeki Wodziłówki i śmiało możemy twierdzić, że była to właśnie część terytorium dawnego ostępu Hwozdnego nad Wodziłówką. Sąsiadowały z miejscem lokalizacji dawnego dworu myśliwskiego wlk. ks. litewskich Wodziłówka. Najwidoczniej Radziwiłł kolonizując teren nie zasiedlił tego terytorium. To tam miały być ślady dworu, które wskazywali świadkowie w procesie Bony z Radziwiłłami w 1529 r.

Norma, jaką zastosowano przy zakładaniu Knyszyna-miasto, które miało być centrum 3 wójtostw (każde po 100 włók), mogła zaspokajać potrzeby rynkowe jedynie najbliższej okolicy. Wskazuje to na fakt, że gdy w 1538 r. tworzono miasto, nie przewidywano, by miało mieć większe niż ponadlokalne znaczenie.

Akcja lokowania miasta trwała jeszcze do 1540 r. 19 VI tego roku Bona stwierdzała: Quia postquam oppidum nostrum aurziliante Deo locavimus non parvaque hominum frequentia illuc conveniat parsque oppidi in agris praedicalibus nostris locata esset. Agri illi inter oppidanos distributi sunt597, Działalność Chodkiewicza polegała na rozmierzeniu nowych działek siedliskowych wzdłuż ul. Grodzieńskiej, zapewne też Kościelnej i jej przedłużenia, ul. Siodlarskiej oraz na włączeniu do organizmu miejskiego wcześniej zasiedlonych ciągów komunikacyjnych, jako ulic miejskich: Tykockiej, Starodwornej, Goniądzkiej i Dworskiej oraz na wytyczeniu rynku miasta. Osadnicy przybywali z dość odległych miast: Grodna, Węgrowa, Ciechanowca, Drohiczyna, Mścibowa, Łomży. Odnajdujemy o tym liczne wzmianki w najstarszej zachowanej księdze miejskiej, w szczególny sposób utrwalone zostało to w przezwiskach mieszczan598. Najstarsza księga miejska, zachowana do 1944 r. rozpoczynała się w 1545 г.599 97

Ciekawe, że 100 lat później - w 1643 r. w relacji komisarzy królowej Cecylii Renaty całkiem odmiennie przedstawiano powstanie miasta Knyszyna: Te dobra Knyszyn nazwane, antiquitas Krypnem mianowane były, dziedziczne książąt JMc Radziwiłłów, a że grunty były nie małe, król śp. August urodzonego natenczas Chwalczewskiego, sekretarza zesłał, któryby upatrzywszy i wymierzywszy 130 włóki i na nim miasto osadził, przydawszy pręty t morgi i place na osadę miasta, a włóki mianowane 132 na pożytek mieszczanom. Zjeźdża ur. Chwalczewski, odprawuje tę pomiarę, granice i kopce sypie, potem remittuje pro confirmatione do króla, który August, miłościwie konfirmuje i miasto funduje600, Niewiele tu prawdy. Miasto zakładała Bona, a wymierzał je przede wszystkim A. Chodkiewicz, a jedynie rozbudowywał P. Chwalczewski i nigdy nie nazywano tego miejsca Krypnem. Prawa miejskie Knyszyn zyskał nie za czasów Chwalczewskiego, a za czasów starosty Andrzeja Dybowskiego w 1568 r. Podobnie lustracja 1664 r. za listem komisarzy królowej Cecylii Renaty stwierdzała, o przywileju lokacyjnym Zygmunta Augusta z 1568 r.: w tymże przywileju wymierzenie gruntów w włókach, siedliskach, ogrodach, morgach, sianożęciach, lasach według pomiary ur. Piotra Chwalczewskiego, przy którym in toto zachowani601.

Dziełem Chwalczewskiego była przebudowa osady dla nowych potrzeb, gdyż Knyszyn od 1553 r. stał się miastem, które stawało się rezydencją monarchy. Najwidoczniej liczono, że pobyt jesienią 1553 i zimą 1554 r. będzie powtarzany w przyszłości i w mieście często będzie przemieszkiwał monarcha. Potrzeba było nowych siedlisk dla wciąż rosnącej liczby kolonistów, miejsca dla zwiększających się obrotów handlowych. Chwalczewski stworzył Nowy Rynek, który z Rynkiem Starym łączył się narożnikiem północnym. Pierwsza jednak o nim wzmianka pochodzi dopiero z 1616 r., gdy lustratorzy odnotowali: Rynku Nowego morgów 10 (ok. 5,6 Ба) 10°602. Ciekawe, że nie opisywano Rynku Starego, bo skoro istniał Nowy, to i musiał istnieć Stary. Najwidoczniej posługiwano się jakimś starym inwentarzem, może jeszcze z czasów pomiary włócznej i opierając się na nim wypisywano to co ubyło z przestrzeni, z których trzeba było płacić podatki. Powtórzono to w lustracji 1664 T.: Rynku Nowego morgów 603, W 1577 r. wzdłuż tego placu rozmierzone były parcele siedzibne, toteż nazwano ciąg komunikacyjny im towarzyszący ul. Koźlą. Ze źródeł późniejszych z 1 poł. XIX w. dowiadujemy się o Kozim Rynku. Jest to więc niechybnie ów Nowy Rynek rozmierzony jeszcze przez Chwalczewskiego. Ten dodatkowy plac targowy był sprzężony z nowo rozmierzonymi przez Chwalczewskiego ulicami: Nadarzyńską, Rozwadowską, które miały uzupełniać siatkę ulic i wypełnić przestrzeń pomiędzy wcześniej skolonizowanymi ulicami: Grodzieńską i Goniądzką.

Piotr Chwalczewski sprawca zamków i dworów w Wilk. Ks. Litewskim (1553-1564 r.) uporządkował sądownictwo miejskie. W zachowanych księgach miejskich od 17 IV 1553 do 26 XI 1557 r. nie można zaobserwować, by odbywała się wówczas pomiara miasta. Najwidoczniej miała miejsce później w l. 1558-1564. Prowadząc kolonizację okolicznych wsi wzbogacił miasto o nowe grunty. Dzięki decyzji króla zostały przekazane miastu. W 1564 r. pisano: Stoło Kobylanki. W którem było wł. 30, nie wszystko osiadłe. Te 30 wi. za rozkazaniem KJM dano ku miastu i k temu jeszcze przymierzono puszczy wł. 22. Czyni wszystkich wł. podłego gruntu 52. Z tych włók miasto jeszcze nie płaciło, bo przerobków mało albo nic nie mają, ale w r. [15]64 powinni będą płacić wszystkie powinności604,

Już po odejściu Chwalczewskiego z funkcji starosty odnajdujemy dokument królewski, który świadczy o zainteresowaniu króla rozwojem miasta. Był to akt z 12 VI 1565 r., mocą którego król zmniejszył obciążenia mieszczan knyszyńskich z 42 do 30 gr z włóki i z opłat na potrzeby króla z 80 do 30 kop вт. 605 W 1569 r. w inwentarzu zapisano: W którym mieście jest gruntu podłego wł. 132, z których wójtowskich, od płatu wolnych wł. 2. Z każdej włóki płacić powinni po gr 30, wedle listu КЛМ na to mieszczanom danego104,

Rezydencja i jej agendy w czasach jego dzierżawy ulegając rozbudowom sięgały po grunty mieszczańskie. Ubyły wówczas 4 wł. gruntu miejskiego:

1. na wójta miejskiego — wi. 1.

2. na klucznika dworu knyszyńskiego za listem КЛМ - wt. 1.

3. Podle stawu nowego Augusta, podle miejskich włók — 1 wł, m. 73, pr. 10 — dano stróżowi, który stawu wielkiego strzeże, który tam ustawicznie mieszka, dla rozerwania stawu i kradzenia ryb. A na tej włóce i na morgach jest połowica lasu, dla potrzeby grobelnej stawowej.

4. W kącie przy granicy pęskiej, nad rzeką Nereślą i przy rzece Trzciance jest ziemie oromej gruntu podłego, piaszczystego m. 18, a błota nikczemnego bieli m. 12 — przyjęli Błażko [i] Maćko606, W 1574 r. mieszczanie skarżyli się rewizorom królewskim: stawem Augustem wiele włók zalano, także inszemi stawami, k temu na ich włókach cegielnie postedlono, któremi niemało włók zajęto i glinę kopając popsowano, k temu wypusty ich stajniami KJMci pozajmowanol607,

Chwalczewski starał się wynagradzać mieszczanom zajęte grunty domierzając kosztem gruntów dwornych tzw. morgi:

1. Za mostem grodzieńskim jest m. 10, pr. 20 gruntu podłego przy włókach miejskich.

2. Podle Starego Gumna KJM, między błoty jest gruntu podłego

3. Na Szalonym Kącie - pola i sianożęći m. 4 1/2.

4. Przy boku włók miejskich, ku Jaskrze — jest gruntu podłego m. 44 1/2,

5. Przy boku włók miejskich wedle granicy safianowskiej — jest gruntu podłego m. 13 — nie przyjęte.

Podano w sumie, że danych miastu przez P. Chwalczewskiego było m. 97 1/2, z tych pustych, nie przyjętych przez mieszczan było m. 13.

Miasto, w związku z przejęciem funkcji rezydencjonalnych musiało wziąć na siebie obowiązek aprowizacji dość licznych gości. Następował rozwój rzemiosł, głównie spożywczych i usługowych. W 1561 r. samych rzeźników, którzy rzeź biją działało w mieście 15 (w 1569 r. było ich 16). Czynnych było 47 karczem piwnych. Dochód z karczem gorzałczanych i miodowych był arendowany miastu 608, W mieście powstawały cechy rzemieślnicze. 14 I 1566 г. wzm. był cechmistrz cechu szewskiego Stanisław Beskania 609,

Knyszyn otrzymał prawa miejskie dopiero 18 X 1568 r. Wydarzenie to poprzedził wielki pożar, który wydarzył się w mieście 5 VI 1567 r. Skłoniło to króla do zaordynowania porządku, m.in. poprzez przepisy przeciwpożarowe, bo ogień w mieście zagrażał i rezydencji, i gościom odwiedzającym miasto. W księgach miejskich zachował się charakterystyczny zapis tych wydarzeń: P. Jan Boliman przed tymże urzędem stanąwszy uczynił oświadczenie, iż natenczas nieszczasny 5 dnia Julia, będąc przy dworze JKM w Knyszynie, gdy się ogień ukazał przy bytności JKM, na Grodzieńskiej ul., który ogień uczynił szkody i zgorzało domów barzo prędko 22. W którym ogniu temuż panowi Janowi Bolimanowi zgorzała gospoda, w której miał złożenie swe: listy, cyrografy, kwity i inne wszelakie potrzeby, których natenczas nie mianuje, gdyż przed wszem tego ognia sługi odesłał, który się temi rzeczami u niego opiekał. Czego mu pan wójt wespołek z miescem knyszyńskim tegoż przerzeczonego prawa przyznawają, świadczą tak gwałtownego ognia, w którym trudno było ratowanie mieć. Co salwował swym дтовгет 610. W przywileju miejskim zanotowano: A wszakoż dla bezpieczeństwa od ognia, słodowien? browarów blisko przy domiech mieć nie mają, ale na przedmieściach, na stronie od miasta, z wiadomością urzędu naszego dwornego budować ich będą powinni. Nadto wkładamy na nich tę powinność, także dla bezpieczeństwa od ognia, ażeby wszyscy mieszczanie, każdy z osobna, w tym mieście kominy w domach swoich murowane mieli. Pisząc o prawie na zbudowanie łaźni miejskiej król stwierdził: która łaźnia dla przespieczności od ognia na stronie z wiadomością urzędu dworu naszego knyszyńskiego ma być zbudowana. I to postanawiamy, aby żaden mieszczanin przy mieście łaźni osobliwych przy domiech swych mieć nie śmiał, a tylko jedna pospolita łaźnia być ma!'611. Dokument lokacyjny 1568 r. prócz zwykłych sformułowań o nadaniu prawa magdeburskiego, wyjęciu spod praw WKL, odbywania sądów karnych przed wójtem, a cywilnych przed burmistrzem, wolnej apelacji do sądów starościńskich, elekcji dokonywanej przez starostę spośród 4 kandydatów na burmistrza, szczególnie dbał o rozwój handlu w mieście. Mieszczanie mieli prawo do dochodów z wagi i postrzygalni, które sobie mieszczanie w mieście zbudować mają wiecznemi czasy. Równomiernie rozłożone w kalendarzu, właściwie co kwartał, miały odbywać się 4 doroczne jarmarki, na: Boże Ciało, Narodzenie NMP, Trzech Króli i Niedzielę środopustną. Cotygodniowy targ miał odbywać się w czwartki, z którego opłaty targowe i meszne mają być pobierane jednak do dworu, a nie przez radę miejską. Król zezwolił ratusz tego miasta w Rynku swym nakładem zbudować, ale ma im być

wolno na pospolity pożytek tego miasta pod ratuszem i około ratusza, które

przez nie będzie zbudowan budować kramnice dla składania i przedawania wszelakich rzeczy i towarów kramnych, z których komór kramnych czynsze, dochody przez urząd pomienionego miasta mają być wybierane, a na pospolity pożytek miejski obracane. Produkcja i handel wyrobami alkoholowymi nie miały być arendowane ani Żydom, ani chrześcijanom, ale winny stanowić dochód króla, gdyż mają być oddawane staroście, przez co król dbał, aby ceny tych wyrobów nie były zawyżane o koszty arendarskie. Wszystko to miało podnieść zaopatrzenie na rynku konsumpcyjnym Knyszyna, wynikało pewnie z ustawicznych skarg wnoszonych przez dworzan i gości królewskich, dotyczących słabego zaopatrzenia.

Z dokumentu lokacyjnego przebija też troska o estetykę miasta. Prócz konieczności budowy łaźni, ratusza, postrzygalni, ich uporządkowanej lokalizacji, na którą wyrażać ma zgodę star. dokument nakazywał, by rynek i ulice miasta były wybrukowane kamieniami, a granice około miasta wszelkie w tymże gruncie miejskim położone i do tego miasta ściągające się swym kosztem oprawować powinni będą wiecznemi czasy. Najwidoczniej król życzył sobie, by mieszczanie budowali parkany na granicy własności miejskiej i dworskiej, zwłaszcza że różne obiekty należące do rezydencji w różnych miejscach z nią sąsiadowały. Jednocześnie król potwierdził pomiarę miasta dokonaną przez Chwalczewskiego. Wyjmował jednak spod prawa miejskiego zajęte do dworu grunty: wyjąwszy niektóre grunty nasze, to jest stawy, sadzawki i inne między grunty miejskimi leżące, ku dworu naszemu knyszyńskiemu należące, które star. knyszyński od nas w sprawie swej ma, a га grunty tego miasta, które wylaniem wody z stawów naszych są zajęte i miastu odeszte, albo jeśli potym ku potrzebie naszej więcej tych gruntów odejdzie, tedy my takowym gruntem i tak wiele, jako odejdzie odmianę słuszną wedle ustawy na inszym miejscu, grunty naszemi, staroście naszemu oddać rozkazujemy.

Król zareagował wobec pożaru nie tylko przywilejem lokacyjnym, który zawierał przepisy przeciwpożarowe. Również okazał swą łaskę wobec pogorzelców zwalniając ich z czynszu przez 1 rok: Natenczas przy podaniu starostwa [10 XII 1569 r.] mieszczanie knischinsczi okazowali list КЛМ, z podpisem ręki własnej JKM, którym listem JKM dla pogorzenia domów ich i dla inszych przyczyn wolności od wszelakich płatów ku pierwszej wolności wydanej, 1 rok dawać raczy, tem tylko, którzy są za pierwszą wolnością па osobliwym regestrze opisani, wedle którego listu przez p. starostę mają być zachowani. Przy tym okazowali też drugi list, także z podpisem ręki JKM, którem JKM czynsz prętowy ze wszystkich siedlisk i z ogrodów na dwie lecie, to jest na rok niniejszy 1569 i na przeszły [s] 1570 odpuścić raczył wedle którego też zachowani być mają'612, Działania króla szły w kierunku rozwoju miasta, przede wszystkim kondycji finansowej mieszczan, a pociągać za sobą to musiało stały proces zwiększania liczby rzemieślników i możliwości aprowizacyjnych orszaku królewskiego, który nie korzystał z samej rezydencji, a zatrzymywał się m.in. po gospodach mieszczańskich i to oni poszukiwali taniej żywności i usług. Knyszyn przeżył dość gwałtowny rozwój w czasach przemieszkiwania w nim króla. Śmierć monarchy przerwała pomyślny rozwój miasta. 8 III 1578 r. Stefan Batory odnawiając przywilej na targi i jarmarki w Knyszynie stwierdzał: Quod cum institutio nundinarum sive quorum annualium et septimanalium a serenisssimo olim Sigismundo Augusto rege Poloniae, antecessore nostro, in civitate knyschinensi, per integros 10 superiores annos swum esse, e tum solita non fuerint'613, Po śmierci króla okres prosperity zakończył się, czego wyrazem był zanik handlu jarmarcznego i cotygodniowego.

Bardzo interesująca jest wzmianka z 1829 r., gdy wyliczano fundusze.kościoła rzymskokatolickiego w Knyszynie odnosząca się do placu w ul. Dworskiej czyli Białostockiej, poczynającego się od ulicy tejże, a kończy się do wypustu miejskiego. Szerokości ma zagonów, 12, w miedzach od południa placów do dworu knyszyńskiego należących, od północy do cerkwi greko-unitskiej należących614. Sprawę wyjaśniają późniejsze źródła. 19 IV 1732 г. dokonano podziału własności cerkiewnej przy ul. Dworskiej: Mając ubodzy szpitala knyszyńskiego plac, od cerkwi ciągnący się wszerz do ul. Błotniej, przy wygonie, przez Andrzeja Żabkę mieszczanina na szpitał, od Jakuba Стаdzika, zduna. A że ten plac był zapisany anno 1570 die 4 Julii i zostawał in posesione prezbitera knyszyńskiego nie mającego na to żadnego skryptu. W 1732 r. podzielono parcelę cerkiewną wzdłuż, rozpoczynając od ul. Dworskiej (Białostockiej), a nie tak jak to było wcześniej w poprzek, gdy cerkiew była od gościńca i ul. Dworskiej, a wówczas szpitalna własność znajdowała się z tyłu cmentarza cerkiewnego, od strony wygonu i Ogrodników Dwor-

nych 114, Przekazanie placu przytułkowi dla ubogich w 1570 r. wskazuje, że:

może przewidywano w tym miejscu budowę szpitala i jakiejś kaplicy, by umożliwić nędzarzom żebraninę w sąsiedztwie dworca Zygmunta Augusta.

615 Nie doszło do tego, pewnie głównie ze względu na szybką śmierć monarchy i zarzucenie funkcji rezydencjonalnych dworca knyszyńskiego.

Ze względu na swą łączność z królewską rezydencją zwraca uwaga dzielnica miasta nazywana Ogrodniki. Położona ona była pomiędzy placami i ogrodami należącymi do ul. Tykockiej, a wygonem miejskim. W inwentarzu 1569 r. zapisano: miejsce dla ogrodników dwornich, w tyle starych placów na wypuście miejskim naznaczono. W 1573 r. opisując morgi miasta Knyszyna stwierdzono ogrodnikom oddano morgów 11. Jeszcze w 1645 r. odnotowano: Dwór pusty z łąką i z ogrodnikami616, Później w 2 poł. XVII 1 w XVIII w., w związku z faktem, że miasto Knyszyn od 1672 r. dysponowało przywilejem de non tolerandis Iudeis dzielnica ta była w całości zamieszkała przez ludność żydowską, bo na Ogrodniki nie rozciągało się prawo miejskie, a grunty należały do dworu knyszyńskiego617. Usytuowano nawet w tym miejscu główną bożnicę miasta, funkcjonującą tu do 1941 r.

Funkcje rezydencjonalne Knyszyna miały swoje odbicie również w powstawaniu w mieście domów dworzan i sług monarszych. W 1569 r. pisano: wolnych 37 1/2 pr., na popa ruskiego 27 1/2, ale te siedliska w tych czasach przez КЛМ panom są rozdane.... Nadto w tym mieście odeszło czynszu prętowego z dochodów, albo siedlisk, na których panowie pobudowani, to jest p. toczky [Ostafi Wołłowicz - J. M.], p. Zalinsky [Maciej Żaliński — J. M.], p. koniuszy [Jakub Piasecki — J. M.], p. Zaliesky [Jakub Zaleski — J. M.], p. [Jan - J. M.] Dulsky, panowie Morethowie obydwa [Daniel i Bartolomeo - J. M.], Stanisław Męzik kuśnierz КЛМ, których prętów liczba przez miernika Kownaczkiego, na liczbę w skarbie będzie okazana618.

Projektantem i budowniczym dworów w mieście musiał być architekt królewski Jop Preytfus. Otrzymywał on zapłatę na budowanie tykocinskie i kniszynskie: 22 VIII 1568 r. 1 000 fi., 29 VIII 1569 r. 1 000 fl., 5 X 1569 r. 537 fl. gr 28. W trakcie śmiertelnej choroby i po śmierci Preytfusa prace kontynuował Herkules Jurczyński, również budowniczy twierdzy tykocińskiej, który 5 X 1569 r. otrzymał zapłatę 537 fl. 28 gr. W rachunkach spotykamy też osobę Wojciecha Zakrzewskiego, sługę przy budowaniu knyszyńskim i tykockim, który jeździł z Tykocina do Warszawy i 18 VII 1570 r. otrzymał na podwody fl. 619, Prace te niechybnie dotyczyły budowy właśnie siedzib dworskich w mieście, bo w tym czasie nie prowadzono żadnych większych prac budowlanych w rezydencji, ani w folwarku. Wynika to jasno z porównania inwentarzy zabudowań dworskich 1564 i 1574 г. 620

Bardzo istotne znaczenie dla funkcjonowania rezydencji miała miejska ul. Dworska. Nie tylko komunikowała dworzec z rynkiem, ale zamieszkiwali przy niej dworzanie i serwitorzy królewscy. Usytuowane tu były, idąc z dworca do miasta po lewej stronie m.in.:

— Cerkiew św. Spasa (nr 40).

— Dom popa ruskiego (nr 42).

— Dwór wolny Macieja Żalińskiego pisarza skarbu dwornego, łożniczego JKM (nr 36).

— Dom Daniela i Bartolomeo Moreto, kawalkatorów JKM (nr 38).

— Dom Jana Mielkowicza, rybaka JKM (nr 43).

— Dom Klimunta Rozdama, ślusarza królewskiego (nr 33)621,

— Dom Jana, ślusarza stadniny JKM 622,

  • Dom Marcina Żydka lokaja JKM (nr 44)623,

Wszystkie jednak dwory i domy po tej stronie ulicy określono w rejestrze z 1577 r. jako pogorzałe. Widocznie pożar strawił dużą część zabudowy tej pierzei ulicznej.

Część parcel po prawej stronie ul. Dworskiej idąc w stronę rynku, na wprost cerkwi, w układzie urbanistycznym wyraźnie wyodrębnionych zostało z obszarów niegdyś będących w użytkowaniu dworu. Dokonał tego może jeszcze A. Chodkiewicz, takie domniemanie jest uzasadnione, jeśli się weźmie pod uwagę, że cerkiew pewnie wybudował Chodkiewicz, a z terenu nowo urządzanego w 1538 r. miasta trzeba pewnie było przesiedlić niektórych mieszkańców, którzy związani byli z funkcjonowaniem dworu, a mieszkali w obszarze, gdzie zakładano np. rynek miejski. Ten związek tych posesji z rezydencją dworską widoczny jest i później, gdyż po prawej stronie ul. Dworskiej w 1577 r. znajdowały się:

  • Dom Stanisława Mężyka kuśnierza JKM (nr 39).

— Dom Sebastiana, siodlarza JKM (nr 45).

— Dom Sebastiana, rymarza JKM (nr 46).

  • Dwór Jana Dzierżanowskiego, kawalkatora, a później leśniczego JKM624,

Inwentarz z 1577 r., spisany kilka lat po śmierci króla, informuje o rozmieszczeniu innych dworów pańskich i własności dworzan i serwitorów królewskich. W Rynku znajdował się wówczas podkanclerzego litewskiego p. Ostaphyeia dwór wolny. Drugi dwór Ostafiego Wołłowicza znajdował się w tyle ul. Tykockiej625. Dwór rynkowy p. Ostafieja był wymieniony jako ostatni w drugiej, płd.-zach. pierzei rynkowej, którą opisywano posuwając się od ul. Tykockiej w stronę ul. Kościelnej, a więc był on w miejscu, gdzie stoi współcześnie kościół parafialny. Ostafi Wołłowicz zmarł po 1 XII 1587 r. To właśnie na miejscu wołłowiczowskiej własności, stykających się placów rynkowego i ul. Tykockiej wzniesiono w l. 1586-1601 nowy kościół. Tak należy rozumieć słowa lustracji 1616 r.: placów pustych teraz nr 306, między któremi na kościół murowany placów 626, Pewnie w jednym z tych dworów wołłowiczowskich mieścił się zbór kalwiński.

Potwierdzeniem faktu, że reformacja czyniła w Knyszynie postępy był fakt, że mieszczanie knyszyńscy zaprzestali dawać kościołowi dziesięcinę. Już w 1566 r. dokonano kombinację ks. plebana knyszyńskiego z mieszczanami o dziesięcinę627 126. W 1578 r. ks. Marcin Siuchnicki w urzędzie miejskim protestował się przeciw sł. Andrzejowi Boleście wójtowi knyszyńskiemu i na wszytek gmin miasta Knyszyna, że nie chcą dawać dziesięciny kościołowi knyszyńskiemu628. Sprawa wówczas nie była nowa, bo już w 1556 r. notowano niezwykle wrogi stosunek do kościoła knyszyńskiego. Może na tle religijnym doszło wówczas do zajść w Krypnie629, Przykład szedł z góry, bo nie tylko mieszczanie, ale również dzierżawcy starostwa knyszyńskiego zaprzestali dawania dziesięciny plebanowi knyszyńskiemu 630, Czynił to Piotr Chwalczewski (star. w l. 1552-1564). Podobnie postępowali okoliczni ziemianie, odmawiali dawania dziesięciny, dani miodowej i zabierali grunty beneficjalne kościołów, i należało z nimi dochodzić praw bądź przed królem, bądź drogą ugody 631.

Kres reformacji w Knyszynie położył Jan Zamoyski, star. knyszyński. W 1579 r. naocznie przekonał się jak się sprawy mają, bowiem 5 XI tego roku notowany był jego pobyt w Knyszynie632. Zamoyski był orędownikiem rzymskiego katolicyzmu, choć ożeniony był z Krystyną — córką Mikołaja Radziwiłła woj. wileńskiego, znanego działacza kalwińskiego 132,

Jan Zamoyski nakazał swemu podstarościemu knyszyńskiemu Pawłowi Wierzbickiemu: nowych wiar, abyś w Knyszynie nie dopuszczał i polecił aby pomógł plebanowi w remoncie starego kościoła katolickiego wzniesionego na Rynku miasta: pomóż ile możesz do poprawy kościoła knyszyńskiego ks. plebanowi634. Nakaz Zamoyskiego poskutkował. 26 IX 1586 r. ks. Mikołaj Kislisz ze Lwowa pleban knyszyński i kalinowski oraz rajcy i mieszczanie knyszyńscy zawarli ugodę co do dziesięciny i mesznego. Zamiast obowiązku wynikającego z dokumentu uposażeniowego Bony 1540 r., zgodnie z którym mieszczanie knyszyńscy na każdy rok powinni z każdej włóki po kopie żyta i po kopie owsa, mesznego po 5 gr do kościoła knyszyńskiego zawarto nowe postanowienie: z każdej włóki po 1 zł pol. plebanowi wszyscy razem, w jednym terminie, tj. na Boże Narodzenie 1586 począwszy, i tak rok po roku, a więcej nic nie będą powinni635. Ostafi Wołłowicz już przed śmiercią musiał wyzbyć się swej własności w Knyszynie, bo zachowany Jego testament spisany w Milejczycach 1 XII 1587 r., wyliczający domy wołłowiczowskie w Wilnie, Grodnie i Brześciu, o knyszyńskim milczy. Jako że zmarł po 1 ХЦ 1587 r., to najpewniej sprzedaż domów w Knyszynie miała miejsce gdzieś w 1585 lub 1586 r. Na miejscu kalwińskiego zboru knyszyńskiego, mieszczącego się w jednym z dwu dworów wołłowiczowskich, stanął kościół Wszystkich Świętych, który swoim kontrreformacyjnym wezwaniem zaprzeczał kalwińskiej koncepcji Kościoła, gdzie kult świętych w ogóle nie istniał.

Inny dom rynkowy należał w 1577 r. do ówczesnego burmistrza knyszyńskiego Krzysztofa Łukaszewicza. Był on jednocześnie klucznikiem dworu królewskiego. Z racji na powiązania z dworem miał wolny dom,

633 a w polach miejskich 1 wł., również zwolnioną od podatków 636, Objął on urząd klucznika po śmierci w 1573 r. Mikołaja Konarskiego klucznika dworu knyszyńskiego. W 1569 r. wzmiankowano: Mikołajowi klucznikowi za zalewki naddano morg 637,

Przy.ul. Grodzieńskiej, idąc z Rynku po lewej stronie w 1577 r. odnajdujemy dwór wolny, należący do p. Zaleskiego. Ponadto wówczas należał do niego plac przy ul. Starodwornej!3”. Jakub Zaleski był pisarzem skarbu dwornego polskiego i szafarzem łask. Najpewniej do tego domu odnosi się jedna ze spraw miejskich sądzonych jeszcze 16 II 1554 r. Stanąwszy oblicznie przed urząd slachetny Serafin Sliwowski żałował na op. Matisa Drohiczanina o tym, iżem jemu przedał dom z ogrodem na Grodzieńskiej ul. za 6 kop gr liczby pol., tak dwie lecie będą [w] poście. I rozłożyłem jemu ten dłuk na 3 raty, 22 na każdy rok miał mi płacić, a trzecia rata jeszcze [nie] przeszła. Gdzie też i cyrograw tu przed urzędem okazował ten Sliwowski tego przerzeczonego Matisa, gdzie się opisał płacić 6 kop gr pol. za ten dom. Ten Matis powiedział na oprzy: znam się ja k temu, iżem ci ja u niego kupił dom za 6 kop gr, których jemu nie zapłacił jeszcze i trzymałem go i brałem z niego pożytki, alie gdy[m] przyjechał do Knissina powiedziałem jemu przed dobremi luczmi, aby ten dom ode mnie odjął, albo mie bronił, bo ten dom p. star. bierze do dworu knissinskiego, a tak ja nie chcę wiedać o nim, gdzie ja to sobie bierzę do sczęsnego przyjazdu jego miłości pana starosty. Urząd według żałoby i oprzej dozwolili tego prawa na rozsądek do przyjazdu sczęsliwego JMciP starosty, pana Chwaliczowskiego!38. Piotr Chwalczewski, jak widać, był pomysłodawcą, by dwory panów sytuować w mieście poza Tezydencją i czynił to z dość kategoryczną determinacją, nabywając u mieszczan upatrzone domy, które stanowiły odtąd bazę własności królewskiej, w czasie przyjazdu monarchy w nich przemieszkiwali dworzanie.

Również przy ul. Grodzieńskiej usytuowano inny dwór, należący do Jana Dulskiego, podskarbiego nadwornego koronnego. Usytuowany był po prawej stronie tej ulicy, idąc z Rynku. W sąsiedztwie dworu przy tejże Grodzieńskiej należały do niego w 1577 r. ponadto 3 inne place miejskie 640, Również dwór Jana Dulskiego wymieniany był w inwentarzu 1569 r. jako zwolniony od podatków 641,638

639 W rejestrze z 1577 r. odnajdujemy ponadto dwór przy ul. Tykockiej Wawrzyńca Wojny (zm. 1580 r.) pisarza nadwornego litewskiego (1566 r.), później od 1569 r. podskarbiego nadwornego litewskiego, wreszcie od 1576 r. — podskarbiego WKL - Woyny'642. Obok położona była w 1577 r. parcela, na której znajdował się drugi dom Woyny pusty.

Wśród dworów, które zostały wzniesione w mnieście, w inwentarzu 1569 r. wymieniony został dwór p. kniuszego. W l. 1565-1572 obowiązki koniuszego dwornego pełnił Jakub Piasecki (zm. 1587)643. W rejestrze poborowym miasta Knyszyna z 1577 r. nie znajdujemy jednak ani jego nazwiska, ani własności zwolnionej od podatków. Za to w podsumowaniu rejestru, gdzie wyszczególniono osoby zwolnione od podatku znajdujemy panów Scipianów dom. Scipio del Campo, jeden z kawalkatorów królewskich pewnie przejął obowiązki zarządcy stadniny knyszyńskiej i wolny dwór Piaseckiego. Ciekawe, że w świetle tego rejestru dwór Scipiona del Campo nie daje się lokalizować przy żadnej z ulic miejskich. Najwidoczniej zbudowano go na gruntach miejskich, poza miastem, pewnie w sąsiedztwie stadniny pod Gajem149, Pewnie przy stadninie zamieszkiwał inny kawalkator królewski Stanisław 645.

Zwolnionymi od podatku były też domy serwitorów królewskich. Stanisław, kucharz (1577 r.) zwolniony był z opłat od domu przy ul. Starodwornej, placów 3 i od szynku piwa'646. Z kolei Griglowa Młoczkowa, najpewniej wdowa po Gregerze Goryszewskim, szafarzu kuchennym KJM zwolniona była z opłat od palenia gorzałki647.

Nie wszystkie jednak posesje miejskie były uwolnione od opłat. Analizując spis własności z 1577 r. znajdujemy pokaźną liczbę właścicieli, którzy związani byli niechybnie z funkcjonowaniem rezydencji. W narożu Rynku i ul. Dworskiej zamieszkiwał Prokop puszkarz — Czequart'648. Przy Rynku

644 też odnajdujemy dom wdowy po pisarzu starościńskim i mierniku Doroty Kownackiej 649. Przy Starodwornej ulicy miała swój plac Hanna odźwierna dworu królewskiego650. Inny tam plac należał do Stanisława Piotraszewicza leśniczego, wójta bartnego i gajewnika knyszyńskiego. Rejestr 1577 r. wymienia też Kaspra woźnicę, który miał plac przy ul. Do Wody 651, W rejestrze z 1577 r. odnajdujemy też dom p. Floriana Łobeskiego, podstarościego tykocińskiego652 151. Usytuowany był na początku ul. Tykockiej, idąc z Rynkulś?,

Oczywiście budowane w Knyszynie dwory i domy dworzan, serwitorów i jurgieltników nie mogły pomieścić wszystkich chętnych. Korzystano z kwater w domach mieszczańskich. W księgach miejskich knyszyńskich czytamy o gospodach, czasowo wydzierżawianych przez króla dla potrzeb jego dworu. W takiej gospodzie zamieszkiwał np. horodniczy wileński i star. tykociński Jop Preytfus. 22 IX 1570 r. z Warszawy król polecał ur. Stanisławowi Wierzbickiemu, swemu jurgieltnikowi: Г2 kapelanom i inszych muzyków więcejśmy mieć przy sobie umyślili, niżliśmy ich wam na regestrze podali. A tak wola nasza jest, byście nieco gospód zachowali. Inne rzeczy baczeniu i pilności naszej niech będą poruczone, do woli naszej. Jeśliby tam kto do was rozkazał, albo pisał o gospodę, gdzie [Mikołaj] Włoszek stał, albo o Jopowe mieszkanie, tedy gospodę zapiszcie jako się mówiło złotnikowi, a Jopowi powiedzcie, aby mieszkania swego nikomu bez woli naszej nie postępował153,

Aprowizacja licznego orszaku dworzan, gości, wreszcie samego monarchy zmuszała do takiego zorganizowania gospodarstwa starostwa knyszyńskiego, by w szybkim czasie można było nakarmić przybyłych i przemieszkujących. Ważnym pożywieniem były ryby, których hodowlę rozwinął tam przede wszystkim Piotr Chwalczewski, w l. 1552-1564 pełniący urząd starosty. Był to zresztą fragment jego programu gospodarczego, na który składały się: uporządkowanie struktur rolnych, organizacja zwierzyńców, budowa653

654 nowych folwarków — przede wszystkim rezydencji starościńskiej przy drodze do Tykocina, wreszcie budowa młynów i różnych urządzeń technicznych przy nich.

W bezpośrednim sąsiedztwie rezydencji królewskiej w mieście Knyszynie znajdował się staw wielki stary, pod dworem knyszyńskim, na rzece Jaskrze. Określenie stary użyte w Inwentarzu starostwa knyszyńskiego z 1569 r. odnosi się do faktu, że funkcjonował już tam inny wtóry staw wielki, na rzece Nereśli655, Staw pod rezydencją był jednak czterokrotnie mniejszy od największego stawu nazwanego na cześć monarchy Augustem na Nereśli, obok wsi Czechowizna.

Tego typu dworów co Wodziłówka-Knyszyn było w bliższej i dalszej okolicy więcej. W sąsiedztwie miasta Goniądza, na bagnach pomiędzy rzekami Ełk a Biebrzą porastała puszcza Dybła. Ten kompleks leśny był miejscem organizowania łowów książąt mazowieckich. W czasie jednego z polowań w 1444 r. in Dybli locoque nostrae venationum Władysław I książę płocki i wiski (1398-1455 r.) dokonał nadania na rzecz Jakuba Barana z Gu-

Analogicznym dworcem puszczańskim do Wodziłówki, późniejszego Knyszyna był wielkoksiążęcy dwór w Starej Białowieży. Pierwotnie w XV 11 poł. XVI w. zlokalizowany był gdzie indziej, niż powstały w 2 poł. XVI w. dworzec myśliwski Batorego. Zygmunt Gloger oglądał to miejsce w 1881 r. Nie ulega wątpliwości, że nazwa Białowieży powstać musiała od jakiejś „biatej wieży” myśliwskiego zameczku książąt litewskich. Że zamek ten nie stał w dzisiejszej Białowieży przemawia za tym nazwa uroczyska „Stara Białowieża”, położonego także nad rzeką Narewką, ale o trzy ćwierci mili poniżej Białowieży dzisiejszej. Jakoż istotnie niedaleko od tego starego uroczyska znajduje się miejscowość nazywana przez lud okoliczny „Zamczyskiem”. Dotarliśmy do niej z Henrykiem Sienkiewiczem przez las gęsty, zawalony przedwiecznymi łomami, doprowadzeni przez mieszkańców wsi zwanej Budami. Kamienie wyglądając spod nasypu, wskazywały ślady fundamentów, niemałe zagłębienie pośrodku dowodziło zawalonej niegdyś piwnicy, a w odgrzebanej świeżo ziemi czerwieniły się szczątki cegieł i pieczysk. Dużo jednak wody musiało upłynąć w Narwi od czasu, kiedy mieszkali tutaj ludzie, bo na

656 środku wądołu piwnicznego wyrósł dąb omszały, dźwigający na swych barkach przynajmniej parę wiekówl657, Henryk Sienkiewicz zaś zapisał: Ostęp zwie się Zamczyskiem, gdyż niegdyś stał tam zamek. Ale na próżno pytać ludzi i kronik: kiedy to było? Dziś są to kupy ogromnych głazów, między którymi wyrastają stuletnie drzewa. Czasem laska, wetknięta między dwa głazy, zapada nagle jakby w jakieś podziemie: czasem grunt się ugnie pod nogą, czasem uwagę zwróci dół czworoboczny, obramowany głazami — widoczne ślady budowy - ale nic więcej. Pod staremi drzewami szarzeje gęstwina umarłych dąbków i grabów, pokrytych srebrnym mchem. Tu rośnie także suche drzewko, dziwna roślina, która wydaje się uschłą, a jednak żyje i rośnie. Chłopi mówią, że nie ma jej nigdzie poza puszczą, w puszczy zaś upodobała sobie szczególnie tę miejscowość658. Dwór białowieski gościł też króla Zygmunta Augusta. 19 I 1545 r. rachunki królewskie odnotowały, że król przebywał in Bialowieze659,

W 2 poł. XVI w., za czasów Batorego wzniesiono nowy dwór białowieski, w górę rzeczki, w miejscu dzisiejszego Parku Pałacowego. Pozostałości Starej Białowieży rozebrano ostatecznie w 1890 r., gdy usunięto stąd kamienie i głazy, i użyto ich do budowy pałacu cesarskiego.

Innym okolicznym, podobnym do Wodziłówki-Knyszyna dworcem myśliwskim były Wigry. Już w 1418 r. grupa rycerzy krzyżackich wysłana przez komtura z Rastemborka (Kętrzyna) próbowała porwać króla Władysława Jagiełłę, polującego nad jez. Wigry 660, W 1569 r. w Regestrze spisania jezłor niewodnictwu grodzienskiemu i przełomskiemu nalieżących... roku 1569 zapisano: jezioro Wigry... Na tem jeziorze ostrowów 16, między któremi jeden, na którym dwór КЛМ, gdzie ludzie przedtym siedzieli Wigranie, z którego tylko jeden przechod ziemny przez rzekę Hanczę ku temu miescu, gdzie dwor...160, Jednym z nich był podwileński dwór Wirszupy, gdzie w l. 1544–1548 Zygmunt August wzniósł dla siebie pałacyk, a w jego sąsiedztwie urządził zespół 28 sadzawek rybnych. W 1853 r. Adam Kirkor przeprowadził tam poszukiwania archeologiczne. Odnalazł je pół mili od bramy zamku wileńskiego, za Przedmieściem Antokolskim, w okolicy Pospieszki niedaleko od Gór Makowskich. W trakcie wykopalisk odnalazł wiele kafli z książęcą koroną, jeden z wizerunkiem Zygmunta Starego i kilka monet z czasów Władysława Jagiełły, Aleksandra i Zygmunta I, ofiarowując te zabytki do muzeum wileńskiego 161, W 1550 r. trwały prace budowlane przy zamku w Niepołomicach 162,

Innym dworem myśliwskim był Kundzin nad Łosośną koło Sokółki. Bojar Kunda otrzymał od Aleksandra Jagiellończyka 12 wiorst kwadratowych puszczy. Nadanie to jako dziedziczne, z prawem zbudowania dworu zatwierdził król Zygmunt I 25 VIII 1507: zemli puśći gorodenskoe na Lososne, k Poganomu ozercu, podle granicy Vaska Dorośkovića664, Piotr Kunda z Kundzina dokonał nadania dziesięciny na rzecz kościoła w Odelsku. Jego potomkiem był Jurga Jaczkowicz Zielepucha urzędnik królowej Bony, dzierżawca żorosławski i molawicki, wzmiankowany 13 У 1536 г. 665 Przed 16 Ш 1536 r. w źródłach historycznych występował Stanisław Skoczek Dziewałtowski. Z aktu wynika, że zamieszkiwał on w dworze kundzińskim, bo wysyłał na Podlasie po zakupy swego poddanego 165, W 1560-1561 r. w wyniku oskarżenia przez niejakiego Wójcika król Zygmunt August odebrał dziedziczną majętność kundzińską Stanisławowi Skoczkowi Dziewałtowskiemu. Łukasz662663666661

Сноски

585 Privilej popu mesta knysynskogo cerkvi 5. Spasa na 2 voloki zemli v gruntach mestkich do toe cerkvi prydannye na većnost. - Por. AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 506. Tekst nadania opublikowano w: Archiv Jugo-zapadnoj Rossii izdavaenyj Vremenniju Kommisieju dla razbora drevnich aktov, t. I, Kiev 1860, nr 34, s. 129.

586 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 601-608.

587 BAN Wilno, Е. 17, nr 155, №. 28; Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie ks. Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia 17 iusta vetus kalendarza sporządzona, wyd. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 71-72.

588 Obecnie obraz przechowywany jest w cerkwi w Wasilkowie.

590 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 608-619; MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 1021-1026.

589 AAB, Oryginalny pergaminowy dokument z 2 VII 1521; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 24, s. 577-582, nr 42, s. 415, nr 54, s. 578-582, nr 55, s. 665-667; BU Wilno, F. 57, B 53, nr 44, k. 130-130v; Dokument opublikowali drukiem J. Kloza, J. Maroszek, Dzieje Goniądza, nr 6, s. 125-128.

591 Gdzie indziej w tym roku stwierdzono, że pasznia dworna Knyszyna obejmowała

594 Arch. sb., t. I, nr 26, s. 39-40; W. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 168-170.

595 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263.

592 wł. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

593 Arch. sb., t. I, nr 22, s. 31-32.

596 Arch. sb., t. I, nr 26, s. 39-40; W. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 168-170.

597 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, a. 601-608; AGAD Warszawa, Biblioteka Ordynacji Zamoyskich, nr 2945, a. 5-9, MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 10–1026.1.

598 AGAG, KMK, nr 1; Akta albo sprawy.

599 Najstarsza księga miejska z 1545 r. liczyła 190 kart i spłonęła ze zbiorami AGAD Warszawa w 1944 r. Por. Katalog drevnim aktovym knigam gubernii: vilenskoj, grodnenskoj, minskoj i kovenskoj, toże knigam nekotorych sudov gubernii mogileuvskoj i smolenskoj chranjaśćichsja nyne w Centralnom Archive v Vilne sostavlen archivarjusom onago ćlenom vilenskoj Archeograficeskoj Komissii, oprac. N. Gorbatevskij, Vilna 1872, nr 10596; Inwentarz do akt Archiwum Akt Dawnych, oprac. I. Sprogis, Wilno 1929, nr 10569, s. 387.

600 AGAD Warszawa, KK, nr 26, k. 659-674, nr 101, k. 121v-124.

601 BU Wilno, Е. 4, nr 34317, К. 7.

602 АСАР Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 149, К. 49v-50.

603 АР Białystok, Kamera, nr 2676 В.

604 Ад. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 177; W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 266.

605 Opisanie aktov chranjaśćichsja v archive Archeografićeskoj Kornmissii, wyd. M. G. Kurdjumov, Sankt Petersburg 1907, s. 412, nr 1. Oryginalny dokument pergaminowy przechowywany był dawniej w BAN St Petersburg, Oddział Instytutu Historii, według adnotacji inwentarzowej miał zostać rewindykowany do Polski. 10% АСАР Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, К. 3.

606 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 264.

607 АСАР Warszawa, Kapicjana, nr 34, s. 254-271.

608 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263-265.

609 CPAHB Mińsk, F. 1809, op. 1, nr 2.

610 СРАНВ Mińsk, F.1809, op. 1, nr 2, k. 77v. Jan Bolman, któremu w 1567 r. spłonął dobytek był kupcem gdańskim, później jeszcze raz był w Knyszynie, w momencie śmierci króla 7 УП 1572 r., a wracał stamtąd z sześcioma niezapisanymi blankietami królewskimi na pergaminie, podpisanymi in blanco ręką królewską i z pieczęcią Zygmunta Augusta. Blankiety pokazywał kasztelanowi gdańskiemu Janowi Kostce. Por. Ś. Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro..., t. I, s. 76-80.

611 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 42, s. 462, nr 43, s. 434-452; AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 200-203, nr 160, k. 220-223.

612 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k.3v.

613 AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 271v-272.

614 APRz Knyszyn, Wizyta kościoła parafialnego knyszyńskiego i filialnego krypniańskiego..., 1829, К. 23-23v; Dosłownie powtarza tę informację inwentarz z 1839; Tamże, Inwentarz kościoła parafialnego knyszyńskiego..., 1839, k. 21; Wizyta z 1860 r. odnotowuje: Jeden plac na Białostockiej ul., zagonów 12. Później dopisano inną ręką: W 1923 r. przeszedł pod szkołę, a zamiast tego zakupiono na Tykockiej 603 kwadratowe sążnie i przy ul. Krzywej 362 kwadratowe sążnie. Tamże, Generalna wizyta kościoła parafialnego knyszyńskiego z 1860 r., k. 16.

615 АА Białystok, Archiwum Archidiakona Białostockiego, Kompromis na plac szpitalny [w Knyszynie] przy cerkwi leżący anno 1732.

616 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 3, 37, у 70.

617 Np. 20 III 1705 r. wzm. był Żyd Icko, mydlarz z Knyszyna na Ogrodnikach dworskich mieszkający. Por. KMK, nr 1, k. 182, 190.

618 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 3.,

619 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 В, К. 2-11.

620 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291-299; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 127-128.

621 6 II 1571 r. król polecał swemu jurgieltnikowi Mikołajowi Konarskiemu, czuwającemu nad dobytkiem królewskim w Knyszynie: że się Klimek ślusarz dla potrzeby naszej zadłużył, tedy aby na potym lepiej mógł nam służyć, chcemy г rozkazujemy wam, abyście ad rationem roboty jego dali zł 200..., a my to wam z łaską na liczbie przyjmiemy i już ez nunc przyjmujemy. Inaczej nie czynić dla łaski naszej. BAN Kórnik, nr 250, k. 93 i 106; Por. Akta albo sprawy, nr 473.

622 BAN Kórnik, nr 250, k. 93; Por. Akta albo sprawy, nr 473.

623 Akta albo sprawy, nr 473; 20 I 1572 r. Zygmunt August uwolnił od czynszów dom w Knyszynie, należący do Marcina Żydka lokaja królewskiego. Por. A. Wolff, Zniszczone dokumenty Bilioteki Ordynacji Krasińskich, [w:] Straty bibliotek i archiwów warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. III, Warszawa 1955, nr 369, s. 231.

624 Akta albo sprawy, nr 473.

625 Ostaf Wołłowicz, wówczas kasztelan trocki i podkanclerzy WKL, zm. w 1587 r. Akta albo sprawy, nr 473.

626 АСАР Warszawa, ASK, dz. XIVI, nr 149, К. 50.

627 BU Wilno, Е. 57, В 54, nr 219.

628 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 1031. W 1585 r. star. Jan Zamoyski polecał swemu zarządcy w Knyszynie: nowych wiar abyś w Knyszynie nie dopuszczał, dziesięciny z folwarku knyszyńskiego i szpakowskiego zupełna oddawać według zwyczaju - AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 43, s. 71-72.

629 Złożona w aktach miasta Knyszyna 1 III 1556 r. żałoba ks. Michała Groczkiego, wikariusza z Krypna obrazuje konflikt: Personaliter stanąwszy przed urzędem ks. Michał wikary z Kripna żałował się na Wawrzyńca Spassa poddanego JKM, iż gdy było po nieszporze za niedostatkiem natenczas u siebie w domu piwa szedłem na posiedzenie Jako uboży kapłan, tam naszedłem podpity lut i tego Wawrzyńca Spassa. Tedy potym, po małym czasie nie wiedząc którym duchem zawiedziony ten isty Wawrzyniec począł mi nieucztiwe słowa zadawać, które mnie nie należały kapłanowi i zatym targnął się na mię. Urwał mi rękaw u kożucha. Urwawszy w tej w zadze zadał mi ranę w głowę. Ja jako mogąc, uboży kapłan, nie mając broni przy sobie żadnej, uciekłem od nich do domu swego, a wziąwszy b[rJoni swoją kij i siekierkę. Sam tedy poszedłem do tej karczmy chcąc się dowiedzieć od kogom podjął ranę. Wawrzyniec Spasz zeznał się: „i sam ja ciebie ranił księdze”. A nad to pamiętne dał. Przed urzędem rany swe okazał. Co przerzeczony Wawrzyniec stanąwszy przed prawem zeznał jest: „Iżem ja rękaw urwał i jam ciebie książku ranił”. Na które zeznanie urzędowi ks. Michał pamiętne dał. Urząd wysłuchawszy tego Wawrzyńca zeznanie, wedle stanu kapłańskiego i opisaniu statutu га rany przykazał mu wydać jako gr kop 30. na to gdyby co miało być w świadomości starszego urzędu dochowaniu, tedy na ten czas ma płacić ten Wawrzyniec. Zob. Akta albo sprawy, nr 162.

630 W 1556 r. już po raz drugi król Zygmunt August nakazał Piotrowi Chwalczewskiemu star. knyszyńskiemu, aby zapłacił plebanowi kalinowskiemu Tomaszowi Rossie należną mu corocznie opłatę w gotówce za 4 rączki miodu. Por. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 52, s. 165-167; W 1561 r. opisując urodzaj zboża na paszni dworca krypicieńskiego w r. 1560 inwentujący starostwo stwierdzili, że dziesięciny tego roku nie dano, we dworze stoi, a potem rychło pleban umarł, i k temu roku dawniejszego stert 10 stoi. Zob. W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 242; Pleban knyszyński skarżył się królowi Stefanowi Batoremu, że mu nie chcą poddani nasi ze wsi Szpaków starostwa knyszyńskiego dawać dziesięciny na plebanię kalinowską. Król wysłał z sejmu koronacyjnego swych rewizorów do rozpatrzenia spraw podlaskich. 25 VII 1576 r. z Knyszyna polecił on zajęcie się rewizorom tą sprawą. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 53, s. 173-175.

631 W 1566 r. w gospodzie pana Kłodzińskiego w Knyszynie panowie Pęscy podpisali dożywotnią umowę z plebanem knyszyńskim w sprawie dziesięciny. Jako świadek tej umowy występował Łukasz Górnicki bakałarz JKM. Por. AGAD Warszawa, Ks. grodzka bielska, nr 3, k. 60; 18 V 1569 r. Zygmunt August w związku ze skargą ks. Marcina Stoliskiego plebana knyszyńskiego na Jerzego Kurzenieckiego, który grunty jego własne ku kościołowi tamejszemu należące zabiera, dróg i pastwisk starodawnych mieć zabrania i niemałe krzywdy i uciśnienia jemu dzieła. Polecał dzierżawcy knyszyńskiemu Andrzejowi Dybowskiemu, aby napomniał Kurzenieckiego i nie krzywdził więcej plebana. Zob. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 53, s. 429-433; Kurzeniecki był bratem stryjecznym bpa wileńskiego Waleriana Protasewicza, sprawa oparła się o kurię i bp napominał plebana Stołuskiego, by nie szukał u króla poparcia w konflikcie z dziedzicem Kalinówki - J. I. Kraszewski, Wilno, t. 2; Pleban kalinowski nie ustąpił i wytoczył sprawę 19 XI 1569 r. przed królem. Zob. AGAD Warszawa, Księga ziemska bielska, nr 2, k. 11-11v.

632 5 XI 1579 r. pisze z Knyszyna do Gdańszczan — Archiwum Jana Zamoyskiego Kanclerza i Hetmana Wielkiego Koronnego, t. 1, Kraków 1904, s. 503, nr 68.

634 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 43, s. 71-72; Szerzej sytuację kościołów katolickich w WKL w 2 poł. XVI w. w królewszczyznach przedstawił A. Bumblauskas, Polożenie kostelov о Velikom Knjażestve Litovskom u period reformacii (vtoraja polovina XVI v.), „Naućnye Trudy Vyssych Zavedenii Litovskoj SSR. Istorija”, 1990, t. 31, s. 106-119.

635 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV 1775, s. 1032-1033.

633 Gisii T., Christina Radivila vel de illustres Principes D. Georgium Episcopum Vilnensem, D. Nicolaum Chritophorum, summum Magni Ducatus Lithuaniae, Praefectum Caunensem, D. Stanisłaum Radivilos fratres Olicae et Nesvisias Duces T. Gisii Sereniss. Regis Poloniae Secretarii, Knyszyn 1580. Por. Bandtkie, Historia drukarń w Królestwie Polskim, t. I, s. 137.

636 Akta albo sprawy, nr 473.

637 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr К-11, К. 14. 137 138

640 Akta albo sprawy, nr 473, A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 167.

641 АСАР Warszawa, ASK, dz. LVI, nr К-11, К. 3.

638 albo sprawy, nr 473.

639 albo sprawy, nr 49.

642 Zm. 23 X 1580 r. Por. K. Niesiecki, Herbarz, t. 9, s. 435-436. T. Żychliński, Złota księga szlachty polskiej, t. XXIV, s. 132; Urzędnicy centralni i dostojnicy WKL, nr 1045, 1211, 1244, s. 138, 156, 160, 249.

643 Urzędnicy centralni i dostojnicy WKL, nr 242, s. 55.

645 19 XI 1569 r. w Knyszynie Żygmunt August nadał mu leśnictwo bielskie, w dowód zasług. Por. AGAD Warszawa, MK nr 112, k. 77-78 i nr 114, k. 140-140v; Rachunki domowe Zygmunta Augusta z roku 1549, wyd. O. Balzer, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1885, t. XIII, cz. II, s. 899-906.

646 0 Jabłonowskiego: z 3 placów.

647 Por. Akta albo sprawy, nr 473.

648 Prokop czekwart, cejgwart — puszkarz. Barbara czekwartowa Prokopowa wzm. 24 IV 1579. Por. Akta albo sprawy, nr 473, 506 i 508, zm. przed 12 III 1580 r. — por. nr 710.

644 Akta albo sprawy, nr 473.

649 Mikołaj Kownacki wzm. był 28 XI 1569 r. jako pisarz star. knyszyńskiego Andrzeja Dybowskiego - por. AGAD Warszawa, MK, nr 108, К. 62-64v oraz miernik knyszyński — AGAD Warszawa, ASK dz. ГУТ, nr К-11, К. 3.

650 Por. Akta albo sprawy, nr 473, nr 555.

651 Por. Akta albo sprawy, nr 473.

652 Florian Łobeski leśniczy tykociński w 1576 r. - Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576 r., s. 99.

653 Por. Akta albo sprawy, nr 473.

654 BĄN Kórnik, nr 250, К. 100v.

655 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr К-11, К. 16v.

656 Г, Kapica-Milewski, Herbarz, s. 480. Zasięg terytorium historycznej puszczy Dybła wytyczają wsie lokalizowane na jej terenie: Dybła, Dybełka, Boczki, Wierzbowo, Popowo, Wojewodzin, Łętowo, Grajewo, od zach. bagno Goła Biel i rzeczka Klimaszewnica, od płd. Biebrza i od wsch. rzeka Ełk. Por. J. Wiśniewski, DzOPG, s. 39. Może myśliwski dwór Dybła leżał w miejscu dzisiejszego Wojewodzina.

657 7, Gloger, Białowieża, Warszawa 1907.

658 Dalej Sienkiewicz pisał: Kto stawiał zamek? Może Jadźwingowie? Może który z książąt litewskich? Są to tylko przypuszczenia. Wieki przeszły nad tą ruiną i dziesiąte pokolenie drzew na niej wyrasta. Tylko baśń, jak nić pajęcza czepia się gruzów. Budnik, któremu nocą wypadnie przejeźdżać koło Zamczyska, przejeźdża szybko i żegna się. Моwią, że gdy jest ciemno i ciepło, błędny ognik skacze z kamienia na kamień; mówią, że są tam podziemia. Leśniczy Totścik, człowiek dość wykształcony, z zupełną wiarą zapewniał nas, że raz znaleziono pieniądze, ale że się w chwili, gdy ich dotknęło, zapadły. Budnicy wierzą w to święcie, i kto by dłużej pobył między nimi, ten by zapewnie mógł zebrać sporą wiązkę podań, a może i pieśni, które jak „arka przymierza” połączyły dawne lata z nowemi. — H. Sienkiewicz, Z Puszczy Białowieskiej, Warszawa 1907, s. 24-26.

659 Rachunki dworu królewskiego 1544-1567, wyd. A. Chmiel, t. 1, s. 173.

660 J_ Wiśniewski, DzOPG, +. I, s. 33.

664 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 8, К. 169-169v; LMV, t. 8 [8] (1499-1514), nr 241, s. 213-214, t. 25[25], nr 103, s. 163; Opisanie dokumentov i bumag, nr 241, s. 160; Akty Litovskoj Metriki, wyd. Е. I. Leontović, t. I, s. 727; Akty izdavaemye Vilenskoj Archeograficeskoj komissiej dla razbora drevnich aktov, t. XVII, s. 423-424 [dalej cyt. AWAKI].

665 BAN Wilno, Е. 273, nr 2398.

662 I. Kolankowski, Zygmunt August, s. 324, 330, 331 i 391; J. Fijałek, Opisy Wilna, s. 315-316.

663 4 V 1550 1 14 IX 1550 r. Erazm Gałka kwitował ks. Wargowskiego z odbioru 250 zł na budowę zamku w Niepołomicach. Por. AGAD Warszawa, Zb. dok. pap. nr 3692-3694.

666 AWAK, +. XXI, nr 220, s. 128.

661 Regestr spisania jezior niewodnictwu grodzienskiemu i przełomskiemu należących, które były w roku przeszłym 1568 przez dworzan JKM p. Andrzeja Dybowskiego, a p. Hrehorego Dzielnickiego spisane. A gdy te niewodnictwa JKM dzierżawcy perstuńskiemu i berznickiemu p. Hrehorowi Masalskiemu arendować raczył rozkazać natenczas łu jeziora na tem regestrze spisawszy p. Masalskiemu podano przez mię Lawryna Woynę podskarbiego dwornego roku 1569 w dzień św. Michała, wyd. K. O. Falk, „Acta Baltico-Slavica”, t. X, 1976, s. 97.