Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 5 из 6): оригинал

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 5 из 6). С. 116-141. Польский текст издания.

powtarza historii tak typowej dla innych monasterów, w których tradycja łączyła się z ośrodkami władzy politycznej i zarządu terytorialnego, bądź z miejscami cudownymi. Nie oznacza to, że tradycja klasztorna nie rozbudowała później tego wątku, dodając, że miejsce przy brzegu rzeki Supraśli w puszczy Błudowskiej wskazała najcenniejsza relikwia przechowywana w klasztorze — Cząstka Krzyża Świętego, którą umieszczono na drewnianym, specjalnie do tego celu zrobionym krzyżu, a ten puszczono rzeką, by wskazał miejsce, gdzie ma być założony klasztor. Opowieść ta sakralizowała puszczańskie uroczysko zwane Suchy Hrud w sposób szczególny, bo oto sam Chrystus objawił swą wolę i objął nad wspólnotą tam osiedlającą się swój boski patronat. Istotną kwestią była sprawa unii kościelnej i próby jej realizacji w 2 poł. XV i w pocz. XVI w. Realizowali ją wówczas bernardyni stawiający za cel nawracanie schizmatyków. Król Kazimierz Jagiellończyk dokument fundacyjny dla bernardynów w Wilnie wydał 30 IX 1469 r. Nadał im tereny przylegające do miasta ruskiego, w sąsiedztwie metropolitalnego soboru, co umożliwiało prowadzenie misji. Na granicy z miastem, aż do XIX w. istniał miejski mur obronny, choć miasto obwarowywano później, w 1503 r. Bernardyni sąsiadowali przez Wilenkę z Zarzeczem, również zamieszkałym przez Rusinów. W 1473 r. wracał przez Wilno z Moskwy legat papieski Bonumbro, który przywiózł indulgencje dla kaplicy św. Michała przy kościele bernardynów wileńskich294. Rok 1475 można uznać za początek działalności bernardynek. Był to niewątpliwie krok w kierunku wzmożenia działalności tego zakonu prowadzącego misję wśród Rusinów. Kaplica ta przeznaczona była niewątpliwie dla zakonnic bernardynek zwanych Zarzecznymi, które nie posiadały własnej świątyni i pokonywały rzekę po moście przez Wilenkę. Wywołało to reakcję metropolity całej Rusi Misaiła, który spotkał w Wilnie legata Bonumbro i wręczył mu pismo skierowane do papieża, o nieznanej treści, zawierające najprawdopodobniej akt obediencji. Powtórzył ten adres nie doczekawszy się odpowiedzi po raz drugi w 1476. Podpisali go archimandryci — Jona Glenza z Ławry Kijowsko-Pieczerskiej, Makary z wileńskiego Monasteru św. Trójcy, kniaziowie: Michał (Olelkowicz?), Fedor Bielski, Dymitr Wiaziemski i 10 wielmożów, wśród których zwracała uwagę osoba Iwana Chodkiewicza marszałka hospodarskiego namiestnika witebskiego. Wśród podpisów pod dokumentem nie spotykane były imiona i godności władyków, widocznie różnili się oni w zapatrywaniach od Misaiła. Adres zawierał skargę na prześladowania greckiego obrządku wynikające z działań kapłanów katolickich. Ci ostatni siłą nawracać mieli na rzymski obrządek. Proszono w nim papieża, aby zechciał wysłać na Litwę dwóch swoich posłów - jednego greckiego, a drugiego łacińskiego obrządku, aby na miejscu przekonali się o stanie rzeczy. Autorzy adresu nie chcieli zrywać jednocześnie z Cerkwią Prawosławną, co zadecydowało o tym, że papież Sykstus IV również na to pismo nie odpowiedział295.

Informacji o realizacji postanowień unii florenckiej na Litwie w 2 poł. XV w. dostarcza też Kopiarz rzymski Erazma Ciołka, zaprowadzony przy okazji jego legacji do Rzymu. Ciołek zamieścił bowiem'296, jako ilustrację dokumentów przywiezionych przez siebie, dwa zapiski o Rusinach, unitach na Litwie. Pierwszy z nich odnosi się do Iwaszka Aleksandrowicza z Poczampowa, któremu 19 XI 1471 r. papież Sykstus IV dał przywilej spowiedniczy, a drugi do jego rodzonego brata Aleksandra Sołtana Aleksandrowicza, który przyjęty został do Kościoła rzymskokatolickiego przez samego papieża Pawła II297, Na budowę monasteru o tej randze w chodkiewiczowskich dobrach prywatnych wpłynął fakt zakazu budowy nowych i remontowania starych cerkwi. Historycy różnią się w poglądach co do przyczyn tego stanu rzeczy. Jedno z przypuszczeń wskazuje na to, że w 1480 r. Kazimierz Jagiellończyk zabronił stawiania nowych cerkwi oraz zakazał naprawiania starych. Dotyczyło to oczywiście dóbr hospodarskich298. Wydarzeniom z zakresu prób realizacji unii kościelnej towarzyszyła agitacja wlk. ks. moskiewskiego Iwana III, który rzucił hasło zapanowania nad wszystkimi Rusinami, w tym mieszkającymi w granicach WKL. Iwan podsycał wrzenie na Litwie, pozostawał w porozumieniu ze spiskowcami litewskimi czyhającymi na życie króla. W połowie kwietnia 1481 r. spiskowcy postanowili wymordować przebywającą na Litwie rodzinę królewską. Dzięki wiernym sługom królewskim, m.in. Iwanowi Chodkiewiczowi marszałkowi nadwornemu, który nie zawahał się i wskazał swego szwagra, Fedora Bielskiego, jednego z głównych spiskowców (obok Michała Olelkowicza i Iwana Holszańskiego), spisek udaremniono, a zdrajców вёгасопо 299. Przyczyną buntu książąt Olelkowiczów był fakt, że Kazimierz Jagiellończyk dokonał mediatyzacji Kijowa, likwidując księstwo kijowskie, które zastąpił województwem, a woj. w 1471 r. mianował Marcina Gasztołda. Po wykryciu buntu zamienił Gasztołdowi województwo na nowogrodzkie, a Iwanowi Chodkiewiczowi dał województwo kijowskie.

Program unii kościelnej po Jagielle, Witoldzie i Kazimierzu Jagiellończyku kontynuował Aleksander Jagiellończyk podejmując próbę złączenia Kościołów — prawosławnego i katolickiego, a powstanie centrum religijnego w Supraślu miało odegrać w tym ważną rolę. 15 II 1495 r. odbył się ślub Aleksandra i Heleny, który miał znaczenie symboliczne. Monarchowie łączyli dwa wyznania i dwie liturgie; można powiedzieć, że miał to być najważniejszy element unii kościelnej, której głównym protektorem był sam władca.

30 V 1498 r. nowym metropolitą całej Rusi został dotychczasowy bp smoleński Józef Bułharynowicz300 317. Metropolita Józef postanowił wskrzesić unię florencką. Kronika moskiewska tłumaczyła, że stanowisko metropolity obiecywano Józefowi jako nagrodę za nawrócenie Heleny na katolicyzm i że współdziałał w tym z łacińskim bpem wileńskim Wojciechem Taborem i bernardynami?!8,

W dzieło unijne włączyły się bernardynki wileńskie. Przywiezione przed 20 laty indulgencje dla ich kaplicy pw. św. Michała, a jak przypuszczać należy ich fundację przerwał protest metropolity Misaiła z 1475 i późniejszy z 1476 r. duchowieństwa i wielmożów ruskich do papieża Sykstusa IV. Wiedzący o tym Aleksander Jagiellończyk sam nie zajął się fundacją, dokonały tego córki panów litewskich: Anna Radziwiłłowiczówna, siostra podkomorzego litewskiego oraz Dorota Olechnowiczówna, które osiadły na Zarzeczu w 2 domach za rzeką Wilenką, naprzeciw kościoła bernardynów. Główną osobą, której obecność w Kościele katolickim była pożądana była żona władcy — Helena. Wiadomym jest, że to właśnie podburzyło Moskwę do wszczęcia wojny. Helena zresztą musiała bernardynów darzyć sympatią i zaufaniem, bo właśnie u nich zdeponowała swe klejnoty i posiadane precjoza. Prowincjał Jan z Komorowa przekazał je królowi Zygmuntowi 303,

3 V 1500 r. wybuchła wojna z Moskwą. Iwan III upozorował ją obroną wiary. 14 VII doszło nad Wiedroszą do wielkiej bitwy i przegranej Litwinów. Dopiero po klęsce wręczono Aleksandrowi wypowiedzenie wojny. Mimo to 20 VIII 1500 r. w Wilnie metropolita Józef Bułharynowicz podpisał akt obediencji, czyli posłuszeństwa wobec papieża wyznawców obrządku greckiego w WKL wraz z wyznaniem wiary katolickiej według dekretu soboru florenckiego304. Do papieża w tej sprawie skierowali też swoje pisma Wojciech Tabor bp wileński i Aleksander Jagiellończyk. Erazm Ciołek, poseł do301

302 Rzymu od wlk. księcia miał głównie poleconą właśnie tę sprawę??!, Z inicjatywy bpa Tabora mistrz Jan Sakran teolog krakowski w dziełku Flucidarius errorum ritus Ruthenici wyjaśniał błędy wiary ortodoksyjnej. Pracę Sakrana zawiózł w imieniu bpa wileńskiego Ciołek. 31 Ш 1501 r. wygłosił on w Rzymie mowę obediencyjną do papieża Aleksandra V1322,

Klęska nad Wiedroszą podkopała ówczesną unię kościelną323. Aleksander VI, 23 VIII 1501 r. podpisał bullę Altitudo divini consili, której adresatem był bp wileński Wojciech Tabor, będąca kompromisowym rozwiązaniem sprawy unii kościelnej. Postanowił przyjmować Rusinów do Kościoła rzymskokatolickiego z zaniechaniem rebaptyzacji. Rzym, pouczony dawnym doświadczeniem, robił trudności i stawiał więc warunki308. Usposobienie w Wilnie się zmieniło i sam Ciołek prosił papieża, aby na razie nuncjusza w tej sprawie nie posyłał, bo mogłoby to zaostrzyć sprawę wojny. Sam zresztą władca litewski Aleksander mając widoki na koronę polską nie chciał rezygnować z małżeństwa ze schizmatyczką Heleną309.

Papież Aleksander VI nie odpowiedział na pismo metropolity Józefa, lecz wydał 26 IV 1501 r. brewe do Wojciecha Tabora bpa wileńskiego. Papież oświadczył w nim, że nie uznał metropolity Józefa za prawowitego pasterza całej Rusi, ponieważ otrzymał godność tę bez wiedzy papieża i patriarchy konstantynopolitańskiego, który już od kilkudziesięciu lat pozostaje w jedności z Kościołem rzymskim. Musiałby więc Józef zrzec się godności metropolity, a potem uzyskać aprobatę Rzymu. Papież Aleksander VI identyczne stanowisko zajął w piśmie skierowanym do wlk. ks. Aleksandra z datą305306

307 7 У 1501 т. 326, które było odpowiedzią papieża na pismo władcy litewskiego polecające papieżowi Józefa metropolitę całej Rusi. W tymże piśmie papież bardzo ostrożnie potraktował projekty unii. Stwierdził, że zjednoczenie kościołów nieraz było niweczone za sprawą szatana, wskazywał na trudności dogmatyczne i hierarchiczne. Te ostatnie polegały na tym, że Józef Bułharynowicz mianowany został przez heretyckiego patriarchę konstantynopolitańskiego, a nie przez Jana bpa Porto kardynała św. Anioła327. Metropolita Józef otrzymałby absolucję i potwierdzenie godności, jeśli by przyjął dekret soboru florenckiego i w niczym nie odstąpił od wiary katolickiej, oczywiście zatrzymując swój obrządek grecki??8. Z korespondencji, która nadeszła z Rzymu wynikało, że papież Aleksander VI nie uważał jeszcze metropolitę Józefa za włączonego do jedności z Kościołem rzymskim, na razie do owej jedności go nie przyjął, ale postawił warunki, które metropolita Józef miał spełnić 329,

Kroki powzięte w Rzymie przez wysłannika króla polskiego i bpa wileńskiego oraz metropolitę przyniosły jednak określone rezultaty. 23 VIII 1501 r. papież Aleksander VI wyrażając radość, że Rusini i inni żyjący dotąd w obrządku greckim na Litwie w diecezjach wileńskiej, kijowskiej, łuckiej i miednickiej przeszli na obrządek łaciński wyprzysiągłszy się swych błędów greckich nakazał, z powołaniem się na orzeczenie soboru florenckiego, uznające ważność chrztu udzielanego, tak u Greków, jak i Ormian, zaniechać rebaptyzacji Rusinów i polecał wszystkich w tej formie ochrzczonych przyjmować 314, bpowi wileńskiemu wydał mandat do przyjmowania310311312

313 tak ochrzczonych, samemu lub przez zastępców, a zarazem upoważnił do sporządzania odpisów tej bulli przez notariusza publicznego pod własną jego pieczęcią lub innego bpa albo prałata kościelnego?!

Bulla Altitudo divini consili, papieża Aleksander VI 23 VIII 1501 r. i brewe do bpa Tabora, a także pismo do Aleksandra Jagiellończyka miały bardzo doniosłe znaczenie — jak sądzę — dla rewolucyjnych wręcz zmian w strukturze wyznaniowej WKL. Niezwykle szerokie rozpowszechnienie rzymskiego katolicyzmu na terenie tego państwa jest tego dowodem. Właściciele ziemscy, kolatorowie kościelni fundowali kościoły rzymskie, które obsługiwać miały wszystkich mieszkańców dóbr, bez względu na to czy wcześniej byli rzymskiego czy też greckiego obrządku. Daje się jednocześnie zaobserwować dość różnorodna geografia tych zjawisk. W dużym stopniu miała ona pokrycie w podziale diecezjalnym Kościoła wschodniego. O ile na północy, na obszarach, które przede wszystkim należały do diecezji metropolitalnej katolicyzm stawał się zjawiskiem masowym, to na terenie diecezji włodzimierskiej musiało być inaczej. Procesowi katolicyzacji towarzyszył proces polonizacji. Obszary, gdzie do dziś zamieszkują w dużych skupiskach Polacy, to pewnie tereny, gdzie zastosowano się do decyzji papieża Aleksandra VI, w kwestii unii kościelnej. Wysnuta przeze mnie hipoteza — wobec rangi tego zjawiska w dziejach WKL wymaga dalszych dogłębnych badań i studiów 332,

Rozpoczęto nawet budowę struktury parafialnej wspólnej dla obu obrządków 317. W dokumencie kościoła w Ikaźni, w pow. brasławskim Aleksander VI papież 28 IV 1501 r. (na prośbę Iwana Sapiehy, szlachcica z diecezji wileńskiej, sekretarza ruskiego wlk. ks. Aleksandra, który już dawniej otrzymał pozwolenie założenia tam kościoła parafialnego pw. św. Ducha) ponowił to pozwolenie. W kościele tym papież zezwolił na odprawianie nabożeństw w obrządku greckim przez księży ruskich, prawdziwych katolików, zosta-315

316 jących w posłuszeństwie Kościołowi rzymskiemu318. Do 1501 r. Sapieha nie zbudował w Ikaźni kościoła dla obu obrządków, dlatego papież w nowo zbudowanym kościele, pokonsekrowanym w obrządku łacińskim przez bpa wileńskiego pozwolił, aby wszyscy księża łacińscy i ruscy, wyświęceni w obrządku łacińskim, mogli odprawiać msze i inne nabożeństwa, a wierni zarówno łacińscy, jak i Rusini, zostający w posłuszeństwie Kościołowi rzymskiemu słuchać mszy i innych nabożeństw. Papież ponadto udzielił 10 lat odpustu dla wszystkich odwiedzających ten kościół już po konsekracji, również jeśli się przyczynią do jego naprawy, zachowania i ozdoby 319.

10 V 1501 r. papież Aleksander VI dał brewe dżlecto fratri Gregorio de Loszko Kyoviensi dioec., nawróconemu do światła prawdziwego poznania i do jedności św. Kościoła rzymskiego. Ksiądz ten ruski diecezji metropolitalnej, nie będąc bierzmowany, a wyświęcony przez Wassjana schizmatyckiego bpa włodzimierskiego (1492-1512), bez litterae dimissoridi w czasie wakansu stolicy metropolitalnej (1497-1498) otrzymał od papieża zwolnienie od wszelkich cenzur i nieprawidłowości wraz z dyspensą na otrzymanie wszystkich święceń, bierzmowania, od któregoś z biskupów katolickich 320.

Bezpośredni związek z projektowaną unią miała budowa kościoła św. Anny w Wilnie, w sąsiedztwie kościoła i klasztoru bernardynów, na skraju dzielnicy ruskiej stolicy Litwy. 22 V 1501 r. papież Aleksander VI wydał bullę indulgencyjną etsi cuncte ecclesiae её loca. Papież stwierdzał, że właśnie do tej kaplicy wielki książę Aleksander ma szczególne nabożeństwo321, Szczególnie wyrazista architektura gotycka świątyni, gdzie w elewacji głównej motyw gotyckiego łuku ostrego splata się z łukiem kokosznikowym (typowym dla architektury bizantyńskiej) miała być odbiciem synkretyzmu wyznaniowego i przyciągać na nabożeństwa Rusinów. Właśnie ten synkretyzm zadecydował o niezwykłych walorach estetycznych kościoła św. Anny. Możemy się dziś tylko domyślać (wobec braku źródeł historycznych), że taką genezę miał inny obiekt o identycznym programie architektonicznym, od 2 poł. XVI w. siedziba misji jezuickiej w Kownie (później nazwany Domem Perkuna)322.

Na przeszkodzie w realizacji unii kościelnej stanęła śmierć metropolity Józefa Bułharynowicza, która nastąpiła pewnie w końcu 1501 r. Kronika moskiewska odnotowała, że Pan Bóg zesłał na Józefa chorobę i będąc już chorym został metropolitą i zmarł po roku rządów metropolią kijowską3%?. Latopis kijowski stwierdzał, że Józefa zatwierdzono metropolitą w 1500 r. (papież Aleksander VI w brewe z 7 V 1501 r. twierdził, że dokonał tego patriarcha Joachim), a więc śmierć metropolity nastąpiła w 1501 т. 324 Czas, gdy Józef Bułharynowicz uzyskał tytuł metropolity określa też współczesny latopis: У leto 7018 mesjaca maja 10 dnja indikta G. [10.V.1500 r.]. Postawisa mitropolita kievskoho i vseja Rusi Josifa episkopa smolenskoho. Priechał posol z Cargrada ot patriarcha Joakima kartonosec Avraamije 1 episkop litovskij, Luka polockij, Kiril luckij, Vasjan turovskij325, Dość liczne i znamienite poselstwo, które jeździło do Carogrodu po zatwierdzenie patriarsze metropolity kijowskiego wskazuje na fakt, jak ważną była sprawa tego błogosławieństwa dla realizacji unii, którą według wyobrażeń rzeczników połączenia obu kościołów miała odbyć się za równoczesnym zatwierdzeniem obu głów kościelnych - z Rzymu i Carogrodu. To właśnie spowodo-323

326 wało, że papież nie chciał uznać Józefa Bułharynowicza jako pozostającego w jedności z Kościołem katolickim 342.

Inną przeszkodą w realizacji unii kościelnej stało się zaangażowanie władcy w sprawy elekcji na tron polski. 17 VI 1501 r. zmarł król Polski Jan Olbracht. Aleksander Jagiellończyk pochłonięty był więc w drugiej połowie tego roku poszukiwaniem oparcia w usadzeniu się na tronie polskim. Należało też zakończyć wojnę moskiewską328,

7 Ш 1503 r. rozpoczęły się rokowania pokojowe. Posłowie polscy do Moskwy mieli ze sobą listy królowej Heleny, datowane z Wilna 2 I 1503 r. 28 III 1503 r. został podpisany 6-letni rozejm. Przy pożegnaniu poseł Piotr Myszkowski woj. łęczycki zwrócił uwagę na to, że papież nie żądał od Heleny zaniedbania obrzędów greckich, ale tylko przystąpienia do posłuszeństwa па, podstawie uchwał soboru florenckiego, aby można było przeprowadzić jej koronację na królową Polski i zaproponował, aby wspólnie wysłano do Rzymu posła polskiego razem z moskiewskim. Wówczas Iwan Ш pominął milczeniem sprawę soboru florenckiego i oświadczył, że nie ma żadnego powodu, aby posyłać do papieża w tej sprawie posła. Nadal żądał bezwzględnego zachowania Heleny w greckim zakonie, zbudowania dla niej na zamku cerkwi i przydzielenia wyłącznie prawosławnego dworu. W liście do Heleny Iwan III pod groźbą nieustającej wojny nakazał jej, aby pozostała przy greckim zakonie. 7 IV 1503 r. posłowie polscy i litewscy opuścili Moskwę329.

Tegoż 1503 r. na stanowisko metropolity kijowskiego powołano Jonasza II, dotychczasowego archimandrytę Monasteru Woźniesieńskiego w Mińsku. Jeszcze w l. 1503-1504 Jona był jedynie nareczennym i oczekiwał błogosławieństwa patriarchy. Przypuszcza się, że był moskwiczaninem i że wywodził się z Suzdala. Niektórzy historycy wskazywali na bliskie związki jakie miały łączyć go z królową Heleną, która w szczególny sposób patronowała. mińskiemu klasztorowi, a nawet łączono jego osobę z popem nadwornym Heleny, który z nią miał przybyć na Litwę. Wydaje się jednak, że pozosta-

327 nie Jony na stanowisku czysto prawosławnym da się wytłumaczyć Jeszcze innym powodem, bardzo zresztą ludzkim. Otóż Jona przed uzyskaniem archimandrii mińskiej był żonaty, później owdowiał. Jego syn Semen Kriwy uczestniczył w wojnie moskiewskiej, gdzie znalazł się w niewoli. Nie został jednak wypuszczony z więzienia moskiewskiego 28 III 1503 r. w momencie podpisywania 6-letniego rozejmu. Jeszcze w 1505 r. metropolita kijowski i całej Rusi Jona zwracał się do moskiewskiego władyki Simona w sprawie uwolnienia syna. Względy rodzinne zaważyły pewnie na nieangażowaniu się Jony w kwestie unii. Zmarł w 1507 r330.

Właściwie podstawowe informacje o metropolicie Józefie Bułharynowiczu pochodzą ze środowiska supraskiego, bowiem zaczerpnięto je Z przechowywanej (może także tu przeredagowanej) Kroniki kijowskiej t nowogrodzkiej zwanej Rukopisem supraskim331. To właśnie ten latopis mówi, że 30 V 1498 r. wlk. ks. Aleksander mianował metropolitą kijowskim bpa smoleńskiego. Czy wymienianie tego właśnie roku — 1498 przez o. Mikołaja Ratkiewicza w jego Kronice Laury Supraskiej i mianowanie nowego metropolity przez króla było dziełem czystego jedynie przypadku? Czy druga z dat — 1500 zbiegająca się w czasie z przeniesieniem wspólnoty zakonnej do Supraśla na uroczysko Suchy Hrud — również podawana w tej kronice, pokrywająca się w czasie z posłaniem do papieża obediencji i podjęcie się w tym roku budowy świątyni murowanej było jedynie zbiegiem w czasie? A przecież ta druga z dat także była odnotowana w Kronice kijowskiej i nowogrodzkiej. Sądzę, że nie było to dzieło przypadku, a nad początkami klasztoru supraskiego mocno zaważyła postawa unijna metropolity Józefa Bułharynowicza. Tradycja unijna została w późniejszym czasie mocno Zatarta. Jednak ślady jej dostrzec można w najdawniejszych zabytkach supraskich.

Ważnym zabytkiem związanym z powstaniem monasteru supraskiego był sam Latopis supraski, który był skrótem latopisów nowogródzkiego ikijowskiego332. Nie wiemy kiedy rękopis został wywieziony z Supraśla. Może wypożyczył go Maciej Stryjkowski, który odwiedzał w Gródku Aleksandra Chodkiewicza (ten zm. w 1579 r.) i opisywał, że dwa cenne latopisy przechowywane były w skarbcu chodkiewiczowskim na zamku gródeckim, z których jeden Stryjkowski miał u siebie333,

Latopis supraski składał się z dwu oddzielnych części. Pierwsza z nich zawierała skrót Latopisu nowogródzkiego wraz z wyborem innych skrótów ot naćcala zemli slaujanskoj do vzjatja Moskvy Tachtamyśem v 1382 д. Druga część zawiera skrót Latopisu kijovskogo ot nacala zemli russkoj do 1516 goda. Ta część druga, a zwłaszcza jej zakończenie było dla nas niezwykle ważne. Kronikarz bardzo szczegółowo przedstawił wydarzenia lat 1491-1500. Wykreowany przez niego obraz dziejów był bardzo symptomatyczny334. Deta- Tablica VII. Fragmenty renesansowych kafli z pieców rezydencji królewskiej w Knyszynie.

Tablica VIII. Żyrafa jednoroga i ryś. Werdiura ze zwierzętami, arras zdobiący w latach 1567–1572 rezydencję knyszyńską.

liczna znajomość wydarzeń l. 1491-1497 na Wołyniu wyraźnie wskazuje krąg, w którym przebywał autor kontynuacji skrótów latopisów nowogródzkiego i kijowskiego — był to któryś z monasterów wołyńskich, może we Włodzimierzu, Żydyczynie bądź Krzemieńcu. Wydarzenia na obszarach ukrainnych — ustawiczne napady Tatarów wyniszczające osadnictwo, świątynie, zamki,

miestnika włodzimierskiego i kn. Konstantyna Ostrogskiego i wszystkich Wołyńców do Równego. Zaczęli Tatarzy wjeżdżać do miasta, nie wiedząc ilu ich jest wyjechali naprzeciw nim i zaczęła się ostra walka, niektórych zabito. Pojawiło się mnóstwo Tatarów i kn. Siemion zobaczył, że niemożliwością jest im się sprzeciwić, wrócił do miasta. Połowcy spalili Równe, wzięli ogromny okup, wszystkich wzięli do niewoli i wrócili do siebie. Jesienią od patriarchy z Carogrodu Nikifonta przybył starzec zakonnik Isaf i posłańcy metropolity kijowskiego starzec Deonsiej i diakon Herman, przywieźli listy z błogosławieństwem, z wielkimi pieczęciami ołowianymi do wlk. księcia i wlk. księżnej i do metropolity, i do biskupów, i książąt, i do bojarów i do prawosławnych. Poseł rzekł do biskupów: W przyszłości tak nie wybierajcie metropolity, dopóki on od nas nie otrzyma błogosławieństwa. Biskupi odpowiedzieli, że zrobili to zgodnie ze starymi zwyczajami, tak czynili też za czasów wlk. ks. Witolda, gdy wybierali metropolitę. Poseł powiedział, że prawa też trzeba zmieniać. Jesienią wlk. ks. Aleksander i król Polski Olbracht dokonali zjazdu w Parczewie. O czym oni rozmawiali nikt tego nie wie, chociaż kronikarz usiłował się dopytać dygnitarzy i wielmożów. W końcu listopada przyszedł Mengli Girej i zniewolił cały Wołyń, wiele ziemi lackiej, wziął wielki jasyr, innych wymordował. 1497 r. Przychodzili Tatarzy z Turkami na Wołyń i walczyli koło Krzemieńca, zabrali 400 jeńców. Kn. Ostrogski ze swoimi ludźmi pognał za jasyrem i wszystkich brańców wrócił z powrotem. Latem przychodzili Tatarzy Perekopscy i wzięli w jasyr ludzi we włości olewskiej i mozyrskiej. Kniaziowie Michajło i Konstanty Ostrogski w dwa tygodnie później pognali za nimi i cały zagon rozpędzono. Zabito 340 Tatarów, m.in. carewicza, a wśród Rusinów zginął tylko 1 prosty człowiek. W maju Tatarzy zamordowali metropolitę kijowskiego Makarego, zwanego Czort, we wsi Skrygołowie nad rzeką Bunczą, 5 mil od Mozyrza, wraz z nim pomordowano innych mu towarzyszących, pozostałych wzięto do niewoli. Wlk. ks. Aleksander z wojskami stanął w Zasławiu. Car nie śmiał przeciw niemu stanąć. Król polski Olbracht wyruszył do ziemi wołoskiej wraz ze swoim wojskiem. Tam żołnierze uczynili wiele zła cerkwiom i ikonom. Po podpisaniu pokoju wracał przez Śniatyń i Bukowinę, gdy nadeszli Wołochowie i Turcy i wiele z jego wojska zabito żołnierzy, a sam król wówczas zachorował. 1498 r. Aleksander wlk. ks. litewski dał metropolię kijowską i całej Rusi Józefowi bpowi smoleńskiemu, wraz z biskupstwem smoleńskim. 1500 r. Przyjechał poseł z Carogrodu kartonosiec Awramien od patriarchy Joachima i władycy: połocki litewski — Łuka, łucki - Кий, turowski — Wasjan i przywieźli błogosławieństwo dla metropolity Józefa. Tego roku wziął wlk. ks. Aleksander miasta moskiewskie do Litwy: Mceńsk, Lubuck, Briańsk, Trubczesk, Nowogród Siewierski, Radohoszcz, Propojsk, Homel, Starodub, Czernihów. Miasta Rylsk, Dorohobuż, Żyglin oddał kniaź Siemion Iwanowicz. 1449 r. Car turecki wziął Konstantynopol. 1482 r. Za króla Kazimierza Jagiełłowicza car perekopski Mengli Girej zdobył sławny i wielki gród Kijów, matkę innych grodów, spalił i zabrał do Ordy wojewodę kijowskiego Iwana Chodkiewicza. 1492 r. 7 VI zmarł w zamku Grodnie Kazimierz Jagiełłowicz, 7 dnia, po Wniebowstąpieniu Pańskim, w czwartek rano, o wschodzie słońca. 1515 r. Wasili Iwanowicz car moskiewski wziął zamek Smoleńsk, tego samego dnia wjechał do miasta, a wojewodę smoleńskiego pana Jerzego Sołhubowicza odprawił do Litwy, zaś władykę Wassonofija zawołał do Moskwy. 1515 r. Opis zwycięstwa К. Ostrogskiego w walce z Moskalami miasta i wsie powodowały, że uchodzili z nich mnisi, jak autor opisu zdarzeń, który jak można się domyślać przybył do nowo powstającego ośrodka monastycznego nad Supraślą ok. 1497 r. Wielkim wstrząsem dla duchowieństwa prawosławnego musiało być morderstwo metropolity kijowskiego — Makarego. To, obok wydarzeń na kresach północno-wschodnich, gdzie konkurencja Litwy z Moskwą, kazało Aleksandrowi Jagiellończykowi szukać nowej drogi również w sferze życia religijnego swego państwa.

Bardzo zdawkowo potraktowano sprawę powołania na metropolię kijowską Józefa Bułharynowicza: И leto 1498 mesjaca maja 30 den тай 1 veliktj knjaz Aleksander litovskij dade mitropolju kievskoju i vseja Rusi Iosifu episkopu smolenskomu, s episkopeju smolenskoju. Ani słowem nie zająknął się kronikarz o jego odmienności w koncepcji unii kościelnej, co tym bardziej dziwi, gdyż bardzo dokładnie opisał wybór poprzedniego metropolity — Makarego i stanowisko patriarchy carogrodzkiego strzegącego odrębności Kościoła prawosławnego na Rusi. Nie wspomniał też o tym fakcie pod datą 1500 r., gdy z Konstantynopola przyjechał kartonosiec z błogosławieństwem dla Józefa Bułharynowicza od patriarchy Joachima I, gdy z prośbą o tomos jeździło aż trzech biskupów.

Nie wspomniał również autor kontynuacji latopisów nowogródzkiego 1 kijowskiego o działalności Bułharynowicza na rzecz pozyskania dla katolicyzmu wielkiej księżnej Heleny. Dlaczego więc milczy w sprawie, o której było głośno?

Dziś tylko można się domyślać, że zachowana redakcja Latopisu supraskiego, która była podstawą wydania drukiem w 1836 została przepisana w Supraślu ok. 1543 r., gdy dopisano do wydarzeń najważniejsze kwestie również z punktu widzenia supraskiego — fakty: wzięcie przez Turków Konstantynopola, opanowanie Kijowa przez Mengli Gireja w 1482 r. i uwięzienie w Ordzie Iwana Chodkiewicza, śmierć na zamku grodzieńskim w 1492 r. króla Kazimierza Jagiellończyka, zdobycie Smoleńska w 1515 r. Ale wówczas usunięto przy przepisywaniu wszystkie kwestie związane z osobą Bułharynowicza i rolą, jaką monaster supraski miał pełnić w latach gdy go

W bibliotece supraskiej przechowywano i inne kroniki, w 1824 r. odkryte przez Ignacego Daniłowicza, który też natychmiast ogłosił je drukiem. Pierwszą z nich był Hronograf jeże jest lietopisiec, który jak pisał znalazca: skróciwszy Biblią od początku świata, dolepia dalsze dzieje tak nazwanych czterech monarchii, obszerniej zatrzymuje się nad sprawami carów konstan-

350 Suprasl'skaja rukopisó, s. 148-155.

tynopolitańskich i pierwiastkowych soborów; wszystko przeplata dość obficie wypadkami w Rusi czerpanymi, nie tyle zdaje się z tzw. Nestora, jako raczej z letopisców w XIII i XIV wieku skleconych, wciskając do niego wszelakie baśnie... Kończy się na roku 6961 (czyli 1453), gdzie w rozdziale 208 rozpowiada: o wziatii Cariahrad a ot bezboźnoho tureckoho caria Amurata. Drugi odnaleziony przez Daniłowicza latopis w bibliotece supraskiej to Kronika litewska zwana Latopisem wielkich książąt litewskich, rozpoczynająca się wyliczaniem synów Gedymina, a kończąca się na porozumieniu Witolda z Jagiełłą. Pierwszy wydawca latopisu twierdził, że jego autor żył pomiędzy 1390 a 1446 r. Ani jednak Żzbranie letopisanii izlożeno vkratce, ani Letopisec velikich knjazej litovskich opisywanymi wydarzeniami nie dosięgają lat powstania monasteru nad Supraślą, ani początków jego działalności. Zresztą wiemy, że ten zwód kronikarski został spisany poza Supraślem. Widocznie rękopis do biblioteki supraskiej trafił później335.

Dawniej w klasztorze przechowywany był tzw. Sinodik zwany Pominnikiem. Był to rękopis pergaminowy pisany in folio fracto, na 45 kartach, oprawny w skórę z tłoczonymi dekoracjami. Rozpoczął jego prowadzenie Jeszcze pierwszy ihumen Pafnuty Sieheń (zm. 1510) i nazwał Subbotnik. Opisywany w 1904 r. w Grodnenskich Eparchjalnych Vedomostjach rękopis ten zawierał na pierwszych 6 kartach wstęp, dopiero kolejne 39 kart, numerowanych zresztą oddzielnie 1-39 stanowiło właściwy Sinodik. Autor opisu zwracał uwagę na nieprawidłowości, m.in. karta zawarta pomiędzy numerami 3-4 nie była wliczona w kolejną numerację. Jednocześnie właściwa część Sinodika nie posiada winiety i nie zawiera wykazu carów i patriarchów, z czego wnioskować można, że kartę nr 6 poprzedzały kiedyś i inne karty. Również inicjał ogólny umieszczony na k. 14, wskazuje na to, że kiedyś znajdował się jeszcze lepszy początek, gdzie bez wątpienia byli wykazani władcy i patriarchowie, jak o tym mówi wstęp ihumena Pafnucego336. Z powyższych uwag wynika jasno, że dokonywano w obrębie Sinodika przeinaczeń, usuwając partie tekstu, zastępując je innymi, w czym dziś trudno się rozeznać.

Te przekształcenia musiały się odbyć jeszcze w XVI w., pewnie wkrótce po zmianie tendencji z unickiej na prawosławną, co nastąpiło w 1503 r., gdy do Supraśla zawitał nowy metropolita kijowski Jona. W 1631 r. Sinodik przepisano, sporządzając jego drugi egzemplarz337 353. Obecny Sinodik w swojej redakcji sprzed 1630 r. rozpoczyna się od wyliczenia metropolitów kijowskich i biskupów smoleńskich, a później następuje wykaz świeckich гофбу 338. Najstarszą cerkwią wzniesioną w uroczysku Suchy Hrud była cerkiew św. Jana Ewangelisty, zbudowana pod takim samym wezwaniem jak kaplica zamkowa w Gródku, bo św. Jan Bogosłow był widocznie patronem zmarłego w Jasyrze Iwana Chodkiewicza, a mnisi obowiązani byli modlić się za spokój jego duszy. Tę najstarszą cerkiew poświęcił metropolita kijowski i całej Rusi Józef Bułharynowicz 22 V 1500 r. Fakt ten znamy z Pominnika klasztornego zaprowadzonego przez pierwszego z ihumenów — Pafnucego: И leto ot nacala miru 7008-go, indikta 3-go, ot Rożdestva Christova 1500-go, dozvolenem velmożnago p. Aleksandra Ivanowica Chodkevica паса! sezidatsja sej monastyr u jego otćtnnoj puśći bludovskoj, na kraj reki Suprasly. Veroju i ljubovju, żelaniem i trudom mnogogreśnago sujaścienno- това ihumena Pafnutija, rodom iz Belska. I perve sorużisja cerkov nevelika vo imja svjatago Joanna Bogoslova i sujatisja narećennym mitropolitom Josifom i trapeza na prichożdene brati339, O ile data roczna nie budzi wątpliwości, o tyle termin dzienny — 25 У nie jest całkowicie pewny, ze względu na fakt, że podawał go dokument, który jest falsyfikatem, wystawiony rzekomo przez Józefa Sołtana 15 X 1510 r., gdzie odnotowano, że metropolita Józef poświęcił cerkiew św. Jana Ewangelisty w dniu święta Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela. Falsyfikat jest bardzo wczesny i oparty na innych znajdujących się wówczas w monasterze zapiskach i tradycjach jeszcze świeżej daty. Źródła pisane milczą na temat budulca, z którego wzniesiono ową cerkiew niewielką. Mikołaj Ratkiewicz w Kronice lawry supraskiej wspominał, że świątynia ta uległa spaleniu, a jej wezwanie dołączono do cerkwi wielkiej pw. Narodzenia NMP i od czasu owego pożaru główna cerkiew monasteru nosiła podwójny tytuł: Jest ufundowana pod tytułem Zwiastowania Najświętszej Matki, a za czasem uprosił się za gospodarza do tejże Królowej Nieba i Święty Jan Bohosłow, jak mu rezydencja jego zgorzała pierwsza, a г tak dotąd tuż ma dla siebie subsistencją. Pewnie z tym wydarzeniem łączą się słowa zanotowane w inwentarzu spisanym przez archimandrytę Sergiusza Kimbara w 1557 r.: Eśce że sosudy sveśćennymi serebrjanymi i opravileniem pozloty vsech svjeśćennych obrazov cerkovnych, kotorych byl popuśceniem Bożim grom opalil. Wśród obrazów, które opalił pożar wybuchły od uderzenia pioruna była Odigitrija — czczony jako cudowny Obraz MB Supraskiej. Dowiadujemy się o tym przy okazji zdejmowania z obrazów znajdujących się w cerkwi supraskiej srebrnych szat, w 1794 r. na potrzeby Insurekcji Kościuszkowskiej. Zakonnicy wówczas prosili: aby sukienka srebrna próby ósmej blaszkową robotą, niewiele impertować mogącą, mogła na obrazie Matki Boskiej pozostać, jej bowiem zdjęcie precz..., że i obraz wyjąć by potrzeba, bo tylko twarze i ręce są całe, figura zaś korpusa, jak mówią opalona. Widocznie prace zlecone przez Kimbara przywróciły obrazowi jedynie malaturę tych partii, które były widoczne spod szat srebrnych wówczas ufundowanych - a na okovane obraza velikogo Bogorodici Odegitriej, panej ее milosti [żony Aleksandra Chodkiewicza - Wasilissy Jarosławowiczowej zm. 1552 г. — J. M.] dano srebra 36 griven i 2 zolotniki, a init za to 127 kop 1 20 gr, krom roboty. A cerkovnogo k tomu prilożeno 19 griven i 13 zolotnikov srebra, a na pozolotu 25 zolotych dano. A tak srebra i s pozolotoju i robotoju cerkovnoju vyślo 51 kopa i 43 gr. A vsego vospolok i paneie ее milosti i cerkovnogo srebra 55 griven i 13 zolotcikov, a penjazjami za srebro i za pozolotu i na robotu panej ee milosti i cerkovnogo Ginit 190 kop i 40 gr, krom venca vyse pisannogo340. Tyleż samo wyniósł koszt przykrycia srebrną szatą drugiego, tej samej wielkości — widocznie wspólnie wykonanego z Odigitrią obrazu Spasa, pewnie tak jak i Obraz MB Supraskiej również ogorzały w ogniu w czasie pożaru. Interesujące, że oba obrazy według oglądu konserwatora zabytków w 1910 r. Józefa Jodkowskiego miały być malowane na płótnie, naciągane na deskę, ale może Jodkowski się pomylił, zwłaszcza że obrazy dość szczelnie pokrywały srebrne szaty, a może z powodu ogorzenia starą malaturę zasłonięto płótnem, na którym powtórzono tylko te partie przedstawienia, które były widoczne spod srebrnych okładów 341.

Informacje o pożarze, w którym musiały być te dwa obrazy są istotne z tego względu, że pewnie wisiały one w cerkwi św. Jana Ewangelisty, bo tylko o tej cerkwi wiemy, że spłonęła, o pożarze gotyckiej świątyni Zwiastowania MB nie słychać ani w źródłach pisanych, ani też nie widać śladów prac rekonstrukcyjnych budowli. Nasuwa się jeszcze jedno przypuszczenie, że skoro obrazy udało się wynieść z pogorzeliska, to wskazywałoby na fakt, że również cerkiew św. Jana była murowana, wobec czego ogień nie strawił jej w całości razem z wyposażeniem, które chociaż nadwyrężone to jednak pozostało.

Pożar wydarzył się pewnie w 1545 r. Tego roku bowiem 18 V Sergiusz Kimbar archimandryta supraski uczynił kontrakt z mularzem wileńskim Mikołajem Wasilewiczem Koszkinem na wymurowanie refektarza, kaplicy-oratorium, obok nich kuchni, komory-spiżarni, z podpiwniczeniem i otynkowaniem. Budynki miały być murowane, a później weszły one w skład wzniesionego w l. 1722-1745 Pałacu Opatów, który budowano z wykorzystaniem wcześniejszych murów. Koszt budowy miał wynieść 70 kop gr lit342. Już w 1557 r. zabudowania skrzydła wschodniego klasztoru były ukończone, Kimbar w swoim inwentarzu odnotował: a za trapeznićnyi mur i za use ee vnutreneie 1 vneśnete vyślo gotovymi penjazjami krome stravy i materiei 300 i 17 kop gr343.

Fakt ogorzenia ikon MB Supraskiej i Spasa wskazuje, że zawieszone były pierwotnie w cerkwi św. Jana Ewangelisty, bo to ona spłonęła. Można w związku z tym domniemywać, że pochodziły one nie z daru, jak się uważa, metropolity Józefa Sołtana, ale z daru jego imiennika, który w 1500 r. poświęcił właśnie tę świątynię. Józef Bułharynowicz zostając metropolitą zatrzymał tytuł władyki smoleńskiego. Obraz przecież miał być kopią słynnego obrazu MB Smoleńskiej. Sprawa nie jest do końca jasna, bo również Sołtan, w swej karierze przeszedł przez władyctwo smoleńskie i mógł przekazać kopię do Supraśla. Sądzę, że najprawdopodobniej u samego początku powołania ośrodka monastycznego, o ambicjach stania się słynnym, w którym gromadzono skarby kultury materialnej i duchowej, musiało łączyć się to z wyposażeniem go w odpowiednie ikony, co przy klasztorze zakonu greckiego wydaje się zupełnie naturalnym i koniecznym. Znamy zresztą opis mienia słuckiego Monasteru Troickiego sporządzony przez archimandytę Józefa Bułharynowicza z początku roku 1494, gdy uzyskiwał godność bpa smoleńskiego i opuszczał Słuck. Inwentarz ten wskazuje na fakt, że Bułharynowicz był koneserem sztuki i mecenasem, wspomina nawet o swoich zakupach do Monasteru Troickiego; gdy był w Konstantynopolu, to przywiózł stamtąd vozduch śitij velikij. Można z dużą dozą prawdopodobieństwa uznać, że również on, a nie Józef Sołtan był fundatorem obrazów — kopii smoleńskiej Odigitriji i Spasa, które ofiarował do Supraśla w momencie poświęcenia najstarszej z tamtejszych сегК\1344 360, Pewnie w czasie prac, które przed 1557 r. prowadził archimandryta Kimbar, dotyczących przede wszystkim pozłocenia cerkiewnych naczyń, przeprowadzono remont gotyckiej darochranitelnicy. Zdjęcie tej szkatułki, wykonane w 1910 r. zachowało się i dzięki temu w 1995 r. autorowi niniejszej rozprawy udało się odnaleźć relikwiarz w zbiorach moskiewskich345. Darochranitelnica była miniaturką murowanej cerkwi głównej. Widzimy inne niż znane z fotografii i rysunków sprzed 1939 r. hełmy, zamiast których kopułę główną i 4 wieżyczki po rogach nakrywają hełmy półkoliste. Jednocześnie relikwiarz obiegają gzymsy i laskowania bardzo charakterystyczne dla późnogotyckiej sztuki złotniczej. Obiekt wyraźnie wykonano w warsztacie polskim, a radzono sobie z zapotrzebowaniem na przedstawienia typowe dla sztuki bizantyńskiej. Dlatego też mamy płyciny na bocznych ścianach relikwiarza, mimo że te są niemal żywcem przeniesione z zachodnich wzorników i grawiur a umieszczone w arkadach o gotyckiej architekturze, którym towarzyszą napisy w języku staro-cerkiewno-słowiańskim.

Gotycyzm zastosowanych ornamentów pozostaje w pewnej kolizji z renesansowymi cherubinkami trzymającymi u podstawy po rogach kółka zawieszenia, a także stylizacją szkatułki na model świątyni supraskiej poprzez umieszczenie 4 wieżyczek w narożach i centralnej wieżycy pośrodku. Można się domyślać dwóch faz powstawania tego kiotu srebrnego, złocistego z wieżyczkami czterema i krzyżykami (1668 r.) — starszej, z ok. 1500 r., na którą składały się: laskowanie wzdłuż krawędzi, gzymsiki gotyckie, ryte sceny na ścianach, a w fazie młodszej: wieżyczki narożne i centralna oraz cherubinki z kółeczkami u podstawy. Pewnie wtórnie nadano darochranitelnicy postać modelu cerkwi Zwiastowania NMP 346.

Otwartą kwestią pozostaje przeznaczenie tego przedmiotu. Józef Jodkowski uważał, że służyła do przechowywania relikwii Cząstki Krzyża Chrystusowego. Tradycja klasztorną spisana w XVII-wiecznej Translatio fratrum religiosum Grodeco-Supraslum głosiła, że relikwię św. Krzyża mieli przy- Gotycka darochranitelnica, czyli relikwiarz z Cząstką Krzyża św. Dziś w ekspozycji Krestovoj Palały w sa- | lach Pafriarsich Palat, Państwowego | Muzeum Historyczno-Kulturowego „Moskiewskiego Kremla”. Fot. Józef Jodkowski, 1910. AN Warszawa, Instytut Sztuki, Fototeka, nr 9437.

wieźć do Supraśla najstarsi członkowie tej wspólnoty zakonnej, którzy przybyli z greckiej św. Góry Atos. Zwraca też uwagę inne zdarzenie, które mogło mieć związek z początkami supraskiej fundacji. Otóż wiadomo, że wlk: ks. litewski Aleksander otrzymał w 1496 r. taką relikwię, którą wiózł Turek Achmet dla wlk. ks. moskiewskiego Iwana Wasilewicza i to sam władca mógł przekazać wspólnocie supraskiej Cząstki Krzyża św.%347 Przemawiałoby za tymi koncepcjami wczesne pojawienie się tego przedmiotu. Istniało jeszcze inne źródło, a była nim królowa Helena żona Aleksandra Jagiellończyka. Otrzymała ona od swej matki Zofii Paleolog, leżącej na łożu śmierci, w 1503 r. w momencie podpisywania rozejmu pokojowego złoty krzyżyk z relikwiami. Na ścianach darochranitielnicy wygrawerowane są przedstawienia Nierukotwornego Emmanuela, Błagowieszczenie oraz moskiewscy święci Piotr i Aleksy. Wyobrażenie dwóch ostatnich świętych wskazuje, że relikwiarz mogła dostarczyć właśnie Helena348, Cerkiew św. Jana Ewangelisty zapoczątkowującą działalność zakonników w Supraślu, pewnie przy poświęceniu, 22 V 1500 r. otrzymała od metropolity Józefa Bułharynowicza dar niezwykły, gotycki kielich o niezrównanym poziomie artystycznym, zaopatrzony w herb fundatora 349. Kielich był wykonany ze srebra, pozłacany. Umieszczony był na sześciopolowej podstawie, zdobionej nałożonym, lanym ornamentem roślinnym z przeplatających się i krzyżujących wici roślinnych. Posiadał nodus w kształcie sześciobocznej kapliczki z ażurowymi, gotyckimi, maswerkowymi oknami i licznymi sterczynami. W całości dekoracji powtarzają się ulubione elementy gotyku. Zadziwiająco misterna dekoracja roślinna oplatała stopę (z wyeksponowanym herbem)3%%350, Na ile można się zorientować ze źródeł pisanych, zabytek supraski miał swoje odnośniki w kielichu klasztoru bernardynów tykocińskich i monstrancji przechowywanej dawniej w kościele bernardynów w Wilnie?ś351. Ciekawe, że wszystkie te obiekty łączyły się bądź z działalnością misyjną wśród Rusinów, bądź — tak jak w przypadku „Supraśla — z próbą realizacji unii kościelnej. Kielich supraski nosił herb Lis, choć w tradycji klasztornej łączony był z Chodkiewiczami noszącymi herb Kościesza. W 1668 r. w inwentarzu zanotowano: Kielich srebrny, złocisty, z pateną i gwiazdą złocistemi, z herbem Chodkiewiczowskim. Lis był herbem Sapiehów, krewnych metropolity kijowskiego i całej Rusi Józefa Bułharynowicza. Zatarcie najstarszej tradycji monasteru (który swe początki zawdzięczał chęci realizowania, unii florenckiej na Litwie przez grono osób blisko związanych z Aleksandrem Jagiellończykiem) w czasach, gdy monaster przyjął kurs prawosławny powoduje, że zapomnieniu ulegli właściwi fundatorowie, bo jeśli nie był to metropolita, to kielich może być świadectwem kontaktów właśnie z Iwanem Sapiehą, również wielkim zwolennikiem unii kościelnej. Bez względu jednak na to kto ofiarował kielich do Monasteru Supraskiego, zwracał uwagę program ideowy. Najświętsza ofiara odprawiana była w patirze, który swym wyglądem wyraźnie wskazywał na sztukę kręgu łacińskiego, a nie bizantyńskiego. Kielich supraski należał bez wątpienia do najpoważniejszych dowodów na twierdzenie, że u podstaw fundacji supraskiej leżał program unicki.

O ile cerkiew św. Jana Bogosłowa wzniesiono w pierwszym roku egzystowania pustynki u brzegu rzeki Supraśl, o tyle w zadziwiająco rekordowym tempie posuwały się prace budowlane przy wielkiej świątyni — Nawiedzenia NMP. Pierwszy ihumen zanotował w Pominniku monasterskim: Potom vo leto 7011 indikta 7, ot Roźdestva Christova 1503-go sorużena byst velikaja cerkva Prećistyja Bogomateri Cestnago Eja Blagoveścenja, so pridely sujatych velikomucenik Borisa i Gleba, narećenych vo sv. kreśćenja Romana i Davida i prepodobnych svjatych otec stroitelej pećerskich i nacalnik obśćemu Żitju, Antonija i Fedosija, Bogospasaemago grada Kieva v ruskoj zemli. Sija-że Bożija cerkvi osujaśceny byli osujaśćennym episkopom, narecennym mitropolitom kievskim i vseja Rusi kur Ionoju, mesjaca oktjabra v 15-yj den, na pamjat prepodobnago otca паёедо Evfimija novago i sv. mucenika Lukjana, presvitera velikija Antonija, indikta 7-д352. Trudno przypuszczać, by sam inwestor nie wiedział jaki był stan prac przy budowie głównej cerkwi, a więc w 1503 r. prace musiały być bardzo zaawansowane.

W 1983 r. dokonano rozbiórki ruin zabytkowej świątyni z pocz. XVI w. i wybrano warstwę kulturową zalegającą między fragmentami murów, założono wykopy sondażowe wzdłuż osi budowli, od wschodniego do zachodniego jej skraju, wzdłuż murów nośnych i w okolicach filarów. W trakcie prac w nawie zwrócono uwagę na występowanie pod posadzką warstwy o miąższość 10-15 cm, o charakterze gliniastym, o barwie ciemnoszarej, nasyconej drobinami spalenizny ze szczątkami węgli drzewnych. Świadczy to o sposobie wygrzewania murów surowych, celem przyspieszenia twardnienia zaprawy murarskiej, poprzez rozniecanie we wnętrzu budowli ogni wytwarzających znaczne ilości dwutlenku węgla i wpływającego pozytywnie na wspomniany ргосев 369, Obserwacje archeologiczne wskazują na fakt, że powstawaniu cerkwi Zwiastowania NMP towarzyszył wielki pośpiech, skoro uciekano się do metod przyspieszających inwestycję.

15 V 1509 r. Zygmunt I na prośbę Pafnutego ihumena supraskiego (który oznajmił władcy, że to on sam z wielkim swoim trudem zbudował monaster w puszczy należącej do Aleksandra Chodkiewicza) zezwolił dalej murować cerkiew i monaster354, Prośba i królewskie zezwolenie na kontynuowanie prac budowlanych wynikały bez wątpienia z faktu, że zaistniała nowa sytuacja własnościowa puszczy Błudów — po aresztowaniu w lutym 1509 r. Aleksandra Chodkiewicza355. Na chodkiewiczowskie włości rozciągnięto władzę hospodarskich namiestników bielskich, którzy przystąpili do intensywnej akcji kolonizowania puszczy przy pomocy osadników królewskich. Dobra błudowskie stały się królewszczyzną, a tam istniał zakaz budowy nowych i remontu starych cerkwi. Najwidoczniej inwestycja nie była jeszcze wówczas dokończona, wobec czego w 1509 r. nadal trwały prace budowlane przy cerkwi i przy budynkach klasztornych.

Zakazu budowy cerkwi na Litwie rzeczywiście przestrzegano356, Wiemy o tym ze stołecznego Wilna. W 1506 r. Tatarzy zniszczyli Mińsk, Słuck i Nowogródek, znaleźli się w odległości zaledwie 70 wiorst od stolicy. Poprawiano wówczas umocnienia miejskie Wilna. Nad brzegiem Wilenki, w odległości zaledwie 11 sążni od Soboru Przeczystej Bogorodzicy wbijano palisadę, wówczas świątynia się zatrzęsła, zniszczeniu uległa główna kopuła świątyni i jej ściany, zwłaszcza wschodnia i południowa. Przez kilka lat cerkiew katedralna w Wilnie stała w ruinie. Nie odbudowywano jej właśnie przez wzgląd na obowiązujący zakaz. Dopiero Konstantemu Ostrogskiemu udało się uprosić króla o pozwolenie na odbudowę soboru Preczystieńskiego. 19 VI 1511 r. na

Сноски

294 С. Halentanka, Da pitanija ab pachodzeni paslanija papie Sikstu TV 1476, referat wygłoszony na sesji naukowej 28-29 XI 1996 r. w Toruniu — „400-lecie zawarcia unii brzeskiej 1596-1996”; Kaplica Świętomichalska, usytuowana w narożu południowo-wschodnim kościoła bernardynów istnieje dotąd.

295 Ад. Prochaska, Nieznane dokumenty do Unii Florenckiej w Polsce, „Ateneum Wileńskie”, r. I, z. 1, Wilno 1923, s. 62-64. Historycy związani z Kościołem prawosławnym odrzucali prawdziwość tego faktu. Aleksy (Gromadskij) abp warszawski w 1934 roku wyjaśniał, że w 1605 roku metropolita Hipacy Pociej wydał rzekomo znaleziony w cerkwi w Krewie rękopis z opisem Soboru Florenckiego i z pismem do papieża Sykstusa IV. M. Smotrycki po przyjęciu unii wspominał, że wypis z tego listu był znaleziony także we wsi Wielkowna pod Ostrogiem, w cerkwi, przy czym sam Smotrycki tego pisma nie widział, a jedynie słyszał o nim od Aleksandra Putiackiego. Archimandryta monasteru św. Ducha w Wilnie, Modest (Strielbickij) zajmujący się dziejami Kościoła prawosławnego na Litwie podejrzewał, że aktu takiego wcale nie było, i że był on spreparowany. Ostatnio С. Halentanka, Da pitanija ab pachodzeni paslanija papie Sikstu IV 1476, dowiódł prawdziwości adresu 1476 r. do papieża. Na postawę unijną Iwana Chodkiewicza zwracał uwagę S. K. Kossakowski, Monografie historyczno-genealogiczne, t. I, Warszawa 1958, s. 62-63.

296 № 11 7.

297 5, Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski Erazma Ciołka, „Archiwum Komisji Historycznej Polskiej Akademii Nauk”, seria II, t. I, Kraków, s. 73-75: Soltanus quidam nomine a Paulo II [zm. 26 VII 1471] et Iwasco germanu eius er Lithvania primores inter Rutenos, ambo a Sito IV ambo suscepti et bulli patentibus in suopse ritu manrere pisał Jan Sakran z Oświęcima; O. Halecki, Od unii florenckiej do unii brzeskiej, t. 1, s. 140-141.

298 P, №. Batjuśkov, Belorussja i Litva, Petersburg 1890, s. 126; Pociecha pisze, że zakaz budowania nowych cerkwi obowiązywał na Litwie już przed Kazimierzem Jagiellłończykiem — por. W. Pociecha, Królowa Bona, t. Ш, s. 22; J. Fijałek, Opisy Wilna, s. 140-147.

299 wan III teraz mógł już podżegać Mendligireja do zniszczenia Kijowa, gdzie jeszcze blado przyświecała gwiazda unii. Powolny Tatar tak gruntownie zniszczył stolicę świętego Włodzimierza, że i za lat kilkadziesiąt nie zdołała się podźwignąć, a Iwan podziękował Mendligirejowi za złupione świętości kijowskich cerkwi, które Tatar odesłał do Moskwy — pisał A. Prochaska, „Nieznane dokumenty...”, s. 63-64.

300 V leto 7006 mesjaca maja 30 dnja indikta 1 velikij knjaz Aleksandr Litovskij dade mitropolju kievskoju i vseja Rusi Jostfu episkopu smolenskomu s episkopeju smolenskoju — Suprasl'skaja rukopisó, s. 146.

303 Klasztory bernardyńskie w Polsce, s. 434 i 561.

304 Vetera Monumenta Poloniae et Lithvaniae gentiumque finitimatum historium illustrantia, wyd. A. Theiner, t. 2, Romae 1861, nr 296, s. 236-238; Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 77.

301 19 VI 1487 r. bulla papieża Innocentego VIII, zatwierdzająca motu proprio brewe

302 p Sykstusa IV z 1481 r. dla bernardynów prowincji polskiej o przyjmowaniu przez nich schizmatyków, mieszkających na Rusi, Litwie, Źmudzi i Wołoszczyźnie. Рог. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz, s. 76-77. W Kopiarzu Erazma Ciołka umieszczono kopię bulli na k. 37v.

308 5. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 70-71. -

309 O jle wpierw papież nie chciał słyszeć o tym, aby to małżeństwo w przypadku elekcji trwało, o tyle później zmienił zdanie, zastrzegał — już po wyborze Aleksandra na króla — aby jedynie Helena nie została królową Polski. Helena, którą wprowadzono 4 II 1502 r. na Wawel nie zyskała nigdy oficjalnie miana królowej polskiej. Uznawano ją jako żonę króla Aleksandra, nie zaś królową. Dopiero 22 IX 1505 r. kuria rzymska zezwoliła na wspólność małżeńską Aleksandra z Heleną, ale jedynie do końca życia Iwana IT.

305 W Archiwum Watykańskim zachował się Kopiarz spraw, które w czasie pierwszej swej legacji do Rzymu załatwiał Erazm Ciołek, zawierający wiele dokumentów dotyczących spraw unii kościelnej — Archiwum Watykańskie, Armarium XXXII, t. 21, kart 200. Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski.

306 Theiner, Vetera Monumenta..., t. IL, s. 277-280, nr 290; W Kopiarzu rzymskim Ciołka znajdował się na К. 41у. Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 77. Przekład polski tekstu mowy obediencyjnej opublikował W. Kulczycki, „Czas” (Dodatek Miesięczny), t. XX, r. 5, Kraków 1860, s. 176-185.

307 Е. Papóe pisze, że Ciołek przed wyjazdem do Włoch od 13 VII 1500 do 12 I 1501 r. bawił w Krakowie, a Sacranus sam wspomina, że wysłany był do Wilna przez Olbrachta. Е. Рарёе, Aleksander Jagiellończyk, Kraków 1949.

314 Por. szerzej na temat ponownego chrztu schizmatyckich Rusinów — S. Hołodok, Dzieje rebaptyzacji Rusinów w diecezji wileńskiej, „Wiadomości Kościelne Archidiecezji w Białymstoku. Kwartalnik”, r. XII(XIV), nr 1(59), s. 123-131.

310 Verum cum patriarcham Constantinopolitanum, sub cuius ditione Metropolis Chyovyensis est constituta, apud Romanam ecclesiam jam quinquaginta annis tracisse viderimus, ignoramus quo pacto ad Metropolim istam sine nostre aut dicti patriarchae consensu pervenire potuerit, nec possumus eidem tanquam Metropolitam de huiusmodi petitiontbus morem genere nisi provisionem Metropoli dicta renovatio per eum, provistone, quam aliunde habuisset a nobis et sede apostołica aceperit — zob. Vetera Monumenta Poloniae, t. II, nr 300, s. 281, nr 303, s. 283-284.

311 Cum enim Constantinopolitanus patriarchae nulius alius sit hodie quam Venerabilis frater noster Johannes Episcopus Portuensis Cardinalis sancti Angeli... nescimus диопат pacto promitio facta per Пит Joachimum hereticum, constitutum violentamanu in sede Constantinopolitana per tirranum Turcorum, a nobis in hac sanctissima sede debeat quoquomodo approbar i - Vetera Monumenta Poloniae, t. II, nr 303, s. 283. Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 70-79.

312 5, Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 79.

313 p. Likowski, Unia Brzeska, Warszawa 1907, s. 21.

317 15 X 1638 r. w Rucie, w liście skierowanym do Krzysztofa Radziwiłła hetmana wlk. litewskiego metropolita unicki Rafał Korsak pisał: abyś WKsM wzgląd mając na cerkiew berezowiecką, w uniej świętej za Jozepha Sołtana, metropolity, gorącego katolika fundowaną, onę według funduszu opatrzyć raczył. Oczywiście Korsak mylił dwóch swoich poprzedników na stolicy metropolitalnej — Józefa Sołtana z Józefem Bułharynowiczem, co było normalne aż do 1. 30-tych XX w., dopóki ks. Aleksander Grabowski w swoim nie drukowanym dotąd studium udowodnił ten błąd historiografii. Por. Ks. A. Grabowski, Fundacja klasztoru o.o. bazylianów w Supraślu (unicka czy schizmatycka). Praca przedstawiona Wydziałowi Teologicznemu Uniwersytetu Stefana Batorego dla uzysknia stopnia magisterskiego, Wilno 1935 (kserokopia maszynopisu w zbiorach J. Maroszka). List Korsaka naprowadza na ślad budowy ok. 1500 r. również struktury parafialnej cerkiewnej, unickiej. Akty izdavaemyje, t. VII, s. 97.

315 KDKW, +. I, z. 3, nr 503, s. 611-613.

316 Kwestię realizacji unii florenckiej na obszarze WKL szeroko porusza praca O. Haleckiego, Od unii florenckiej do unii brzeskiej, t. 1-2, Lublin 1997.

318 Pozwolenie takie Sapieha uzyskał już dawniej, u papieża Innocentego VIII, przed którym w Rzymie wyprzysiągł się herezji i został katolikiem. Wracając do kraju otrzymał od tego papieża brewe 13 V 1491 r. polecające go królowi Kazimierzowi, aby go wziął w obronę przed napaściami schizmatyków. Por. W. Jarmolik, Dyplomatyczne misje do Moskwy Iwana Sapiehy, „Białostocczyzna” 1993, nr 4(32), s. 101-103.

319 KDKW, t. I, z. 3, nr 484, s. 568-569; T. Krahel, Dokumenty Lwa Sapiehy dla kościołów w Ikaźni i Nowym Pohoście, „Studia Teologiczne”, Białystok-Drohiczyn-Łomia, nr 11/1993, s. 341.

320 11 V 1501 r. Piotr de Gomba bp Calvi (w metropolii Kapui) rezydujący w Kurii rzymskiej oświadczał, że wybierzmował i udzielił ślubów kapłańskich Grzegorzowi z Loszka. A. Theiner, Vetera Monumenta..., op. cit., t. 2, s. 285-286, nr 359.

321 Bulla nadawała indulgencje na lat 5 i tyleż kwadragen za jej nawiedzenie jałmużnicze w święta: św. Anny, św. Franciszka, św. Antoniego, Wniebowstąpienie Pańskie i w dniu dorocznym poświęcenia kaplicy. Bulla znalazła się w Kopiarzu rzymskim Ciołka, w regestach, jako jeden z dokumentów związanych z unią kościelną. Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 89. Już w 1502 r. powstało przy kaplicy Bractwo św. Anny; por. J. Kurczewski, Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dni obecnych, zawierające dzieje i prace biskupów i duchowieństwa djecezji wileńskiej, oraz wykaz kościołów, klasztorów, szkół i zakładów dobroczynnych i społecznych, Wilno 1912, s. 165.

322 Szerzej na ten temat zobacz J. Maroszek, Kościół św. Anny w Wilnie — zagadka historii i architektury, Europa Orientalis. Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność. Studia i materiały ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Alezandrowiczowi w 65 rocznicę urodzin, Toruń 1996, s. 103-125. Nie dostrzegł tego aspektu monografista kościoła św. Anny V. Dróma, Vilniaus Śv. Onos baźnicio, Vilniaus 1991.

324 Ад. Theiner, Vetera Monumenta..., op. cit., t. 2, s. 283, nr 303 — nescimus quonam pacto promotio facta per illum Joachimum haereticum.

325 Supraslskaja rukopis, soderżaśćaja novgorodskuju i kievskuju sokraścennyja leto-

323 Posylal do nej knjaź veliki Aleksandr К svoej velikoj knjażne Elene o tom otmeinika pravoslavnyja very grećeskaho zakona Josifa vladyku smolenskaho da bpa svoego vilenskoho i cerncov bernardinov ctoby pristupila k rimskomu zakonu..., a smolenskomu vladyce Josifu obeśća proto kievskuju mitropolju, na nego że Boh posla razslabu, i postavlen byst na mitropolju v tom neduze nezdrav i edini leto byv v tom sanu i izmenisja żyvota - Polnoe sobranie russkich letopisej izdannoe po vysocajsemu povelennju Archeograficeskoju Komissieju, t. УТ, Sankt Petersburg 1855, s. 45 1 t. VII, 1859, s. 238-239.

326 wyd. M. A. Obolenskij, Moskwa 1836, s. 147.

328 Powyższe uwagi o próbach realizacji w XV i na pocz. XVI w. pozostają w ostrej sprzeczności z sądem na ten temat Jerzego Ochmańskiego, który pisał: od wprowadzenia na Litwie katolicyzmu aż po wiek XVI prawie nic nie słychać o tym, by Kościół katolicki na Litwie podejmował jakieś konkretne próby w kierunku objęcia swoimi wpływami czy to przez unię kościelną, czy przez ponowny chrzest, ludności ruskiej, której władcy litewscy pozostawili od początku zasadę wolnego wyboru wyznania. Por. J. Ochmański, Biskupstwo wileńskie w średniowieczu. Ustrój i uposażenie, Poznań 1972, s. 81.

329 p. Рарёе, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 65-74.

327 К. Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka. Studia nad dziejami państwa i społeczeństwa na przełomie XV i XVI wieku, Poznań 1995, s. 165-172.

330 Е. Turaeva-Cereteli, Elena Joannovna velikaja knjaginja litovskaja, russkaja, koroleva polskaja, Sankt Petersburg 1899, s. 268-280.

331 Supraslskaja rukopis..., op. cit.

332 O tym, że niegdyś znajdował się w Supraślu świadczy ostatni zapis dotyczący wizyty w klasztorze supraskim króla Zygmunta Augusta. Było to tak doniosłe wydarzenie w dziejach wspólnoty zakonnej, że postanowiono informację o tej wizycie wpisać do najważniejszej wówczas kroniki przechowywanej w klasztorze — Supraslskaja rukopis.

333 Obecnie w CAADR Moskwa, Е. 181, op. 1.4.1., nr 21/26. Rękopis ten już w 1781 r. został przekazany przez Antoniego Teodorowicza Malinowskiego do Archiwum Głównego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Moskwie. Zob. I. Daniłowicz, Wiadomość o właściwych litewskich latopisach, [w;] M. Stryjkowski, Kronika polska, litewska, źmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846, s. 54; Z. Wojtkowiak, Maciej Stryjkowski = dziejopis Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kalendarium życia i działalności, Poznań 1990, s. 69 — skarżył się Stryjkowski, że rękopisy na Witebsku uczynione, zginęły mi w Choroscy przy panu Aleksandru Chodkiewiczu sławnej pamięci. Por. M. Stryjkowski, Kronika polska, t. 1, s. 54 i 253.

334 Przyjrzyjmy się narracji zdarzeń: 1491 r. Napad Tatarów na Wołyń i ziemię lacką. Spalili we Włodzimierzu m.in. murowaną cerkiew Bogarodzicy, mnóstwo ludzi zabili po wsiach, drogach i wzięli w jasyr. Wołynianie z Lachami zebrani pod Zasławiem, pokonali pogan i odebrali jeńców. Starostą łuckim był kniaź Symeon Juriewicz Holszański. W tym roku było zaćmienie Słońca. 1492 r. Śmierć Kazimierza Jagiellończyka. Metropolitą kijowskim był wówczas Jonasz Hlezna, bp. włodzimierskim i brzeskim Wassjan, który odnowił cerkiew Bogarodzicy we Włodzimierzu, wyposażył w ikony, szaty, naczynia liturgiczne i księgi. Na święto Wprowadzenia do Świątyni NMP poświęcili cerkiew bp łucki Jona i chełmski Symeon. Na tron litewski wzięto Aleksandra Kazimierowicza, przy woj. wileńskim Mikołaju Radziwiłłowiczu i woj. trockim Piotrze Janowiczu. 1493 r. Moskwa wzięła zamek Wiaźmę, a kniaź Michał Dmitrewicz dostał się do niewoli, gdzie zakończył życie. Wielu kniaziów i bojarów smoleńskich było wziętych do Moskwy z zamków Sierpiejska i Miezecka, które były dane w zastaw. Kniaziowie: Worotyński, Odojewski, Bielski, Peremyszski i Miezecki wraz ze swoimi włościami odeszli do Moskwy. 1494 r. Przywieziono żonę wlk. ks. Aleksandrowi — Helenę córkę Iwana Wasilewicza wlk. ks. moskiewskiego. Jeździli po nią Piotr Janowicz woj. trocki i Stanisław Janowicz star. żmudzki, kn. Aleksander Juriewicz namiestnik grodzieński, pan wileński i Jan Juriewicz Zabrzeziński namiestnik połocki. Z Moskwy przyjechali dla obrzędów weselnych kn. Wasyl Iwanowicz Kosy, kn. Symeon Rapołowski, Michajło Rusałka oraz diak wlk. ks. - Kuriczin. Wypuszczono z niewoli książąt i bojarów smoleńskich. 1495 r. Car perekopski wtargnął na Wołyń, omal nie zdobył Korca. Odegnali go stamtąd kn. Siemion Juriewicz star. łucki i marszałek ziemi wołyńskiej wraz z Litwinami. Zebrali się władycy - włodzimierski Wassjan, połocki Łuka, turowski Wassjan, łucki Jona i wybrali metropolitę kijowskiego archimandrytę Makarego, zwanego Czort. Po błogosławieństwo dla metropolity posłano do patriarchy starca Deonsieja i diakona Hermana. Zmarł Jona władyka łucki. Był mór w ziemi litewskiej. Postanowiono aby bpem łuckim był Kirył, a archimandryta Makary metropolitą. 1496 r. Chan Mengli Girej z całą ordą perekopską ponownie wyrządził wiele zła na ziemi wołyńskiej: spalił cerkiew i monaster św. Mikołaja w Żydyczynie. Wziął wielki jasyr, innych wymordował, wygnał kn. Siemiona Juriewicza i Wasila Chreptowicza na-

335 Wiemy, że 6 X 1520 r. Grzegorz Iwanowicz syn popa zakończył prace przy przepisywaniu tego kodeksu. Znamy także jego mecenasa, który polecił mu tę pracę wykonać - był nim kn. Siemion Iwanowicz Odincewicz, którego związki z klasztorem supraskim nie są znane. Por. Latopisiec Litwy i Kronika Ruska z rękopisu sławiańskiego przepisane; wypisami z Wremiennika Sofiyskiego pomnożone; przypisami i objaśnieniam, dla czytelników polskich potrzebnemi, opatrzony, wyd. I. Daniłowicz, Wilno 1827; Zapadnorusskaija letopisi, „Polnoe sobranije russkich letopisej izdannoe po vysocaisemu povelenju Imperatorskoju Archeograficeskoju Kommisseju”, t. 17, Sankt Petersburg 1907, s. 1-84.

336 Е. №, Staryj Sinodik Supraslskago monastyrja, „Grodnenskija Eparchjalnyja Wiedomosti”, 4 VII 1904, nr 27, s. 788-799; Opisanie rukopisej Vilenskoj Publićnoj Biblioteki cerkovno-slavjanskich i russkich, wyd. Е. Dobrjanskij, Wilno 1882, nr 89, s. 179-186.

337 №. Dalmatov, Suprasl'skij błagoveśćenskij monastyr”, op. cit., s. 450-451.

338 Tekst Subbotnika vel Pominnika vel Sinodika opublikowany został (z opuszczeniami) w Arch. sb., t. IX, s. 454-459.

339 Opisanie rukopisej Vilenskoj Publićnoj Biblioteki, wyd. F. Dobrjanskij, nr 89, s. 180; №. Dalmatov, Suprasl'skij blagoveśćenskij monastyr”, op. cit., s. 7.

340 Arch. sb., t. IX, nr 5, s. 17, 25, nr 20, s. 49-50, nr 120, s. 396.

341 I. Jodkowskij, Сетки, s. 263. Autor ten podał wymiary obrazu: 3 arszyny 6 wersz x 1 arsz. 3 wersz. Jodkowski wydelegowany był do Supraśla przez Moskiewskie Towarzystwo Archeologiczne — por. A. Śnieżko, Wydobył z ziemi gród, o którym nikt nie wiedział. Wspomnienie o Józefie Jodkowskim, Wrocław 1966 (maszynopis w posiadaniu J. Maroszka.), s. 30-31.

342 Arch. sb., t. IX, nr 19, s. 47, nr 20, s. 52.

343 Г, Jodkovskij, Cerkus, t. VI, s. 253-271, tab. XXIX; Fotografia autorstwa Jodkowskiego w PAN Instytut Sztuki, neg. nr 9437.

344 Akty otnosjasśćijesja k istorii Zapadnoj Rossii, t. I, 1340-1506, St. Petersburg 1846, nr 115, s. 136.

345 Relikwiarz ten prezentowany jest w ekspozycji Krestovoj Palaty w salach Państwowego Muzeum Historyczno-Kulturowego „Moskiewskiego Kremla”. Por. A. Romanenko, Moskovskij Kreml”. Patrjarse Palaty, Moskva 1994, s. 17.

346 Instytut Sztuki PAN, Fototeka nr 9457.

347 Е. Turaeva-Cereteli, Elena Joannovna..., op. cit., s. 175.

348 p. Рарёе, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 71-72.

349 J, Jodkovskij, Сетки, s. 253-271. Autor zwracał uwagę na uderzające podobieństwo supraskiego kielicha do innego przechowywanego w kościele pobernardyńskim w Wilnie; fotografia wykonana przez Jodkowskiego w 1910 r. dziś znajduje się w zbiorach Instytutu Sztuki PAN nr 9435, z mylną informacją o fundatorze Aleksandrze Chodkiewiczu i odczytaniu znaku herbowego nie Lis, a Kościesza, który posiadali Chodkiewiczowie. Kielich zawędrował w 1915 r. w głąb Rosji wraz z innymi przedmiotami — darochranitielnicą, relikwiarzami, obrazami Matki Boskiej Supraskiej, Salwatora (Spasa), które rosyjscy mnisi wywieźli wycofując się przed wkraczającymi wojskami niemieckimi. Obecnie znajduje się w Muzeum Kremla w Moskwie w oddziale Zbrojowni, nr inv. 16868, a był w 1971 r. prezentowany na wystawie „niemieckiej” sztuki gotyckiej w Niemczech. Odnotowuje go wydany wówczas katalog wystawy. Por. Kunsthandwerk de Diirerzeit und der Deutschen Renaissance, Ausstellung anladsslich des 500. Geburtstages von Albrecht Diirer, Berlin 1971, s. 102, nr 32. M. Kałamajska-Saeed, która zwróciła mi uwagę na obecne przechowywanie tego kielicha, przygotowuje obecnie publikację na temat gotyckich kielichów cerkiewnych, która ukaże się w materiałach sesji Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki.

350 Michał Gradowski proszony o ocenę wartości tego kielicha stwierdził, że kielich był jednym z najlepszych zabytków polskiego gotyku, nie mający chyba równych sobie. Ten zabytkoznawca oceniając wartość kielicha podniósł hipotezę, że powstanie tego obiektu łączyć należy ze złotniczym warsztatem krakowskim (najpewniej nie gdańskim), ale może również z wileńskim. Z Krakowem łączy obiekt sposób dekorowania i motywy ornamentacji.

351 J, Jodkowski, zob. wyżej o klasztorze bernardyńskim w Tykocinie.

352 № Dalmatov, Opisanie rukopisej Vilenskoj Publićnoj Biblioteki, nr 89, s. 180.

354 Pergaminowy, w wielu miejscach zatarty i porwany dokument oblatowano w 1779 r. w aktach grodzieńskich, z powodu zniszczenia pewnie Źle odczytano datę miesięczną. Dokument wystawiono w Krakowie. Od 10 III do 15 IV król przebywał w Piotrkowie. W Krakowie przemieszkiwał od 21 IV do 4 VIII. Dokument król wystawił zapewne w maju, a nie w marcu — Modest (Strelbickij) archimandryta, Suprasł'skij blagoveśćenskij monastyr”, „Vestnik Zapadnoj Rossii”, otd. II, Wilno 1867, s. 75.

355 O aresztowaniu Chodkiewicza i jego pobycie w więzieniu hospodarskim od lutego 1509 r.i przebywaniu tam do 1511 r., gdy odzyskał łaskę monarszą pisze W. Pociecha, Królowa Bona, ti. III, s. 67.

356 Zakaz rzekomo wydał ojciec na życzenie syna, królewicza św. Kazimierza Jagiellończyka.