Глава V. Тыкоцин - собственная крепость короля (часть 2 из 4): оригинал
Глава V. Тыкоцин - собственная крепость короля (часть 2 из 4). С. 336-363. Польский текст издания.
Drzwi do pokoju, na hakach i zawiasach esowych, [z] klamką, klamerką i zapadką, haczykiem, z wrzeciądzem i 4 skoblikami. Okien od dziedzińca 2, od rzeki trzecie, w których kwater 12, w ołów całe wszystkie, prętów żelaznych w tych kwaterach 23, zawiasek pobielanych i prostych 22, haczków do nich 19, zakrętek 4, piec biały, z pręgi modrymi, dobrymi, komin kapiasty murowany.
Z tego pokoju wschodząc do srzedniego drzwi na hakach i zawiasach esowych [z] klamką, klamerką, zapadką, antabką [z] haczkiem i 6 skoblami. Okien po obie stronie, w nich kwater 8, w ołów i szkło całe, wszystkie, prętów żelaznych 16, zawiasek 16, haczków 16, zakrętek 4. Komin kapiasty murowany.
Z tego do trzeciego pokoju drzwi na zawiasach i hakach esowych 2, [2] antabą, klamką, klamerką i zapadką, w nich skoblów 3 bez haczków. Okien w obu stronach 8, w nich kwater 12, w ołów i szkło, wszystkie całe, prętów żelaznych 21, zawiasek pobielanych prostych 24, zakrętek 6, prętów nad oknami do zasłon 2. Piec biały, z kafli trefiastych (s), na wierzchu sklepiony, komin kapiasty, murowany.
Z tego wychodząc drzwi na ganeczek do starych kręconych wschodów, na hakach i zawiasach esowych, z klamką, klamerką i zapadką, haczkiem i 4 skoblami. W ganeczku okno na 4 kwatery, w ołów i szkło, wszystko całe, prętów żelaznych 6, zawiasek 4, haczków do nich 4.
Przeciwko wschodów komora przed piecem. Drzwi do niej na hakach i zawiasach z wrzeciądzem i 2 skoblami, okno w 6 kwater, szkło w drzewo oprawne, połap z tarcic.
Wschody cztery, tarcicami zabite, całe złe, nad pokojami gliniane polepienie.
Dach poprawy potrzebuje.
Z dziedzińca wychodząc ku bramie, przeciwko kuchni stajenka. W niej jest żłób i drzwi na biegunie. Dranicami pobita.
We śrzodku dziedzińca studnia okrągła z czarnego marmuru zdrębiona, wierzch drewniany914.
Z bramy wychodząc, po lewej ręce nowe, na zawiasach i hakach wschody. U drzwi skoblów 2 z wrzeciądzem.
Dalej bakszta czwarta, zła którą Turmą nazywają. Drzwi nowe na biegunie, z wrzeciądzem i dwiema skoblami915.
Budynek mieszkalny ekonomiczny, drewniany, stary, pod złym dachem...
Szpichlerze zamkowe dwa nad rzeką Narwią. Pierwszy nowy...
Szpichlerz stary... W sionce wschody na trzecie piętro. Szpichlerz ten nowemi słupami od rzeki u dołu podparty. Dach stary...
Browar. Ten jest pod dobrym nakryciem... Od browaru idąc do stajni nad rowem mostek..."916
Stajnie. Przy tych jest izdebka... Stajnia większa... Stajnia druga mniejsza... Ogrody przy stajni. Jeden od rzeki Narwi, za zamkiem, w rundeliu drugi.
Z majdanu idąc ku mostu brama. Po obie stronie kordygardy. Do obydwu izb drzwi dwoje. Po prawej ręce do izby drzwi na hakach i zawiasach z hakami 2 i wrzeciądz ogniwiasty. U drugich po lewej stronie zawiasa 1, haków 2, wrzeciądze skoblem. Piece z prostych kafli. Kominy kapiaste lepione. W tych izbach okien 6, dwa zamurowane, we dwóch po kwaterze jednej, których szyb 7, nie masz insze kwatery zamurowane. W drugiej izbie okno, w drzewo robione szkło. Drugiego okna wzwyż połowa917.
Z bramy wyszedszy po obie stronie sztakiety do mostu, po którym idąc do zwodu.
Zwód o dwóch łańcuchach dłuższych, z krukami na końcu drągów, a trzecim krótszym, także z krukiem dla zatrzymania zwodu, soplów 2, panewki 2, пе} na walcu 2 i na końcach przy łańcuchach 2".
Most miejscami poprawy potrzebuje. W końcu mostu kładki z poręczami do klasztoru. W końcu tych kładek od klasztoru jest most wielki, aż do zwodu w środku mostu. Zwód ten drugi, z takimiż żelazami, łańcuchami, Jako i pierwszy od bramy zamkowej. Za mostem tama brukowana kosztem dworskim. W niej mostków kilka, które zakończenie poprawować powinni.
Po drugiej stronie klasztoru, od miasta most przez rzekę Narew, na którym zwód, z trzema łańcuchami, żelazami takimiż, jako i drugich zwodów. Którego mostu połowę od klasztoru mieszczanie chrześcijanie, a drugą połowę Żydzi, aż do domku, w którym teraz mostowy mieszka, naprawować powinni corocznie, czego jeszcze stróż dojrzeć powinien, aby zawsze naprawiony był. Przy domku kobylica do zamykania mostu, z łańcuchami, z refą żelazną.
Cekauz Dział spiżowych na kołach 16, między którymi 5 dział na dobrych kołach, wkoło mikowane, to szyn nie dostaje Nr 16.
Działo 1 PISTOLET nazwane, na 4 kołach okowanych, dobrych. U tego swornia nie masz i szyn 8 i koła 1 nie masz Nr I.
Dział spiżowych, nieosadzonych, na ziemi Nr 4.
Dział żelaznych, w łożach, na kołach Nr 3.
Dział żelaznych, nieosadzonych, na ziemi leżących Nr 9.
In summa armaty spiżowej sztuk Nr 22.
In summa armaty żelaznej sztuk Nr 12.
Wszystkiej armaty sztuk Nr 34.
Łóż pod tymi działami z żelazem Nr 19.
Łóż zaś połamanych z żelazem Nr 3.
918 Łoże bez żelaz, połamane Nr I. In summa łóż dobrych i złych z żelazami 28. Łóż dobrych niekowanych. Nr 6. Skrzyń długich na wozach do wołowego przewozu, kowanych 2, w których koła częścią złe, pogniłe, częścią niekowane, sworni nie masz. Skrzynia na wozie, skórą z wierzchu obita, łańcuchem wzdłuż otoczona, do konnego powozu, z dyszlowaniem i snicami, refowana Nr 1. Skrzynia biała, na wozie, długa, kowana, w snicach, dyszel refowany, kota wszystkie niekowane i swornia nie masz Nr 1. Kół kowanych nie wszędzie, refowanych bez szyn i bez sworz Nr 38. Oś kowana z dyszlem refowanym Nr 1. Wag dyszlowych 2, jedna o 1, a druga o 2 orczykach kowanych Nr 2. Granatów próżnych, wielkich, żelaznych Nr 65. Kul kamiennych, wielkich Nr 90. Kul żelaznych, г ręcznymi granatami próżnymi, pospołu liczonych Nr 840. Szufel armatnich miedzianych Nr 3. Szufel nowych armatnich Nr 5. Bania miedziana, z pozłotą, zblakowana (?) Nr 1. Wiszorów Nr 5. Cyngrotów Nr 5. Flint 21. Sztuka IMP Kamelowi na piechotę JMP hetmana oddana. Reszty w cekauzie zostaje Nr 4. Rydlów tu jest Nr 3. Przy cegielni zostaje Nr 4. Костей z dwoma uszyma od p. Mirzyn. Nr 1. Kocieł statkowy flisowski Nr 1. Kamieni ciesanych szarych sztuk Nr 60. Posadzki dębowej sztuk Nr 600. Kłódek przy cekauzie i przy zurdzie (s) Nr 2. Działek JMP wojewody wileńskiego na lawetach dobrych Nr 6. Gontów na cekauz nr 100. Sam zaś cekauz przy zamku od rzeki Narwi drewniany, gontami dranicami kryty, zły, stary. Do niego wrota dwoiste, w których kun żelaznych 2 [z] antabą, refe z wrzeciądzem do zamknięcia i kłódką, którą już wyżej napisałem. Cekauz zaś trzeba żeby był nowo wybudowany. W którym jest taradejka IM księdza Węchalskiego. Prochownia. W niej jest działko srebrne 1, u którego ucha poodbijane. Naczynia prochowego, mosiężnego sztuk Nr 7.
Prochu beczułek pełnych Nr 11.
Prochu zamaczanego w rumówce Nr 1. Ankra rumowa, bez klina
Rudel od bata gdańskiego ze 2 hakami żelaznymi Nr 1. Przetaków skórzanych, prochowych Nr 4. Kul dzialnych, wielkich Nr 20.
Granatów próżnych Nr 2.
Dysza od miechów rudnickich Nr I. Kantaków z kołami Nr 2.
Klamra wielka ciesielska Nr 1.
Łańcuch wielki Nr 1.
Kłódka do zamykania u drzwi Nr I. Półwersaków na prochy 2.
Alumnat. Przy moście, nad rzeką Narwią, żołnierski. W kwadrat murowany, w dwóch rogach bakszt 2, w trzecim kaplica, w czwartym brama. Dach na nim stary, poprawy potrzebuje. W tym alumnacie cel dla towarzystwa zasłużonych funduszowych 12. Okna i piece przez nich potłuczone, naprawy potrzebują.
Karczma za Tamą. Przyjeźdżając od miasta Tykocina do karczmy wrota nowe, pojedynkowe z tarcic...
Twierdza tykocińska była powiązana z innymi towarzyszącymi jej umocnieniami. Może już wraz z budową zamku Gasztołdów na Kaczorowie wzniesiono w rozlewiskach Narwi zachowany do dziś szaniec zwany Koziołkiem. Kozioł, w polskiej terminologii architektury obronnej oznaczał przeszkodę do zamknięcia przejścia lub cieśniny”8. Taką samą etymologię posiada nazwa ul. Kozia na tykocińskim Kaczorowie, gdzie przed 1522 r. znajdował się — jak już wyżej pisano — zamek gasztołdowski, spalony w czasie walk Radziwiłłów z Gasztołdami920. Domniemywać można więc, że zarówno Koziołek pod Waniewem, jak i Kozia na Kaczorowie powstały współcześnie sobie, najprawdopodobniej w czasie owych walk w 1521 r.
Historyk S. Herbst pisał przed laty: Na grząskich łąkach w widłach Kurówki i Narwi powyżej Tykocina, z grobli szosy Jeżewo-Barszczewo-Starosielce-Białystok widać obszerny szaniec zwany od dawna Kozioł-
919 kiem8. Ma on nieregularny narys bastionowy, zbliżony do sześcioboka o kurtynach długości 100-75 m. Wysokość wału wynosi 1,5 m., tyleż wynosi ich szerokość z wierzchu. Bastiony są wyższe, do 2,5 m. Wewnątrz wałów niewysoki nasyp o średnicy ok. 60 m. Wzdłuż kurtyn, wewnątrz — nieznaczne dziś wgłębienie dla strzelców, zewnątrz — zarośnięta już fosa. Jest to więc typowe dzieło półstałe systemu holenderskiego; wykorzystywało może ono jakieś wzniesienie naturalne, ale niewątpliwie wymagało dowozu ziemi i darniny. W upalne lato 1932 r. grzęzło się po kolana chcąc łąką dojść do Koziołka; jedynie od lewego ramienia Narwi, pod osłoną dwu bastionów, prowadzi grobelka świadcząca o tym, iż szaniec komunikował się przede wszystkim drogą wodną. Usytuowanie tego jedynego dostępu - bram fortu - pozwala sądzić, iż fort był zwrócony przede wszystkim ku północy, ku Tykocinowiś!. Herbst dokonał w 1932 r. notatki pomiarowej. Doszedł on do wniosku, że szaniec jest dziełem Szwedów, którzy w l. 1655-1656 trzymali twierdzę tykocińską.
Koziołek. Fort w rozlewiskach Narwi i Kurówki, na rysunku - notatce pomiarowej Stanisława Herbsta z 1932 r.
Mylił się bardzo ten badacz dziejów wojskowości. Pierwsza pisana wzmianka o szańcu Koziołku na Narwi przy ujściu Kurówki pochodzi bowiem z 17 VI 1559 r., gdy Piotr Chwalczewski starosta knyszyński i Florian Łobeski podstarości tykociński dokonali opisu granicy królewskiej dzierżawy tykocińskiej z prywatną włością waniewską, wówczas Hieronima Sie-921
922 niawskiego i Elżbiety Radziwiłłówny923. Z opisu nie wynika, by szaniec był obiektem świeżo wybudowanym, raczej pisze się o nim jako o istniejącym od dawna. Należałoby, jak sądzę, odnieść jego powstanie do czasów walk Radziwiłłów z Gasztołdami.
Sporządzony w 1932 r. przez Stanisława Herbsta rysunek pomiarowy ukazywał narożniki bastionów w kształcie typowym dla XVILwiecznych obiektów, z dwiema kurtynami wysuniętymi przed naroża. Tymczasem w 1991 r. Jan Adamski dokonał ponownego pomiaru Koziołka. Z jego rysunku, znacznie różniącego się od pomiaru Herbsta wynika, że narożniki bastionów miały plan zbliżony do półkoli, a więc prezentowały starszą formę rozwojową architektury obronnej924. Potwierdza to powyższe ustalenia o wcześniejszej budowie Koziołka niż datowanie dokonane przez Herbsta. Z opisu z 1560 r. wcale nie wynika, że Koziołek przynależał do twierdzy tykocińskiej, mógł zabezpieczać nie zamek gasztołdowski, a właśnie radziwiłłowski w Waniewie, położony był bowiem przy ujściu Kurówki i połączony był z lądem właśnie od strony waniewskiego dworu w Kurowie. Może zresztą jest to pozostałość po zamku radziwiłłowskim Waniewo? Póki co kwestie wątpliwe muszą oczekiwać na rozstrzygnięcie metodą archeologiczną925 4.
Jeżeli Koziołek położony w górę Narwi miał zabezpieczać twierdzę od południa, to należałoby spodziewać się podobnego zabezpieczenia usytuowanego w dół rzeki. W terenie takiego obiektu nie znajdujemy, ani nie wzmiankuje o nim dotychczasowa literatura przedmiotu. Niejasnym jest natomiast określenie użyte w dokumencie z 23 VIII 1568 r. króla Zygmunta Augusta. Wynagradzając zajęte bernardynom grunty pod budowę twierdzy polecał staroście tykocińskiemu, aby odmianę gruntem naszem wedle kuklu, tykocińskim tamecznym zawiódł i podał926, Starosta usłuchał króla, 2 IX 1568 r. podstarości tykociński Florian Łobeski i geometra Sebastian Lipieński wymierzyli zabraną pod twierdzę przestrzeń i okazało się, że zajęto gruntu piaszczystego prętów 10, a łąki (tzw. grodzi popławnej) prętów 8 — razem 432 m kwadratowe. W zamian wynagrodzono sianożęcią, która błotem leży nad rzeczką Niereszlą pod Żyranem 8 morgów, a więc 4,48 ha927. Cóż to był ów kukiel vel żyran? — tego niestety nie wiemy.
Budowa zamku była poważną inwestycją wymagającą nie tylko środków finansowych, umiejętnych budowniczych, ale też odpowiedniego budulca: drewna, cegieł, wapna.
Dla budującego się zamku uruchomiono wapiennicę w samym Tykocinie. Surowiec pozyskiwano na miejscu, wzmiankując w inwentarzu 1571 r. o kopaniu merglin we włókach, które się ściągają ku Sannikom. W innym miejscu kopano na ogrodach mieszczańskich glinę. Przy drodze z miasta do Łopuchowa usytuowana była w 1571 r. cegielnia. Właśnie ją rozbudowywano, dlatego 12 prętów (288 m?) odebrano mieszczanom z gruntów przeznaczonych na ogrody928. Drewno pochodziło przede wszystkim z puszczy tykocińskiej zwanej Czarnym Lasem, którą już po śmierci Zygmunta Augusta oderwano od dzierżawy tykocińskiej, tworząc odrębną jednostkę administracyjną — leśnictwo tykocińskiego, którego siedzibą było929
2. Załoga twierdzy
Początkowo w czasach Zygmunta Augusta, kiedy inwestycje zamkowe i aprowizacja oraz pensja załogi pokrywana była ze skarbca monarszego, z dochodów i zaopatrzenia pochodzących z dóbr własnych króla nie słychać było skarg zainteresowanych. Śmierć króla przerwała jednolitą politykę w tym względzie. Po 1572 r. stale słychać narzekania załogi twierdzy na braki aprowizacyjne. Sejmy i zjazdy panów rad w czasach bezkrólewi często upominały starostów by dostarczały budulca i drewna oraz zaspokajały inne potrzeby załogi tykocińskiej. Najbardziej obciążone było samo starostwo tykocińskie.
6 II 1573 r. komisarze wysłani przez rady koronne do Tykocina około opatrzenia zamku przesłali:
Regestr wedle którego rozkszaliśmy JMPP starostom żywnością i inszemi potrzebami zamek opatrzyć:
Pan Bieliawski starosta knissinski:
Ku temu co już dał mąki beczek 15 i żuta beczek 100, ma jeszcze dać beczek 500.
Item grochu już dał beczek 9 — beczek 11.
Item krup owsianych, albo jęczmiennych ma dać beczek 30.
Item słodu beczek 71, a już dał beczek 70.
Item mięsa wiepszowego ma dać za pieniądz połci 30.
Item soli 2 łaszty, także za pieniądz.
Item serów i masła, co być może.
Drew do palenia wozów 600.
K temu do budowania kop 2. Pan Górnicki starosta tikoczinski
Żyta już dał beczek 458, inszego więcej teraz dać nie ma dawać.
Słodu żytniego z owsem ma dać beczek 25.
Krup owsianych beczek 10.
Soli beczek 10.
Słoniny połci 100.
Chrustu i koła do koszów wedle potrzeby. Pan Kiszka starosta bielski:
Mąki beczek 500.
Grochu beczek 20.
Krup beczek 30.
Słodu beczek 100.
Stoniny połci 300.
Soli 2 łaszty.
Masła i serów, co może.
Drzewa do budowania kop 930.
Aprowizację załogi twierdzy tykocińskiej przewidziano ze zbiorów starostwa knyszyńskiego. Nawet po śmierci monarchy, kiedy przestała już obowiązywać jedność kompleksu dóbr własnych króla i starostwo knyszyńskie odebrał zajeżźdżając je Jan Zamoyski. W 1574 r. więc rady koronne w liście do Jana Zamoyskiego starosty knyszyńskiego nakazywały: Przypowiedzieliśmy służbę p. [Stanisławowi — J. M.] Trojanowskiemu na zamku tykocińskim. A tak za tą potrzebą prosimy i napominamy WM, abyś bez omieszkania z starostwa knyszyńskiego p. Trojanowskiemu ku żywności dał na ten zamek mąki beczek 600, słodu 600, krup pospolitych 60, grochu — 40 ż drew do tegoż zamku włością z starostwa knyszyńskiego, jako najwięcej być może, dla zimy nieodwłocznie teraz przeprowadzić rozkazał931, 27 П 1597 r. Zygmunt III przyznał Górnickiemu wszystkie dochody ze starostwa tykocińskiego zobowiązując go jedynie do łożenia 250 zł na utrzymanie zamku w stanie obronnym i matej daniny dla bernardynów932
Kwestię aprowizacji rozwiązał dopiero starosta Krzysztof Wiesiołowski, który testamentem swym w 1634 r. legował na utrzymanie zamku tykocińskiego dobra Białystok, co zatwierdził sejm 1646 r. Albrycht Radziwiłł zanotował w swym pamiętniku, że dobra białostockie do zamku tykocińskiego in perpetuum przysądzono933.
W 1587 r. starosta tykociński Ł. Górnicki wymieniał służbę zamku tykocińskiego, której zadaniem było zapewnienie temu obiektowi należytej obrony: w tykocińskim starostwie Tatarowie, co służą wojnę, Żydowie, puszkarze, czeikwartowie, hercarzowie, murarze, co mają szlacheckie grunty... Do tego jeszcze ziemianie tykocińscy powinni byli z starostą pospołu na wojnę jeździć, a gdzie by nie z starostą, ale chorążym [ziemskim — J. M.] służyli wojnę, tedy o to samo imiona tracić mają93.
W momencie śmierci ostatniego Jagiellona na zamku tykocińskim stacjonowała rota 200 pieszych, pod dowództwem rotmistrza Klimunta Bileń-
934 skiego935. Po raz pierwszy słyszymy o nim 5 VI 1565 r., gdy król polecił 5. Włoszkowi wypłacić 1 200 zł na rotę Klimunta (Klemensa) Bylińskiego. Później 10 XII 1566 r. monarcha Climuntowi Bylinskiemu rotmistrzowi na zamku Tikoczin przesyłał regestrzyk furmanów posłanych z wozami i końmi na roboty. Znany jest też list Climuntowi Bylinskiemu rotmistrzowi naszemu od Zygmunta Augusta datowany w Knyszynie 16 II 1568 r. Później wzmiankowany był 28 Ш 1570 r.%936 W 1572 r. Bileński kwitował skarb koronny z odbioru 1245 zł pol., a była to kwartalna zapłata jego roty, mianowicie dla 200 pieszych po 5 zł pol., na 4 konie po 15 zł pol., na 2 bębny po 10 zł pol., a na kuchnię według zwyczaju96,
Znamy niektórych spośród towarzyszy jego roty, jednym z nich był Marcin Radziecki herbu Turzyna, w l. 1570-1572 wciąż wyczekujący w zamku warszawskim na zaległy żołd dla załogi Tykocina oraz na doctora wengierskiego, to jest na wino dla roty938. Innym towarzyszem roty był pewnie939940
937 szlachcic Jan Gąsiorowski, któremu w przywileju z 1 IV 1574 r. król Henryk nadał wójtostwo augustowskie, a zatytułował go przy tym członkiem straży królewskiej i stróżem ciała zmarłego króla Zygmunta Augusta941. W instrukcji danej Mikołajowi Maciejowskiemu woj. lubelskiemu delegatowi na zjazd do Łowicza od rad koronnych zebranych przy trumnie zmarłego monarchy przed 23 VII 1572 r., postanowiono: też skąd zapłata ma być tym żołnierzom, którzy są w Tikocinie, którym zawżdy га nieboszczyka króla, na każdy miesiąc płacić nie omieszkiwano942,
Załogę Tykocina zdziesiątkowała zaraza, którą przywlókł przejeżdżający w 1572 r. do Knyszyna dwór królewski. Uszczuplenie liczby stacjonujących żołnierzy dawało okazję do ingerowania w obsadę twierdzy, a w efekcie możliwość decydowania o nagromadzonym w zamku tzw. depozycie króla Zygmunta Augusta. W czasie zjazdu w Kasach 1 XI 1572 r. postanowiono: Zdało się też nam, aby Tykocin zamek, w którym jest pokład nie tylko skarbu Rzeczpospolitej, ale też przywilejów koronnych... za wymarciem drabów przez powietrze w lepszym opatrzeniu był. Przeto zleciliśmy WPPJM przez nas mianowanym - p. Piotrowi z Zborowa woj. sęndomirskiemu, na Kamionce, Stobnicy i Tłumaczu staroście, p. Janowi z Tomic kasztelanowi gnieźnieńskiemu, aby JM nazad jadąc [z Litwy — J. М.] wziąwszy z sobą panów litewskich, jednego, abo dwu, do tego zamku stąpili i on wedle nauki od nas danej opatrzyli. Przywileje koronne do elekcjej potrzebne stamtąd wzięli i na konwokacją przywieźli19%, Anna Jagiellonka tymczasem wysłała do Tykocina bpa chełmskiego Wojciecha Starozrzebskiego i ochmistrza Jana Konieckiego wywiadywać się... czego by było potrzeba do opatrzenia tego zamku... Panowie wielkopolscy przyzwali też do siebie starostę ostrołęckiego Wilgę..., aby sobie sposobił ludzi na żołd gotowy. Mówiliśmy też z panem wojewodą mazowieckim, aby był pogotowiu. Pisaliśmy też do rycerstwa na ten teraźniejszy zjazd ad diem sanctae Catharinae [25 XL 1572 г. - J. M.] pod Warszawą złożony, opowiadając niebezpieczeństwo zamku tykocińskiego, aby z chęci swej dla Rzeczpospolitej w pogotowiu byli. To żeśmy rozkazali staroście łomżyńskiemu i wiskiemu..944.
943 13 XII 1572 w Tykocinie Piotr Zborowski woj. sandomierski, Jan Chodkiewicz starosta żmudzki, marszałek ziemski WKL z polecenia rad koronnych - tak Korony Polskiej Jak i Litwy sporządzili raport o koniecznych zmianach w opatrzeniu zamku tykocińskiego. Stwierdzili, że wiernie i pilnie w tym zleceniu swym i za wielkim od powietrza niebezpieczeństwem na tym zamku zachowali. Tak my imieniem wszech rad koronnych obojego, tak polskiego, jako i litewskiego narodu osobom pewnym, panom i braci naszej, to jest p. Stanisławowi Broniowskiemu, koniuszemu przemyskiemu, p. Zygmuntowi Zebrzydowskiemu wojskiemu krakowskiemu, staroście górskiemu, р. Łukaszowi Łęckiemu staroście wotpieńskiemu i żośleńskiemu [s], p. Maciejowi Zalińskiemu, staroście tucholskiemu, przedborskiemu, mścibowskiemu, р. Łukaszowi Górnickiemu staroście tykocińskiemu, p. Andrzejowi Owadowskiemu dworzaninowi JKM to zlecili, i... zwierzyli, aby osoby wyżej mianowane na tym zamku mieszkając i wszelakich niebezpieczności przeglądając i opatrując tego najpilniej postrzegali, jakoby ten zamek tykociński ze wszystkim depozytem jakimkolwiek imieniem nazwanym, po śmierci КЛМ pana naszego zeszłego, w nim zostałym na nikogo innego jedno na spólną Rzeczypospolitą Koronną narodów polskich i litewskich trzyman i nikomu innemu jedno tejże Rzeczypospolitej czasu swego ze wszystkim podan był. Bliższe dyspozycje miał nowo wskazanym dozorcom dać sejm konwokacyjny zwołany do Warszawy na dzień Trzech Króli (6 I 1573 r.), najpóźniej do święta MB Gromnicznej (2 II). Gdyby jakie niebezpieczeństwo miało zagrażać zamkowi tykocińskiemu, wówczas winni o tym donieść prymasowi Jakubowi Uchańskiemu lub Janowi Chodkiewiczowi marszałkowi ziemskiemu WKL. W Ораtrzeniu zamku tykocińskiego nic nie mówi się o dotychczasowym stróżu — komendancie twierdzy Klimuncie Bileńskim. Nie podpisał też on tego aktu. Wyraźnie starano się podjąć decyzje bez niego 945. Związany był on bowiem przysięgą złożoną królowi Zygmuntowi Augustowi, że twierdzę wraz z przechowywanym w niej depozytem ma oddać królowi, bądź jego prawowitym sukcesorom, a nimi w myśl testamentu władcy z 1571 r. były: Anna, Zofia i Katarzyna Jagiellonki — siostry zmarłego monarchy 946. Anna J agiellonka w liście do siostry Zofii pisała 18 XII 1572 r.: O tego rotmistrza tykocińskiego [Klimunta Bileńskiego — J. M.] pisałaś WKM, abychem mu obiecała 2 000 od WKM - tom uczyniła. Jeśli to może był, aby mu WKM napisać raczyła łaskawie — że to czynię, z woli JKM. Nam wiernie służy, a posłać co — wola WKM - darować, żeś WKM jemu miłościwą panią być raczy, jako się mnie w tem okazuje, racz WKM. Dalej opisuje księżna Anna w tym liście wizytę Piotra Zborowskiego, Jana Chodkiewicza i innych na zamku w celu opatrzenia go: W dzień św. Łucji wyjechać raczyli JMP wojewoda sandomierski (Piotr Zborowski — J. M.] z panem gnieźnińskim [Janem Tomickim - J. M.], nazajutrz p. starosta żmudzki [Jan Chodkiewicz - J. M.] - oni do Tykocina rotmistrza nie chcieli puścić, bo chcieli aby rotmistrz swą przysięgę odmienał, a im przysięgał, tak Koronie, jako Ks. Litewskiemu. Nie chciał żadną miarą uczynić, takoż wszyscy co są w zamku, przyjechali natenczas wszyscy słudzy JKM, grozili mu bardzo i tak jemu powiedzieli, rotmistrzowi: że cię pozywać będziemy na ten zjazd do Warszawy947,
Pod pozorem zwiększenia bezpieczeństwa fortecy tykocińskiej i uzupełnienia roty wymarłej w czasie epidemii 1572 r. chciano pozbawić Bileńskiego zarządu nad twierdzą. W czasie konwokacji warszawskiej postanowiono zwiększyć liczbę stacjonujących w Tykocinie żołnierzy. W zamku tykocińskim ma być osadzona załoga składająca się z 300 strzelców pod dowództwem Zygmunta Zebrzydowskiego, Stanisława Broniewskiego i Andrzeja Owadowskiego - dworzan królewskich. Do tegoż zamku ściągnięci zostaną łucznicy z Litwy od woj. smoleńskiego i z leśnictwa bielskiego od Stanisława Trojanowskiego i oddani pod rozporządzenie rzeczonych trzech dowódców. Obowiązek zaopatrywania w żywność włożony zostanie na starostów knyszyńskiego i tykocińskiego 948. W styczniu 1573 r. z Tykocina pisał list do rad koronnych rotmistrz zamku tykocińskiego, w którym donosił, że Zborowski woj. sandomierski, Tomicki kasztelan gnieźnieński, Chodkiewicz starosta żmudzki i Wawrzyniec Wojna podskarbi dworny i pisarz WKL w imieniu panów rad wyznaczyli termin w dniu 20 I w Warszawie, na konwokacji abym o wszystkim WM sprawę dał sam osobą swą przyjachawszy. Co ja radł [s] chciał uczynić, aczkolwiek w tych niebezpiecznych czasiech nie dobrze mi z zamku odjachać. I prosiłem p. [Łukasza] Łęckiego КЛМ łożniczego, aby mię ieżelibnych [s] kilka dni omieszkał przez chorobę swoją, w której mię p. Łęcki odjachał przed WMciami obmówił. Natenczas, iż mi się nie poprawiło, już baczę, że tam ku WMciom natenczas przyjachać nie mogę. Dyplomatycznie wymawiając się chorobą K. Bileński nie dał się wykurzyć z Tykocina i pozbawić komendy nad zamkiem. Wyjaśnia też swoje stanowisko w kwestii swej przysięgi złożonej Zygmuntowi Augustowi: oznajmię, iż się mnie jako rycerskiemu człowiekowi godzi p. swemu zmarłemu wiarę daną i przysięgę uczynioną zdzierżeć, na co się ja więcej oglądam, niż na gardło swe... Dalej pisze, że przysięga jego odnosi się również do królewny Anny Jagiellonki, ale skoro zjazd panów rad jest w stanie go uwolnić od tej przysięgi niech to zrobi, a bo on sam Bileński, oglądając się na sławę, sumnienie i na przystojność swą przychylić się nie może tylko ku jednej stronie. Dopiero wspólny zjazd i stanowisko panów rad całej Rzeczpospolitej, wspólne z królewną są w stanie zwolnić Bileńskiego z danej zmarłemu królowi przysięgi, będąc tego pewni, że się ode mnie żadnego niebezpieczeństwa obawiać WM nie potrzeba, oprócz tego, że zamek potrzebuje oprawy i dostatku, co dawno opowiadam i prawie tego sam żebrzę, społem z inszemi pany, kolegami memi u panów starostów, a nic nie mogę otrzymać. Jakoż bratu mojemu [Maciejowi Bileńskiemu — J. M.], gdy ode mnie odjeżdżał, aby to WM opowiedział poruczyłem.
Na list komendanta twierdzy tykocińskiej konwokacja warszawska jeszcze tegoż 19 I 1573 r. dała odpowiedź: Wyprawujemy tam do was i do zamku JP Ostapheia Wołłowicza kasztelana trokiego i podkanclerzego ИКТ, tam ten zamek opatrzyć i postanowić, a was od przysięgi tej, którąście byli nieboszczykowi królowi panu naszemu obowiązani wyzwolić, zamek w sprawę i w regiment inszemu podać, wszakże przecie istota zapłaty służby wam ma się przez te poruszniki nasz stać. A tak napominamy i rozkazujemy wam, abyście tych to kolegów i deputatów naszych we wszystkim cokolwiek jeno powiedzieli i rozkazali posłuszni byli, i tak się we wszem zachowali, jako IMci wola i nauka będzie, a inak, aby nie było949, Jak było w rzeczywistości i jakie zamiary mieli panowie rada w stosunku do roty K. Bileńskiego dowiadujemy się z listu O. Wołłowicza i J. Dulskiego wysłanych z konwokacji warszawskiej do Tykocina, aby 300 drabów mieć postanowili, pod sprawę р. wojskiemu krakowskiemu [tj. Z. Zebrzydowskiemu — przyp. J. M.] 100, p. koniuszemu przemyskiemu [5. Broniewskiemu — J. M.] 100, a p. Owadowskiemu 100, a przy tym, aby też strzelców z pewnych miejsc postano. O rocie 200 osobowej K. Bileńskiego nie było żadnej wzmianki, widocznie miała być poddana pod inną komendę. Również nie powiódł się zamiar zwiększenia wojskowej załogi Tykocina, bo konwokacja warszawska nie zaopatrzyła nowo wysłanej roty w środki na przemarsz na Podlasie. Poza tym tego nie poruczyli jako długo bychmy mieli służbę przypowiedzieć i po czemu by miała być płaca tym drabom... przetoś, my rotmistrza p. Bilińskiego odmienić nie mogli, zwłaszcza żeście mu też WM naznaczyć raczyli zapłatę służby roty jego, którą miał za tym przyjachaniem naszym wziąć, do czego, że nam pieniędzy nie dano, nie mieliśmy czym służby zapłacić., której powieda, że za pół roka nie zapłacono... Wysłannicy panów rad wzięli przysięgę — przyrzeczenie rycerskiego obowiązku z ręki daniem, iż na tym zamku Rzeczpospolitej służąc, ma wszelakie posłuszeństwo tym, którycheśmy tu WMć zostawić тасгуй. Niedoprowadzenie drabów w celu zwiększenia stacjonujących w zamku rot sprawiało, iż dla uzupełnienia załogi trzeba było ją ściągnąć skądinąd. Wysłannicy panów rad zwrócili się z tym do Stanisława Trojanowskiego leśniczego bielskiego, aby strzelce wszystkie, które w swym leśnictwie ma, i k temu jeszcze ludzi takowych umiejętnych, jeźli są między tymi poddanymi jego upuściwszy im czynsz... przyłączywszy do strzelców, jakoby wszytkich mogło być 100 człowieka, a będą В też WMP Trojanowskiemu samemu raczyli pisać, aby tych strzelców pod sprawę tychże pomienionych panów na ten zamek tykociński przyprowadził i k temu jeszcze będzie mógł ze 100 drabów wywiódł i tu sam na zamku mieszkał... Leśniczemu też knyszyńskiemu i tykocińskiemu pisalichmy i p. staroście knyszyńskiemu рогисгуй, aby się starali, jako by [z] tych leśnictw i z Goniądza mogło być 50 człowieka z strzelbą wyprawiona do tegoż zamku tykocińskiego. Gdyby panowie rada przystali na to, można by komendę nad przyprowadzonymi z okolicznych leśnictw strzelcami poruczyć Maciejowi Bielawskiemu, bratu starosty knyszyńskiego Stefana Bielawskiego, człowiekowi godnemu, który dłuższy czas dzierżał roty na granicy. Generalnie rzecz biorąc uporządkowanie spraw załogi zamkowej w Tykocinie wymagało środków pieniężnych tak na tą nową rotę, jak i tym, którzy pod sprawą p. Bilińskiego są, albowiem w to powietrze niemało ich pomarło, musiał nowych dostawać, a k temu bardzo nie przyodziani są, a nie jedno drabi i puszkarze zasłużonego potrzebują, ale też i wszytek dwór i kapelani, którzy tu przy ciele JKM mieszkając trudności i niebezpieczeństwa od powietrza użyli i głodu się nacierpiawszy już teraz nie mają za co sobie żywności kupować.
Tablica XXI. Tykocin — twierdza. Obwałowania z widocznymi belkami drewnianego rusztu, odsłoniętymi podczas pogłębiania starorzecza Narwi.
Tablica XXII. Trzecie pole Boguszowskie na mapie granicy dóbr goniądzkich, zapewne z 1561 r.; twierdza Tykocin — pozostałości umocnień, sadzawek i fundamentów.
Prócz strzelców i pieniędzy zamek tykociński wymagał również obecności szpiegów, o których wysłannicy konwokacji warszawskiej dopytywali się u starostów knyszyńskiego i tykocińskiego. Wyznaczyli również kontyngent żywności ze starostw bielskiego, knyszyńskiego i tykocińskiego, by stale złożona była na zamku, przewidując dalsze rozprzestrzenianie się epidemii i ucieczkę załogi z twierdzy 1%, 6 II 1573 r. O. Wołłowicz, J. Dulski, A. Owadowski, S. Broniewski raportowali do rad koronnych: około opatrzenia zamku tykocińskiego poruczyliśmy p. staroście tykocińskiemu i knyszyńskiemu by żywnością, budowaniem i szpiegi (beła by ich potrzeba?) zamek opatrowali, jakoż to obiecali, co kto może dodać, ale tego krom chleba niewiele będzie mogło być'08,
Rota Klimunta Bileńskiego odbywała swą służbę tzw. polskim zwyczajem. Inni kierowani do twierdzy żołnierze zapytywali, czy również oni mają być według tego zwyczaju zorganizowani. Dowiadujemy się przy tej okazji jak była zorganizowana pod względem obowiązków wojennych ludność dóbr hospodarskich. Otóż Zygmunt August w czasie prowadzenia wojen z Moskwą powoływał pod broń strzelców zamieszkałych w leśnictwach. Strzelcy, którzy w czasie pokoju dozorowali puszcz królewskich, w czasie potrzeb wojennych uzbrojeni w rusznice podążali na wojnę. W największym z podlaskich leśnictw — bielskim początkowo było 20 rusznic, na które składali się wszyscy strzelcy. Później w czasie potrzeby inflanckiej król nakazał zwiększyć liczbę rusznic o dalsze 12. W sumie, w tym leśnictwie w 1573 r. strzelcy uzbrojeni byli w 32 rusznice. Na czele oddziału strzelców stał Stanisław Trojanowski leśniczy bielski, którego panowie rada z konwokacji warszawskiej przywoływali do obrony twierdzy tykocińskiej. Kondycja ludności zamieszkałej w jego leśnictwie była słaba. Sam leśniczy nazywał ich ludźmi nędznymi nie tylko, żeby się miał bić, ale i noża, nie tylko miecza albo rusznice drugi nie ma. 'W formowanej rocie pod komendą Trojanowskiego mieli znaleźć się wszyscy mieszkający w leśnictwie strzelcy, ale tylko z 32 rusznicami. Długo też trwało formowanie tej roty, bo rotmistrz twierdził, że zajmie to aż 5 tygodni, a przynajmniej 4. Panowie rada wysyłając list do leśniczego bielskiego liczyli, że strzelcy tego leśnictwa sformują rotę 100 osobową!0?, Również wysłano
107 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 81, dok. 42, s. 191-198; BU Warszawa, nr 44,
108 BU Warszawa, nr 44, К. 80,
109 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 81, dok. 46, s. 207-208. Nie było to nic nowego w organizacji obrony twierdzy tykocińskiej. Już 18 II 1568 r. Zygmunt August wydał rozkaz cejgwartowi tykocińskiemu, by ten wydał rotmistrzowi Stanisławowi Trojanowskiemu 5 funtów prochu ruszniczego. Było to pewnie wówczas, gdy Trojanowski miał do swej roty dołączyć 12 rusznic — por. ВАМ Kórnik, nr 250, dok. 148, К. 63.
listy do leśniczych: tykocińskiego i knyszyńskiego w sprawie sformowania Tot z tamtejszych strzelców. Zebrzydowski, Owadowski i Broniewski, których panowie rada zobowiązali do dozorowania twierdzy donosili swym zwierzchnikom o tym, że nie pokładają zbyt dużych nadziei w strzelcach z tych leśnictw, gdyż — jak piszą — będzie z nich słaba obrona i będzie ich mało 950.
Wszystkie plany wzmocnienia załogi twierdzy tykocińskiej pewnie spełzły na niczym. W zamku pozostała rota Klimunta Bileńskiego. Postanowienie 1 porządek do prowadzenia ciała КЛМ pana naszego zmarłego przez JPP rady koronne w Krakowie pisany 23 VII 1573 r. przewidywał: Na zamku tykocińskim po wyprowadzeniu ciała КЛМ ma zostać tenże p. Klimunt Beliński rotmistrz, z rotą swą, za pewnym uiszczeniem przez JMP trockiego [Ostafiego Wołłowicza — J. M.], a ten nie będzie miał nic czynić, ani do zamku nikogo puszczać bez wiadomości JMPP Zygmunta Zebrzydowskiego wojskiego krakowskiego i Stanisława Broniowskiego, którzy tam od Rzeczpospolitej zostać mają, a gdzie by się który z JM wymawiał, tedy takowe miejsce JMP Łukaszowi Gornickiemu staroście tykocińskiemu, a Stanisławowi Trojanowskiemu leśniczemu bielskiemu poruczyć i oddać, abo kogo JMP trocki do tego godnym rozumieć będzie raczył951, Brakowało wciąż pieniędzy nawet na zapłatę tej pozostałej rocie. 30 X 1573 r. senatorowie zebrani w Krakowie zdecydowali się sięgnąć po srebra tykocińskie, by pokryć koszty pogrzebu Zygmunta Augusta, a także przyjęcie nowo wybranego króla. Oczywiście nieopłacony żołnierz roty tykocińskiej nie dopuściłby do brania z depozytu tykocińskiego tych sreber bez opłacenia zaległego żołdu, dlatego też postanowiono, że zostawi się tyle tego srebra w Tykocinie, aby móc opłacić rotę Bileńskiego 112,
Kiedy 10 IX 1573 r. kondukt pogrzebowy wyruszał z zamku tykocińskiego na zamek wawelski 12 drabantów tykocińskich towarzyszyło zmarłemu królowi, a gdy ciało za mostem ostatnim, od miasta tikoczinskiego, wyszło p. rotmistrz z strzelbie na walech i basztach nabitą wypuscieł, u kościołów dzwoniono, ubogiem przy drodze jałmużnę rozdawano. Tak żegnał króla jeden z najwierniejszych jego sług — Klimunt Bileński 113,
Walka, którą stoczyła szlachta i przewodzący jej senatorowie o depozyt złożony w Tykocinie i o rządy nad twierdzą inaczej by się potoczyła, i pewnie znacznie szybciej uporano by się z prawowitymi spadkobierczyniami —952
953 siostrami królewskimi, gdyby nie sytuacja terytorialna, położenie twierdzy na granicy Korony Polskiej i Litwy. Do sukcesji po ostatnim Jagiellonie sięgała zarówno szlachta polska, jak i litewska. Walki konkurentów powodowały, że nie można było uporać się z tym od razu. Koroniarze podejrzewali, że królewna Anna spiskuje z Litwinami (m.in. Janem Chodkiewiczem). Nawet w czasie konwokacji warszawskiej w styczniu 1573 r. występowały duże różnice poglądów. Dobrze charakteryzują to słowa Wawrzyńca Rylskiego skierowane do królewny Zofii Jagiellonki: Pan Bóg raczył dać, że się nie mogli zgodzić o Tykocin między sobą. Polacy chcieli, żeby to wszystko podskarbi wziął do siebie, jako uradzili, Litwa też chciała, żeby też tego połowicę wzięli г na ostatek tem zamknęli, że ani wy, ani my nie mamy brać!4. Tykocin leżał na Podlasiu, dopiero przed kilku laty inkorporowanym do Korony Polskiej, co wobec żądania zwrotu ziem inkorporowanych, a oderwanych od Litwy na sejmie lubelskim 1569 r. rodziło pytanie: Do kogo winien należeć depozyt tykociński? Raz jeszcze okazało się, że król Zygmunt August był przewidującym władcą, a jego plany budowy rezydencji na granicy dwóch państw były ważkim elementem jego polityki łączenia obu krajów, nie tylko aktami prawnymi, ale również przy pomocy innych atutów, które trudno było nawet w tak krótkim czasie po unii lubelskiej rozgraniczyć.
O ile w momencie śmierci Zygmunta Augusta na zamku tykocińskim przebywała rota złożona z 200 żołnierzy, to po zabraniu skarbów jagiellońskich trzymano tam właściwie tylko symboliczną liczbę drabów. W czasie lustracji 1576 r. pokazywał tenże p. starosta list KJM do siebie pisany, na którym KJM rozkazować raczy, aby pan starosta przyjął 12 drabów do zamku tykocińskiego, którym na każdy kwartał, aby po 5 zł płacił z prowentów tego starostwa, ale [k] temu, aby na tem zamku dwu puszkarzów chował, a tem na każdy kwartał po 12 1/2 płacił955 15. Uzupełniano brak załogi zamkowej w różny sposób. Inwentarz starostwa tykocińskiego 1575 r. wzmiankuje, że w mieście Tykocinie komornicy miescy powinni każdy podług opisania w inwentarzu płacić po gr lit. 2, ale iż wszyscy cokolwiek ich w mieście jest, służą na zamku drabską [służbę — J. M.], przeto w tym roku 1575 nic nie płaciłi116,
Dla wzmocnienia obronności zamku tykocińskiego Zygmunt August w jego pobliżu osadzał tych, z usług których można było korzystać w razie potrzeby. Takim bez wątpienia był Bogdan Iwanowicz Siskin z Wlk. Ks. Mo-954
956 skiewskiego, któremu Zygmunt August 7 IV 1559 r. nadał 5 wł. w Kleszczach 1 Laskowcu w dzierżawie tykocińskiej957. 17 IV 1569 r. potwierdził nadanie, ale że był on pod pieczęcią WKL, wobec tego po inkorporacji Podlasia do Korony Polskiej w Knyszynie 13 IX 1569 r. król ponownie je potwierdził, ale już z pieczęcią kanclerską koronną. Nadanie było wieczyste, a on nam z tych 5 wł. ma służbę ziemską wojenną służyć, tak jako insi szlachcicy ziemianie nasi powiatu bielskiego. W dokumencie nie spotykamy jednak szczególnej motywacji tego nadania958,
W 1563 r. również w Brzezinach nad Narwią król osadził na służbie ziemskiej na 5 wł. Iwana Michałowicza z Rzeczycy, a nadanie dotyczyło także jego potomków 959,
Taką też rolę mieli pełnić Tatarzy osadzeni w sąsiedztwie twierdzy tykocińskiej. Tuż przy niej, obok traktu z Tykocina do Knyszyna w 1581 r. zamieszkiwali: Bozdzichów Bazar i Murtazy Suluma Sczęsny Tatarzyn, trzymający prawem dziedzicznym działy ziemi we wsi Tatary960. Nieco wcześniej, w 1577 r. rejestry poborowe wzmiankują innego Tatara, mieszkańca tej wsi — szl. Samaka Othomana, który z cześnikami swemi dał pobór z włók szlacheckich 3 po gr 961. Mieszkańcy wsi Tatary spod twierdzy tykocińskiej trwali przy islamie aż do początków XVIII wieku962.
Również we włości knyszyńskiej było Tatarskie Sioło, którego jest wt. 8, którego Tatarowie z tego gruntu końmi służą do dwora knyszyńskiego w potrzebie JKM. Wieś ta później nazywana była Kruszyn963,
3. Arsenał Rzeczpospolitej
Przechowywana w twierdzy tykocińskiej broń wymagała fachowej obsługi i konserwacji. Zajmowali się tym puszkarze. W 1573 r. w Tykocinie służyło 5 puszkarzy, gdy w innych twierdzach, np. we Lwowie 4, a rok później w Kijowie 1, Czerkasach 1, Kaniowie 1, Białej Cerkwi 1, Oster 3. Duża liczba puszkarzy świadczy o randze jaką posiadał cekhauz tykociński i o wielkiej liczbie przechowywanych w nim armat i innej broni palnej.
Wpierw cejgwartem tykocińskim był Stanisław Erhart zwany też Herartem. W sumariuszu Metryki Litewskiej dokumentów z lat 1546-1549 odnotowano: Potverżene Stanislavu Erhartu na plac i dom w Tykotyne i volny śink v nim, także na volnoe mlivo vsiakoho zboża po młynach tamoćnych bez davanja merki do żywota cho, krom domu većno danohol964. Nadanie musiało pochodzić z 1549 r., a zatrudnienie Frharta łączyło się z przystąpieniem do budowy twierdzy, najwidoczniej od samego jej początku zwożono działa i broń palną do Tykocina. Służbę puszkarską łączył z urzędem wójta tykocińskiego, przez co miał wgląd w życie społeczeństwa miasta Tykocina, co nie było bez znaczenia wobec konieczności zapewnienia bezpieczeństwa monarchy, jego dworu i dobytku. W 1571 r. już nie żył, bo w inwentarzu ówczesnym odnotowano: Stanisławowa, wójtowa stara, Erhartowa zwolniona była z podatków od posiadanych w mieście: placu sadzibnego (1 1/2 pr.) i ogrodu (1 pr.) w północnej pierzei rynkowej (w miejscu współcześnie istniejącego tam kościoła parafialnego św. Trójcy), 12-prętowego obszernego placu, którym wynagrodzono Herartów za wzięte ich parcele przy rynku Nowego Miasta pod budowę bernardyńskiego nowego klasztoru i kościoła św. Marka, 1 wł. ziemi wśród pól miejskich, 2 karczem — piwnej i gorzałczanej965. Jeszcze w 1576 r. pisano, że Stanisław i Cherubin Herartowicze posiadali jeszcze inne uposażenie: jest też przy Tykocinie kilka włók rzeczonych Selagowo, które są oddane za rozkazaniem KJM Stanisławowi i Cherubinowi Herartowiczom na służbie puszkarskiej, z których tę służbę puszkarską, w zamku tykocińskim powinni służyć966, Inwentarz 1571 r. spisujący grunty miejskie i posiadaczy włók miejskich Tykocina nie wymienia włók puszkarskich, dlatego też śmiało możemy uznać, że na gruntach tych później urządzono folwark Szelągówkę, położony na granicy lasów należących do starostwa tykocińskiego 967,
18 II 1568 r. cejgwartem tykocińskim wzmiankowany był sł. Hibro Handzel, najprawdopodobniej Hiszpan pozostający na służbie u króla, bo Hiberia po łacinie oznacza właśnie Hiszpanię. Król wówczas pisał z Knyszyna do niego: Handzel daj Stanisławowi Trojanowskiemu rotmistrzowi i drabantowi naszemu prochu rusznego funtów 969,
Później w 1574 r. cejgwartem był Bartosz Nacz (vel Nasz)970. W 1576 r. starosta tykociński pokazywał lustratorom list królewski, którem JKM rozkazać raczył, aby p. starosta płacił na każdy rok Bartłomiejowi Nacz, cejgwartowi z tychże prowentów po półtora sta złotych pieniędzy na służbę i strawne. Na utrzymanie zatrudnionych przez Масла pokazywał p. starosta list КЛМ do siebie pisany, w którym JKM rozkazować raczy..., aby па tem zamku dwu puszkarzów chował, a tem na każdy kwartał po 12 1/2 zł płacił (1576 r.)971, W 1579 r. cejgwart tykociński Bartosz Nacz i starosta tykociński sporządzili rejestr zasobów arsenału. Wymieniono w nim działa i amunicję, których liczba i zasób wprawiały w zdumienie historyków 131, a były to już wówczas resztki tego co nie zostało wywiezione na potrzebę inflancką, m.in.: ołowiu sztuk wielkich 4, ołowiu sztuk mniejszych 5, hakownic wielkich 132, hakownic mniejszych 204132.
Drugim wówczas utrzymywanym za pieniądze puszkarzy był Franciszek Rosocha piridario arcis. Kiedy 12 Ш 1578 r. Stefan Batory kwitował Ł. Górnickiego z rat za 2 lata należnych ze starostwa tykocińskiego — od 1 I 1576 do 31 XII 1577, star. stwierdził, że wydatkował pewne sumy, na968972
973 które posiada kwity, m.in. na rzecz Franciszka Rosochy 974. Przebywał on już w starostwie tykocińskim w 1571 r., a inwentarz dóbr tykocińskich z tego roku wykazuje, że we wsi Leśniki Franc Rosocha nowo na rok [15/72 wł. 1 na osadzie trzyma975, Później, ро 1572 r. 2 wł. w Leśnikach stanowiły uposażenie cejgwarta tykocińskiego i były nadawane dożywotnio 976.
4. Dworzanie i służebnicy w Tykocinie
Rola, jaką zaczął pełnić Tykocin w planach króla budowy na pograniczu Korony i Litwy rezydencji powodowała, że tak jak w Knyszynie, tak również w Tykocinie zaczęli nabywać działki magnaci i osoby blisko związane z dworem monarszym. Przeglądając inwentarz 1571 r. starostwa tykocińskiego natrafiamy na wzmianki o takich własnościach. W uliczce wiodącej do rzeki, w bok ul. Wielkiej, w pobliżu mostu znajdowała się duża 8 1/2 pr. mierząca siedziba należąca do Sieniawskiego wojewodzica bełzkiego, wolna od podatków. Na Kaczorowie p. Dulski wspólnie z Jakubem powroźnikiem posiadał 4-prętową posesję. Mowa tu o Janie Dulskim podskarbim nadwornym i staroście brańskim oraz suraskim. Na Grądziku Rybackim znajdował się plac potomków p. trockiego nieboszczyka Chodkiewicza liczący 8 pr. siedzibnych 977. Plac należał do spadkobierców Jerzego Chodkiewicza, syna Aleksandra. Testament sporządził on w Grodnie 6 VI 1568 r. Spadkobiercami uczynił: Jewę, Wasila, Hieronima oraz Konstantego. Zmarł 3 VI 1569 r. Plac więc był nabyty bez wątpienia przed 1569 r. 137
W zaułku, idąc z Rynku nad rzekę Narew usytuowany był dom panów Uchańskich na siedlisku 1 1/2 prętowym 138, Użytkownikami byli: prymas Polski ks. Jakub Uchański oraz wojewodowie płoccy i bełzcy Arnolf i Tomasz Uchańscy. W rzeczywistości dom ten był własnością ich siostrzeńców Koryckich, małoletnich dzieci zmarłego w 1553 r. sędziego ziemi bielskiej979
978 Mikołaja Koryckiego, którzy od Zygmunta Augusta otrzymali tykociński dworek na własność dziedziczną 980.
Zmianie uległa struktura zawodowa mieszkańców, z których część nastawiała się na obsługę twierdzy. W rynku tykocińskim w 1571 r. posiadał plac z ogrodem Miszko miecznik, trudniący się wyrobem i naprawą broni siecznej981, Jest on tożsamy z Michałem z Węgier, miecznikiem, który od ok. 1548 r. służył na dworze królewskim 141. W jego sąsiedztwie, w tejże pierzei wschodniej rynku, w 1. 40-tych XVI w. dom posiadał wójt i puszkarz zamkowy Stanisław Erhard.
W 1576 r. Erhartowa, wójtowa stara już nie żyła, a na jej siedlisku mieszkał, również zwolniony z podatków Jan Wnuczek983. Handel trunkami w Tykocinie był tak rozwinięty, że następowała dość daleka specjalizacja tych procederzystów. W 1571 r. wspominani byli w inwentarzu starostwa tykocińskiego mieszczanie tykocińscy którzy z miodem po odpuściech jeźdżą, płacą po gr 30 pol. 143
Również spośród tykocinian rekrutowali się woźnice dworu królewskiego. Wspomina o tym Ł. Górnicki w opisie ostatnich dni króla Zygmunta Augusta. Król wyjechał z Warszawy. Gdy miał przyjeżdżać do Tykocina, z noclegu przed Tykocinem pisał do mnie, żebych nikogo do miasta nie puszczał z tych, co naprzód jadą. Ja uczyniłem dosyć wolej pańskiej; za czym wielki orszak ludzi z wozmi, z kolasami stał przed miastem. A kiedy król wjeżdżał we wrota miejskie, jęli ludzie krzyczeć, prosić, żeby król puścić je982
984 do miasta kazał, a Karwicki oboźny do wozu przystąpiwszy powiedział: Miłościwy królu tu w tym obozie są żony woźnic, masztalerzów; jako tu zostaną przed miastem, tak woźnice, masztalerze odbieżą od koni do żon, żeby tu u nich jedli i tak szkoda w koniech być może; przeto każ je WKM puścić do miasta. I kazał król, żeby wjechali; a za tym obozem ludzi stajennych powietrze do miasta weszło i było barzo wielkie, iż ledwie się przeszedszy pół zimy
W mieście Tykocinie pozostawiono nawet plac, na którym stajnia KIM stawa, położony przy drodze wiodącej z miasta do Łopuchowa, po lewej ręce
5. Depozyt tykociński
Nuncjusz papieski Bernard Bongiovanni w 1560 r. scharakteryzował kolekcje jubilerskie Zygmunta Augusta:
Ma król 20 zbroi na miarę swoją, z których 4 odznaczają się przedziwną pięknością, a zwłaszcza jedna, z bardzo delikatnie grawerowanymi i inkrustowanymi srebrem przedstawieniami... kosztowała ona 6 000 szkudów... JKM ubiera się skromnie lecz ma szaty wszelkiego rodzaju, według mody węgierskiej i włoskiej, złotogłowe i jedwabne, letnie i zimowe, podszyte sobolami, wilkami, rysiami, czarnymi lisami, wartające tutaj ponad 80 000 szkudów złotych.
Lubuje się niezmiernie w klejnotach i któregoś dnia pokazywał mi je potajmnie, gdyż nie chce by dowiedzieli się Polacy, że wydał na nie tak wiele. Ma w swoim pokoju stół tak wielki jak pokój, a na nim stoi 16 kaset, długich na dwie piędzi, a szerokich па półtora, wypełnionych klejnotami. Cztery z nich, to owe od matki, wartości 200 000 szkudów, które przybyły z Neapolu. Cztery inne kupił JKM za 500 000 szkudów w złocie: w nich spinella Karola V, warta 30 000 szkudów złotych i jego medal diamentowy, wielki jak Agnus Dei, mający z jednej strony Orła z herbem Hiszpanii, z drugiej dwie kolumny z napisem PLUS ULTRA. Prócz tego mnóstwo rubinów i szmaragdów, rubinów i diamentów, wartości 300 000 szkudów w złocie. Widziatem w sumie tyle klejnotów, ile nie spodziewałem się znaleźć, i z którymi985
986 weneckie, które również oglądałem oraz papieskie nie mogą iść w porównanie.
Сноски
914 1698 r.: Zaś drzwi do studni na biegunie, z zawiaską albo zaporą. AGAD Warszawa, Arch. Ros. nr 283, s. 3; 1727 r.: Pośród dziedzińca w zamku murowanym studnia kamieniem ciosanym obmurowana, dylami przykryta. AGAD Warszawa, Arch. Ros.; nr 283, s. 6.
915 1727 r.: Ze strony wschodniej mur ab angulo aefqJuto ciągnący się, stary o dwóch ścianach podłużnych, o jednej poprzecznej, z przegrodą w rogu, od klasztoru. Baszta okrągła, wpół rozwalona. AGAD Warszawa, Arch. Ros. nr 283, s. 6.
916 1698 r.: Od browaru idąc do stajni jest mostek naprawy potrzebujący. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 3.
917 1715 r.: Kordygarda przed dziedzińcem, w której po obudwóch stronach izby do mieszkania żołnierzom, drzwi do nich dwoiste, z tarcic na zawiasach, z krukami żelaznemi. W jednej izbie piec zielony, polewany w jesieni, postawiony. W nim kaflów kilka szarych, bez polewy. Kominek z cegły wywiedzony, kapiasty. W drugiej izbie piec z cegły, po powodzi w jesteni także reparowany, piekarniany, z kominkiem wywiedzonym, z cegły. Okien w tych izbach 2 większych, a 2 mniejszych, ze szkła w drewno oprawnych, miejscem potłuczone szybki, deszczkami założone. Połap z tarcic w izbach. I w sieni także połap z tarcic, części 3 przykryte, a czwarta nie przykryta. Ta kordygarda dranicami pobita staremi, miejsce poprawiona, reparacyjej potrzebuje. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 58.
918 115 r.: Od bernardynów do zamku idąc mostem zwód pierwszy na dwóch Запсиchach, z krukami żelaznymi, trzeci łańcuch u niego także żelazny, dla podnoszenia i skobel dla zamykania. U wału ref dwie żelaznych z soplami żelaznemi, na spodzie także u wału ref dwie żelaznych z soplami i antabą. Drugi zwód przed bramą bywał, u którego wał tylko ze dwoma refami i soplami na wierzchu żelaznemi. Idąc dalej wrota pierwsze przed kordygardą na biegunach, u których kun dwie żelaznych. Drugie wrota w samej bramie przed kordygardą, także dwoiste na biegunach, u których kun 2, żelaznych pręt żelazny na 3 ogniwach łańcuchowych ze dwoma skoblami dużemi, a trzeci mały skoblik. Także przy tych wrotach kuna trzecia ze dwoma skoblami dla zawory wrot. Przy nichże furika na biegunach i 1 kuną żelazną i skoblem 1. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 57.
920 Takąż etymologię, jak sądzę, posiada nazwa Kozie, użyta w 1563 r. na określenie otoczenia spalonego w 1564 r. późnośredniowiecznego zamku w Bielsku Podlaskim. AP Białystok, Kamera, nr 2328, 2340. Cyt. za J. Zieleniewski, Średniowieczny zespół... s. 118.
919 Bogdanowski, Z. Holcer, M. Kornecki, Architektura obronna, „Słownik terminologiczny architektury”, Warszawa 1994, s. 37.
921 Na mapie K. de Petrhees, Mapa szczególna woj. podlaskiego... 1795. AGAD Warszawa, Zb. Kartograficzny, nr 98: dawny okop Koziołek zwany. Na tzw. Mapie Kwatermistrzostwa, sek. V, kol. У: Koziołek red[uta] — Biblioteka Narodowa Warszawa, nr 13 997.
922 $. Herbst, Potrzeba historii, czyli o polskim stylu życia. Wybór pism, t. IL, Warszawa 1978, s. 125-127.
923 Granica biegła od szańca Koziełek, poprzez Czelieczi Grant, do rozlewiska Czahorodziszcze, gdzie między dwoma korytami wodnymi znajdował się kamień graniczny, do zagłębienia Biendugi, do kamienia, gdzie schodziły się 3 granice — tykocińska, waniewska i żędziańska, i dalej prosto do rozlewiska zwanego Orlowy, do wyniosłego dębu. Zob. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 9, s. 180-181, 196-197.
924 Zwrócił mi na to uwagę prof. S. Alexandrowicz. Całkowitym milczeniem tykocińską twierdzę i towarzyszącego jej Koziołka pominął autor najnowszego studium o obronnej architekturze XVII w. na ziemiach Rzeczpospolitej B. Dybaś, Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Toruń 1998.
925 Do zestawu tych pytań należy dołączyć sprawę niezbadanego rzekomego zamku w Waniewie, położonego na bagiennym grądzie w sąsiedztwie innego dworu waniewskiego - Śliwna. Przez szeroką dolinę rozlewisk Narwi, gdzie rzeka dziś płynie wieloma korytami przeprowadzony jest poprzeczny kanał łączący dawne radziwiłłowskie miasteczko Waniewo (lokacja 1510 r.) z ich dworem w Śliwnie, położonym na przeciwległym brzegu Narwi. Tradycja miejscowa utrzymuje zresztą, że ongiś wzdłuż kanału przez bagniska funkcjonował drewniany most, po którym odbywała się komunikacja z Choroszczy do Waniewa. Tradycję potwierdzać mają widoczne gdzieniegdzie pale drewniane rzekomego mostu. Również więc grąd Zamczysko winien doczekać się poznania archeologicznego. Por. J. Maroszek, J. Szydłowski, Dokumentacja ewidencyjna parku w Śliwnie, Białystok 1979 (maszynopis PSOZ Białystok).
926 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 41, s. 412-413.
927 5, Jamiołkowski, Tykocin, nr 47, s. 770.
928 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 23, 29,
929 Implikowało to duże trudności w zaopatrzeniu zamku w drewno. 10 III 1599 r. Mikotaj Waskiewicz bojarzyn КЛМ protestował się imieniem JMP Łukasza Górnickiego star. tykocińskiego i wasilkowskiego na panią Katarzynę Pilchowską leśniczynę tykocińską, o to iż ona w niebytności pana starosty, gdy był w sendomirskiej ziemi, podług powinności swej drzewa na budowanie zamkowe i folwarkowe z puszczy KJM tykocińskiej dać nie dała... jedno 3 fury... i to gdy droga psować się poczęła wzwieźć dopuściła, a dalej wywozić nie chciała i zakazała jeździć po nie więcej. W tym pan starosta przyjechawszy zrazu do KJM pisał, ale niż odpis przyszedł droga się prawie zepsuła, że przez rzekę do puszczy wjechać nie można, ani się mogło wywieźć tyle drzewa, ile go do poprawy folwarkowej potrzeba. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 65, s. 224.
930 BU Warszawa, nr 44, k. 80-81v.
931 Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1, nr 45.
932 M. Mituła, Życie Górnickiego w świetle dotychczasowych badań, „Przeszłość” 1930, nr 7, s. 105.
933 А. S. Radziwiłł, Pamiętnik o dziejach w Polsce, t. 2, Warszawa 1980, s. 519; T. Wasilewski, Białystok w XVI-XVII wieku, s. 123.
934 7, Dunin-Kozicki, Nieznane pismo Łukasza Górnickiego..., s. 6.
935 Zwanego również Byleńskim, Bylieńskim, ale sam podpisywał się Klimont Bileński — por. MN Kraków, Bibl. Czart., TN nr 81, dok. 14, s. 40. S. Gruszecki w artykule: Podlaski fragment walki o władzę po śmierci Zygmunta Augusta, „Rocznik Białostocki” 1971, t. X, s. 45 mylnie uznał starostę knyszyńskiego komendantem zamku. Stefan Bielawski ówczesny star. knyszyński nim nie był. Myli się również cytowany przez S. Gruszeckiego K. Lepszy, który w biogramie star. knyszyńskiego Stefana Bielawskiego w PSB, t. 2, s. 39 pisał: Umierający Zygmunt August oddał mu straż nad klejnotami w zamku tykocińskim. Klimunt Bileński komendant i rotmistrz roty tykocińskiej był inną osobą niż Stefan Bielawski star, knyszyński.
936 BAN Kórnik, nr 250, k. 38, k. 48v, k. 72; Por. Katalog rękopisów staropolskich Biblioteki Kórnickiej XVI-XVIII w., t. II, Wrocław 1985, s. 415-420; AGAD Warszawa, KZB, nr 2, k. 178.
938 7 Piekosiński, Wypisy heraldyczne z ksiąg poborowych, s. 36; Znajdujemy o nim wzmianki w rachunkach królewskich: 6 IV 1570 r. Varsovia. Dałem z własnego rozkazania КЛМ Marcinowi Radzieczkiemu towarzyszowi p. Bylinskiego rotmistrza tykockiego, iż pieniędzy czekając żołnierzom na dworze KIM długo leżał, na strawę Д.10... 5 VIII 1570 r. Varsoviae. Datem z własnego rozkazania КЛМ p. Marcinowi Radzieczkiemu towarzyszowi z roty p. Climunta Bylinskiego rotmistrza na zamku tykockim na baryłę wina p. Bylińskiemu rotmistrzowi, id est na doctora vęgierskiego, dla potrzeby roty jego fl. 15...
939 XII 1570 r. Varsoviae. Dałem z własnego rozkazania КЛМ Marcinowi Radzieczkiemu towarzyszowi roty tykoczki[s], co czekał 3 niedzieli na odprawę dla zapłaty roty tykoczki ls] Я. 2... 5 II 1571 r. Varsaviae. Dałem z własnego rozkazania КЛМ Marcinowi Radzieczkiemu towarzyszowi roty p. Climunta Bylińskiego rotmistrza tykockiego na wino drabom od potrzeby alias na doctora vengierskiego fl. 10... 24 X 1571 r. Varsaviae. Marcinowi Radzieczkiemu towarzyszowi z roty p. Climunta Bylinskiego rotmistrza tykockiego, z łaski КЛМ, iż dla zapłaty żołnierzów tykockich leżał w Warszawie niedziel 24 - В. 10...
940 I 1572 r. Varsaviae. Marcinowi Radzieczkiemu towarzyszowi roty pana Climunta Bylinskiego rotmistrza KIM tikoczkiego fl. 10..., a to z łaski KIM р. Climuntowi Bylinskiemu rotmistrzowi na doctora wengierskiego, to jest na wino, wedle kwitu, który mam -dico A. 10... 13 VI 1572 r. Varsoviae. Marcinowi Radzieczkiemu na odwiezienie 4 półkowków prochu z Warszawy do Tykocina - AGAD Warszawa, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221B, k. 8v-40 v.
937 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 15, s. 548-551; W. Wittyg, Nieznana szlachta polska i jej herby, przy współudziale Stanisława Dziadulewicza, Kraków 1908, s. 31-32.
941 AGAD Warszawa, MK, nr 112, К. 120-120v.
942 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 80, s. 528-529.
944 W liście Stanisława Karnkowskiego i Alberta Sobieńskiego bpa chełmskiego do senatorów wielkopolskich z Łomży 3 XII 1572 r. — por. MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 80, s. 873-874.
943 MN Kraków, Bibl. Czart., nr 2242, s. 241-242.
945 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 80, s. 551-554; B. Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, s. 873-874..
946 Testament Zygmunta Augusta.
947 д, Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. IV, s. 12.
948 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 80, s. 551-554; Ś. Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro..., t. I, s. 30. W Artykułach Rzeczypospolitej opatrujących i porządek do elekcji nowego króla czyniących z dnia 28 I 1573 r. podjętych na Konwokacji Warszawskiej czytamy: Do Tykocina, aby pan podskarbi koronny i litewski, z deputaty tu z Polski, to jest pan trocki [Ostafi Wołłowicz — J. M.], z panem chełmińskim [Janem Dulskim - J. M.], К temu z rycerstwa pan star. wiski (może Piotr Grajewski — J. M.), z panem [Piotrem — J. M.] Wesołowskim i z panem Pociejem jechali. A mają się do Tykocina na niedzielę Reminiscere [15 II 1573 r. - J. M.] zjachać, pieniądze służebnym zapłaciwszy... Tykocin na ten czas zda się tak opatrzyć, gdyż działa i insze skarby nie mogą stąd łatwie być wywiezione. Drabów porządnych na nim 300 ma być. Jeno to ma być pod rozkazaniem pana Zebrzydowskiego, drugie pod pana Broniewskiego, trzecie pod pana Owadowskiego. К temu do pana wojewody smoleńskiego pisać, aby strzelbę [strzelców — J. M.] leśnicze litewskie [przysłał — J. M.]. Którzy są na Podlasiu i w bielskim powiecie, pod rozkazanie i w sprawę ku każdej potrzebie, tym to panom dworzanom podali, a pan star. knyszyński i tykociński, aby żywnością i wszelakiemi potrzebami i szpiegami zamek opatrowali. MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 81, dok. 31, s. 123.
949 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 81, dok. 14, s. 39-40.
950 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 81, dok. 47, s. 208.
951 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 30, dok. 30, s. 99-102.
952 MN Kraków, Bibl. Czart., T'N, nr 82, dok. 83, s. 303-309.
953 prziprowadzenia cziała.
955 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 109.
954 А. Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. IV, s. 28-29.
956 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 117.
957 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 76; AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 592.
958 AGAD Warszawa, MK, nr 107, k. 435; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 33, s. 62-64. Por. MRPS, t. V-1, nr 4106, s. 233. Praktykowano też później osadzanie zatrudnianych w twierdzy tykocińskiej w najbliższej okolicy. W 1674 r. takie nadanie otrzymał rotmistrz, z pochodzenia Pers, nobilitowany i przyjęty do herbu Łodzia za waleczność i męstwo — Tadeusz Daniec Baubonauek - por. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 41.
959 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 87, k. 349; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 398.
960 p, Piekosiński, Wypisy heraldyczne, s. 6 i 16.
961 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, К. 269v.
962 Jeszcze w 1714 r. ostatni muzułmanie ze wsi Tatary przyjmowali chrzest w kościele w Knyszynie. Byli to Anna (bez nazwiska) i Anna Zaleska. Z tą ostatnią ożenił się wówczas pan Józef Kruszyński nowo nawrócony z niewiernego mahometanin, nazajutrz po konwersji narzeczonej. Arch. Par. Knyszyn, Księga ślubów 1658-1714, k. 248.
963 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 15v. Jeszcze 25 III 1686 r. królewski przywilej stwierdzał: Pół włóki pola w powiecie brańskim, we wsi tatarskiej Kruszynie nazwanej, tudzież ćwierć we wsi Zalesiu ur. Ryzwanowi Szelimsza. Wspomniane Zalesie to dawniej Tatary Zalesie, dziś wieś Tatary - AGAT) Warszawa, Sigillata, nr 15, s. 62.
964 AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 257.
965 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 71 19.
966 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 100.
967 oDZ Warszawa, Teki Glinki, nr 278, s. 8. Później łany puszkarskie w Szelągówce nadawane były dożywotnio innym osobom nie związanym, jak się wydaje, z cekhauzem tykocińskim. 21 II 1626 r. w Warszawie dożywotnio nadano area certa cum fundo Pułszelegowo dicti in oppido Tykocin nobilis Laurentio Jurowicz. AP Białystok, Kamera
969 ВАМ Kórnik, nr 250, К. 63.
970 7, Gloger, Encyklopedia staropolska, t. IV, s. 132; Por. BAN Kórnik, nr 250, dok. 148, k. 63.
971 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 110.
968 A, k. 221, a 13 IX 1701 r. folwarczek Szelągówka i wieś Froncki dane były ekonomowi tykocińskiemu Szymonowi Wiszowatemu, by strzegł osoczników, którzy dojrzewali puszczy Czarnej - BU Kraków, nr 6247, К. 43. Szerzej na temat dziejów folwarku Szelągówka zob. E. Bończak-Kucharczyk, J. Maroszek, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Szelągówce, Białystok 1986 (maszynopis PSOZ Białystok).
972 к. Górski, Historya artyleryi, s. 54 i 244; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 206.
973 132 Księgi podskarbińskie z czasów Stefana Batorego r. 1576-1586, wyd. A. Pawiński, „Zródła dziejowe”, t. IX, s. 256.
974 AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 298v-299v.
975 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 39.
976 M.in. 24 I 1624 r. Consensus ad cedendum de Jure advitalis super 2 laneos agri in villa Lesniki capitaneatu tykocinensis in palatinatu Podlachiae in rem famati ceigwart tykocinensem — por. AP Białystok, Kamera, nr 155 A.
977 АСАР Warszawa, ASK, dz. LVI, nr Т-4, К. 15 i 17.
979 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr T-4, k. 16.
978 Ap Kraków, AMCH, nr 38, К. 1-3. W 1576 r. jurydyka ta zwolniona była nadal od podatków i należała do Ostafiego Wołłowicza podkanclerzego litewskiego i kasztelana trockiego — zob. Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 90. J. Jasnowski, Chodkiewicz Jerzy, PSB, t. 3, Kraków 1937, s. 369.
980 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 88, К. 29; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 413-414.
981 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 7.
983 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 89 i 150 — w złej lekcji nazwiska: Winiczek. W 1566 т. w Księgach ziemskich suraskich odnotowany został Joannes Wnuczek de Dobkowo. W 1597 r. przed księgami grodzkimi brańskimi Josephus olim suprascriptis Joannis Wnuczek in Dobkowo haeres, Stanislao Wnuczek Dobkowski fratris suo germano summam inscribit. Z kolei w 1613 r. w Księgach grodzkich wiskich występowała Marina filia olim Joannis Wnuczek haeredissa in Dobki, palatinatus Podlachiae et districtus Bielscensis incola, primi olim Nicolai in Podhayce Podhayski, secundi ad praesens voti consorti Joanni Kuczyński. Zob. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 464-5. 24 V 1569 r. Zygmunt August stwierdzał, że Jan Wnuczek ziemianin bielski złożył dodatkowo przysięgę królowi i Koronie Polskiej, iż on dosyć czyniąc rozkazaniu naszemu, był gotów czynić przysięgę nam i Koronie Polskiej powinną w powiecie swym, ale dla słusznych przyczyn, które na sobie miał, uczynić jej na ten czas nie mógł. Por. Akta unji Polski z Litwą 1385-1791, s. 297, nr 133; BAN Kórnik, nr 242, nr 31, s. 145.
982 4 XI 1568 r. utrzymywał 3 konie. Zob. M. Ferenc, Dwór Zygmunta Augusta..., s. 230.
984 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 32.
985 Е. Górnicki, Dzieje w Koronie, Pisma, t. II, s. 717.
986 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 22.