Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 1 из 6): оригинал

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 1 из 6). С. 13-39. Польский текст издания.

Rozdział I. Obszar między Niemnem a Narwią w XIV – 1 połowie XVI wieku

1. Mazowiecki i litewski Goniądz. Wpływy krzyżackie

Na sto lat przed powstaniem podlaskich dóbr własnych ostatniego Jagiellona obszary między Niemnem i Narwią stanowiły teren sporów i ścierania się wpływów mazowieckich, litewskich i krzyżackich. Wschodnią granicę władania mazowieckiego określili książęta mazowieccy Siemowit i Trojden w liście do papieża z 1325 r., w którym pisali, iż granica mazowiecka sięga zaledwie dwie mile od Grodna5. Litewski książę Gedymin rozciągnął jednak swe panowanie na pograniczne tereny. W l. 1325-1341 przesunął granice swych posiadłości na zachód na linię rzek: Netty, Brzozówki, Czarnej, Sokołdki, Supraśli i Narwi. Po śmierci Bolesława, księcia ziemi płockiej i wiskiej, w 1351 r. król Kazimierz Wielki przyłączył te tereny do Królestwa Polskiego. 27 XII 1355 r. Ziemowit książę mazowiecki, czerski wziął w zastaw od Kazimierza Wielkiego króla polskiego ziemię zakroczymską i wiską na 3 lata?.

Akt rozgraniczenia rubieży państwowych podpisany w Grodnie 14 VIII 1358 r. przez księcia mazowieckiego Ziemowita i Kiejstuta księcia litewskiego wyznaczał limes ciągnącą się od Kamiennego Brodu - na granicy pruskiej, dalej tą granicą do Rajgrodu, kolejno wzdłuż biegu rzeki Netty, aż

6 do jej ujścia do Biebrzy. Tą rzeką do Targowiska (Dolistowo), Biebrzą do ujścia Wielkiej Strugi (Brzozówka), stamtąd do źródeł Czarnej, Sokołdką do Supraśli, rzeką Supraśl do Popielowego Siedliska (Złotoria), od którego do ujścia Niewodnicy (Niewodnica vel Czaplinianka) Narwią. Akt z 1358 r. stwierdzał, że terytorium to po stronie mazowieckiej stanowiło wówczas powiat goniądzki ziemi wiskiej7.

Najpewniej z wytyczeniem granicy zgodnie z traktatem 1358 r. była związana budowa zamku w wierzchowiskach rzek Brzozówki i Sokołdki. Tam w sąsiedztwie dzisiejszej wsi Niemczyn znajduje się miejscowość Zamczysk i pozostałości po obwarowaniach ziemnych warowni, datowane przez archeologów na koniec XIV w9. Było to jedyne miejsce, gdzie limes graniczna tyczona w 1358 r. nie przebiegała wzdłuż koryt płynących najczęściej bagiennymi dolinami rzek, co spowodowało budowę fortyfikacji. Samo Zamczysko, zgodnie z Mapą ekonomii grodzieńskiej J. Markiewicza z 1781 r. położone było na obszarze powiatu grodzieńskiego, nie zaś na Podlasiu10. Jako że granice pomiędzy powiatem goniądzkim a Litwą od 1358 r. utrzymały się aż do 1795 r., bezsprzecznie mamy do czynienia z warownią litewską, a nie mazowiecką. Zresztą w bliskim sąsiedztwie Zamczyska funkcjonował w XVI-XVIII w. dwór myśliwski tej części puszczy grodzieńskiej zwanej Czarnym Lasem w Jezierzysku11.

8 тли zy 8

Plan zamczyska z XIII-XIV w. koło wsi Niemczyn z lat 30-tych XX w. AP Białystok, Urząd Wojewódzki Białostocki 1919-1939, Wydział Sztuki, nr 178.

Pewnie wzdłuż Netty, Biebrzy, Brzozówki, Czarnej i Supraśli, wyznaczających limes graniczną Mazowsza biegła trasa rejz krzyżackich. Rycerze zakonni podążający na ziemie ruskie mijali terytoria mazowieckie. Pierwsza z wypraw odbyła się w roku 1361, podążała do ziemi Delitz i miała przeprawić się przez Narew. Ziemia Delitz — to pewnie zniekształcona nazwa Drohiczyna. Wigand z Marburga opisywał tę wyprawę tak: Roku 1361 brat Henryk Kramkfeld, Henryk Beler, Albert książę saski, sławni ci i mężni bracia Krzyżacy z 250 ludźmi idą do Rusi, do ziemi Delitz, ale nie mogli przebyć w bród Narwi, więc powracają na oblężenie zamku Eckersberg [Suтаг? w dzień św. Apostoła i stali tam z małym wojskiem przez dwa dni, ale brat Henryk Beler, ze wszystkimi swymi wchodzi do zamku Letzenberg i tenże Henryk Beler przeszedł rzekę w bród i trafił na ślady pogan, których było 500, a między nimi Kunstut, Paterky i Olgierd. Książę Ziemowit mazowiecki nie zareagował zbrojnie, widocznie Krzyżacy nie tknęli jego terytorium. Zamki o tajemniczych, nie rozszyfrowanych dotąd nazwach — Eckersberg i Letzenberg musiały być położone w dół rzeki Narwi, na południe od ujścia Niewodnicy, bo inaczej oblężenie otwierałoby drogę w głąb Mazowsza, nie zaś ziem ruskich12.

Bliskie położenie przy granicy z Państwem Krzyżackim powodowało, że nadbiebrzański powiat goniądzki przejściowo znalazł się we władaniu Krzyżaków. 2 XII 1382 r. w Brodnicy Ziemowit IV książę mazowiecki z bratem swoim Januszem I zastawił Zakonowi Krzyżackiemu zamek Wiznę z przynależnościami, również z zamkiem goniądzkim13. Krzyżacy, których wielkim mistrzem był wtedy Konrad Wallenrod, próbowali umocnić tu swoje panowanie. W 1392 r. na zajętym terytorium Krzyżacy wybudowali zamki Neugarden (Nowe Grodno) i Metenburg. Pierwszy z nich wzniesiono nad Niemnem, naprzeciw Grodna. Drugi, wnosząc z nazwy, musiał być zlokalizowany w sąsiedztwie rzeki Netty. Jego budowniczym był Jan Schonenfeld komtur z Brandenburga (Pokarmina) pod Królewcem, a namiestnikiem jego został Jan de Fischau: Konrad Wallenrod zgodził się na to ze swymi, aby dwa zamki zbudować przeciwko poganom; jeden bratu Werner Tetinger, komandor z Chrystburga, naprzeciwko Grodna pod tymże nazwiskiem, Komandor z Balga, hrabia de Kiborg pomógł do budowy. Brokel mianowany został rządcą jego i opatrzony został w żywność itd. Drugi zamek Metenborg zbudował brat Jan Szonenfeld, komandor z Brandenburga i na pół roku go w żywność opatrzył; przełożonym jego został Jan de Wiszof. Przerzeczeni dygnitarze dokończywszy owych budowli, powrócili do siebie. — pisał kronikarz krzyżacki Wigand z Marburga14. Działo się to w czasie gdy Krzyżacy sprzymierzyli się z litewskim księciem Witoldem.

Znany historyk Podlasia prof. J. Wiśniewski zastanawiał się przed laty nad lokalizacją zamku Metenburg i pisał, że mógł być usytuowany: Tylko tam, gdzie była przeprawa przez rzekę Nettę. Ze źródeł i analizy geograficznej wynika, że na tej rzece były tylko dwie przeprawy. Jedna w miejscu, gdzie dziś jest wieś Białobrzegi, a druga tam, gdzie dziś jest Augustów. Stał on niewątpliwie gdzieś na terenie dzisiejszego Augustowa w okolicy ul. Mostowej i Ruskiej (Sienkiewicza) lub tam, gdzie dziś się znajduje dyrekcja zarządu kanału. Przemawiają za tym następujące przesłanki. Przez następne wieki w tym miejscu była przeprawa głównej drogi z Grodna do Prus. Zamek był skierowany przeciwko Litwie, musiał więc leżeć na południowym brzegu rzeki. Może kiedyś uda się ustalić bliższe położenie tego zamku i kto wie, może znajdą się również jego resztki. Jednak też jest możliwe, że i one” zniknęły bez śladu, tak jak zniknęło prawie 20-letnie panowanie krzyżackie na tych pustych ziemiach. Zamek ten istniał bardzo krótko. Już w czerwcu 1392 r. wielki książę Witold zerwał z Zakonem, zdobył Nowe Grodno i zburzył Metenburg. Przerwał dalszy etap krzyżackiej ekspansji na wschód. Zamek ten miał ją w swej kolejności wzmacniać na drodze od Bałtyku na Grodno. W 1837 r. na tej drodze, jak wiemy krzyżacy wznieśli zamek w Lecu (dziś Giżycko), a w 1392 r. nad rz. Nettą i pod Grodnem. Zbliżenie polsko-litewskie, które nastąpiło już wcześniej, i odebranie z zastawu ziemi wiskiej zmusiło Krzyżaków do cofnięcia się. W 1398 r. zaczęli budować zamek na wyspie jeziora Łek (dziś Ełk), który zastąpił Metenburg15. Nie znajdujemy w Kronice Wiganda faktu o zburzeniu Metenburga, o czym pisze J. Wiśniewski.

Domniemania, że Metenburg położony był w miejscu dzisiejszego miasta Augustowa nie są do końca przekonujące. Swoje przypuszczenia opierał Wiśniewski na zbiegu okoliczności, że Augustów lokowano nad Nettą, a skoro dwa wieki później w tym miejscu powstało miasto, to i zamek Metenburg pewnie tam istniał. Zasadności tego przypuszczenia nie da się utrzymać, bo nic nie nakazywało Krzyżakom, którzy podeszli aż nad Niemen, do Grodna, aby w środku puszczy, nie przy granicy budować nowy zamek. Czy nie byłaby właściwsza lokalizacja na obrzeżach, gdzie należałoby spodziewać się ataku nieprzyjacielskich wojsk. Taką lokalizację posiadało Nowe Grodno. Czy możliwe by było takie opuszczenie miejsca, gdzie zbudowany był zamek, że nie zachowały się jego jakiekolwiek ślady? Połączenie Metenburga z późniejszym Augustowem jest wtórne i opiera się na kruchych podstawach. Brak tam śladów zamczyska. Miasto Augusta zakładano w połowie XVI stulecia na surowym korzeniu, a żadna wzmianka znana nam z pisanych źródeł historycznych nie wskazuje na fakt funkcjonowania w tym miejscu wcześniejszej osady 16,

O wiele bardziej prawdopodobną lokalizacją krzyżackiego zamku Metenburg jest teren wsi Dolistowo Stare na lewym brzegu rzeki Biebrzy'17. Aż do czasu budowy Kanału Augustowskiego w 1. 20-tych XIX w. wieś ta znajdowała się na wprost ujścia rzeki Netty 13, co odpowiadałoby nazwie Metenburg. Podobnie jak Nowe Grodno budowane naprzeciw starego Grodna i ujścia rzeki Horodnicy do Niemna, czy budowany w tym samym czasie pobliski mazowiecki zamek Złotoria nad Narwią, dokładnie na wprost ujścia do tej rzeki Supraśli, również zamek Metenburg miał kontrolować komunikacyjny węzeł rzeczny zlewiska Biebrzy, Netty i Brzozówki. Zresztą zamek ten budowano pewnie w miejscu osady zwanej Targowisko, znanej z opisu granic Mazowsza i Litwy z 1358 r.

Śladem egzystencji zamku może być fakt istnienia w Dolistowie kościoła jeszcze w czasach, gdy nie podjęto akcji osadniczej w puszczy nad Biebrzą. W trakcie dochodzenia przebiegu granic między dobrami radziwiłłowskimi - Goniądzem, a puszczami hospodarskimi w 1536 r. świadkowie wspominali czasy, gdy w lasach w sąsiedztwie Dolistowa polował król Kazimierz Jagiellończyk: Od przodków naszych słyszeliśmy zatem, wsi: Dolistów, Smogorzówka i Moniuszki, w której solennicy zamieszkują, położone z lewej strony dóbr goniądzkich, leżą jednakże na gruncie dóbr grodzieńskich. I niegdyś za czasów śp. króla Kazimierza, kiedy JKM była na towach, a podczas polowania usłyszał szczekanie psów w tejże wsi Dolistów, skoro się dowiedział, iż takowa oraz inne z Goniądza są wystawione, posłał Najjaśniejszy Pan ur. Jakuba Wroczyńskiego, ojca obecnego pomiędzy nami Mikołaja Wroczyńskiego, aby tę wieś wraz z innemi spalił, iżby tam więcej nie były; lecz gdy Naj. Panu doniesiono, że w tejże wsi Dolistów znajduje się kościół, wtedy nie kazał, dla honoru kościoła, wieś tę i wsi wzmiankowane spalić,

18 lecz wszakże od owego czasu już te trzy wsi należały do Goniądza!. Interesująca jest też tradycja słynącej łaskami Pasji Chrystusa, dziś umieszczonej w ołtarzu głównym kościoła dolistowskiego. Rzeźba jest barokowa, a miejscowa legenda głosi, że wyłowiono ją z Biebrzy. Może jest to reminiscencja tradycji krzyżackiej wyprawy misyjnej? Z łaskami słynącym krucyfiksem związany jest odbywający się w Dolistowie odpust na Podwyższenie Krzyża Świętego. Może też do tej tradycji należy nie spotykane w tym regionie wezwanie kościoła — św. Wawrzyńca bpa?

Wspominane w 1358 r. Targowisko, które niewątpliwie łączyć należy z dzisiejszym Dolistowem Starym, to miejsce spotkań handlowych ludności puszczańskiej, przybywającej tu rzekami: Biebrzą, Brzozówką i Nettą. Spodziewać się należy, że funkcjonowanie tu placu targowego łączyło się w średniowieczu z istnieniem tam również obiektu kultu religijnego 20.

Jak ważne było to miejsce świadczy opis wyprawy 1393 r., kiedy Krzyżacy wyprawili się na nowo odbudowane przez księcia Witolda Grodno. Wigand relacjonuje to tak: Witold odbudował Grodno w r. 1393. W skutku tego mistrz rozkazał marszałkowi bratu Wernerowi Tetinger, aby tam pospieszył z wojskiem i łodziami. Jakoż ten od zamku R[h]ein spuścił się rzeką Pis [Pisą - 7. M.], do Narwi. Skąd Krzyżacy idą w górę rzeką Leber zwaną [Beber, Biebrza — J. M.] i wchodzą na jezioro, po którem spieszniej płyną i statki na wozach przez 8 mil prowadzą do Niemna i spodziewali się znaleźć tam bród, którego szukał komandor z Balga, hrabia Konrad de Kiborg, ale go nie znalazł. Wójt samlandzki z komandorem szukają go w innem miejscu, idąc za przewodnikiem, w tem zdarzeniu wielu potonęło z powodu wezbrania rzeki, a między innymi sześciu braci. Wójt zaś samlandzki z wielu innymi

19 przebył rzekę, przybył zbrojny i budowę zburzył i ze szczętem spalił. Podróżując Pisą do Narwi, Biebrzą i później przez jeziora musieli płynąć Nettą, a więc właśnie w miejscu późniejszego Dolistowa musieli zawrócić w kierunku Стойпа 21.

Mocą Traktatu Salińskiego z 1398 r. Krzyżacy zrzekli się na rzecz Litwy większej części ziem pojaćwieskich, a także oddali jej część ziemi wiskiej między Biebrzą a Brzozówką. Limes graniczna przebiegała od rzeki Szeszupy do jeziora Necko (Meten), rzeką Nettą do rzeki Biebrzy (Beber). Znów ujście Netty do Biebrzy, w miejscu przypuszczalnej lokalizacji zamku Metenburg uznane zostało jako punkt newralgiczny. Tę granicę potwierdzono w układzie zawartym w Malborku w 1402 r., gdzie wskazano, że granica przebiega od rzeki Szeszupy ad fluvium, qui effluit a lacu dicto Metensee et dicitur communiter Methe flies, ab hinc per descensum fluvii usque in fluvium dictum Bebere i dalej tą rzeką do granicy Mazowsza. U Krzyżaków miały zostawać ziemie na zachód od linii Szeszupy — Netty — Biebrzy, okolice Augustowa, zachodnia część ziemi wiskiej. Potwierdzono to ponownie w układzie w 1404 r. w Raciążu'22.

15 I 1399 r. w Malborku Ziemowit wykupił zastawione Zakonowi Krzyżackiemu Zawkrze, Płońsk i Wiznę. Brakującą mu do spłaty sumę, wraz z dawną zabezpieczył dalszym zastawem ziemi wiskiej23. Wkrótce ją wykupił, bo 30 XII 1401 r. w Błoniach tenże książę płocki Ziemowit IV zastawił swemu bratu Januszowi I księciu czerskiemu ziemię wiską wraz z powiatem goniądzkim za sumę 4545 kop gr. praskich24, która posłużyła na wykupienie ziemi wiskiej od Krzyżaków na spotkaniu z wielkim mistrzem 29 I 1402 r. w Тогшии 25,

W 1401 r. książęta mazowieccy odebrali z zastawu ziemię wiską, której wschodnia część według tych układów granicznych miała należeć do Litwy. Powiat goniądzki na razie pozostał przy Mazowszu. Utrata powiatu goniądzkiego i Rajgrodu przez Mazowsze na rzecz Litwy miała miejsce między 1401 a 1409 r. Być może miało to związek z zamianą terytoriów podlaskich nadbużańskich. O przynależności Goniądza do Litwy już w 1409 r. świadczy fakt, że właśnie w tym roku wielki książę Witold w swym liście wspominał, że Goniądz należał przedtem do księcia Janusza, który stanął w obronie swych ludzi z Goniądza26.

Krzyżacy opuścili zamek w Wiźnie, ale wcześniej w tajnym układzie odstąpili część ziemi wiskiej — powiat goniądzki wielkiemu księciu litewskiemu Witoldowi. Gdy to wyszło na jaw, Janusz I i Siemowit IV wystąpili ze skargą. Wielki mistrz listem z 2 VII 1402 r. wyparł się tej machinacji, oskarżając wielkiego księcia Witolda, że źle interpretuje układ zawarty z Zakonem 27. Było to rezultatem układu granicznego litewsko-krzyżackiego podpisanego 12 X 1398 r28. W samym zbiegu trzech państw: Mazowsza, Litwy i Państwa Krzyżackiego znalazł się Goniądz, bo Biebrza dzieliła Mazowsze od Litwy, a rzeka Ełk uchodząca do Biebrzy (niemal w Goniądzu) była granicą krzyżacko-mazowiecką.

Położenie Goniądza przy granicznej od 1398 r. rzece Biebrzy musiało spowodować budowę nowego, bezpiecznego szlaku komunikacyjnego z Mazowsza na Litwę, omijającego pogranicze z Krzyżakami. Nowy trakt zastąpił starą średniowieczną drogę przeprawiającą się w Goniądzu przez Biebrzę, a także inną biegnącą przez Goniądz, Trzcianne, Łazy i Nieciece do Wizny. Omijał on z dala Goniądz. Jego bieg wyznaczały cetiri mosti na rece Jaskre i na insich rekach toju dorogoju poćno ot Storożovogo Mostu aliż do imenja... Bohusova.... Mosty usytuowane były w Straży na Sokołdzie, w Karczmisku na Czarnej, w Knyszynie na Jaskrance i w Lewoniach na Nereśli. Droga była odnawiana w 1510 r., a Mikołaj Radziwiłł, który wyremontował cztery znajdujące się tam mosty uzyskał wówczas królewski przywilej na pobieranie myta drożnego przy wsi Boguszewie w Lewoniach29. W 1529 r. wysłani z rozkazu królowej Bony rewizorzy opisując stare i nowe granice grodzieńskie, bielskie i goniądzkie stwierdzali, że granice te spotykały się przy młynie Lewonie, w sąsiedztwie wsi Krasowo30: do stavu młyna Levonowa, cerez kotoryj stav idet doroha velikaja horodenskaja do Hanezja i do Mazovśa... Taja doroha delit puśću horodenskuju s belskoju puśceju, aż do reki Carnoe, educzy ot Levonowa mlyna po levu puśca horodenskaja, a po pravu puśca belskaja... I u toho młyna Levonova, a u hostinca velikaho horodenskaho śti cerez tot stav jeho idet povedali nam osoćniki i bortniki belskije, iż ottul pocinajutsja hranicy belskije s Hanjazem. W 1536 r., jeden z ekspertów sądowych, Iwan Łuczynic wysłany przez dzierżawcę knyszyńskiego Aleksandra Chodkiewicza do zapoznania się z opiniami osoczników i bartników, po powrocie z wizji terenowej doniósł, że okoły czyli stajnie wielkoksiążęce — jedne usytuowane były nad rzeczką Czarną, przy wielkiej drodze, a drugie przy ujściu Sokołdki, czyli rzeki Czarnej do Supraśli? v tych okolech koroli ich milost stoivali i zver lovlivali п toj puści belskoj i horodenskoj... Tut też ot tych okolov Vitoldova Doroga byla do togo dvora śto па Vojdilovce loviśca byli. Namestnik belskij ljudmi belskirmi most i дай roblivali i popravowali, aż do togo dvora i tyj senożati, to v toj Sokoldki i v Suprasly po Kriwuju Olchu z veku na Belsk vsja volost belskaja a sarażskaja kośwala na lovy. A koli kotoroj zimy lovov v toj puści ne bylo, toje seno na zamok Belsk abo na Saraż birali, a z Ganjazja v tuju puścu i do tych senożatej nicogo ne тей, ani stupovalisja, bo Ganjaz' о tot Gas byl reć malaja31. Znakomity znawca dziejów tych ziem Ignacy Kapica-Milewski w 1801 r. opierając się na swych dogłębnych studiach historyczno-prawnych pisał: w dawnych czasach Mazowsza z Tykocinem sucha granica była, to jest gości- Mapa Sziedm fizerunków granicz Knyschinskich, Thicoczkich, Grodzinszkich 1 inszich z 1536 г. (?). uzupełniona po 1561 r., 83x 63,8 cm. Skala ok. 1:100 000, BU Wilno, Е. 23, nr 135.

niec publiczny od Łomży idąc do wsi szlacheckiej Zawady nazwanej, w ziemi łomżyńskiej, powiecie zambrowskim, na pograniczu Podlasia leżącej, nad rzeką Sliną. Na której rzece most, a za nim wieś Łopuchowo, dawniej po części tylko, potym całkowicie do Tykocina należąca. Za którym, na drugiej stronie tejże rzeki połowa namienionej wsi Łopuchowa, tudzież pola, lasy i łąki wszystkie po lewej stronie tegoż gościńca nad rzeką Sliną rozciągające się do ziemi łomżyńskiej należały, a po prawej do Tykocina. Która to rzeka w Narew wpływa. Dalej wspomniony gościniec szedł przez wieś szlachecką Nieciece zwaną, już w ziemi bielskiej leżącą, nad rzeką Narwią, na której był most. A za nim tenże gościniec do Goniądza ciągnął się. I wszystkie lasy, pola, wsie, folwarki po lewej stronie przerzeczonego gościńca do ziemi wiskiej należały, a po prawej do Tykocina. I tym sposobem wzmiankowany gościniec ziemię łomżyńską i wiską rozgraniczał i oddzielał od dóbr tykocińskich i innych szlacheckich, aż do kolumny z cegły murowanej, która i dnia dzisiejszego [1801 r. - J. M.], przy granicy folwarku tykocińskiego Nowa Wieś rzeczonego, z Tykocina idąc do Goniądza, po prawej stronie znajduje się, pod wsią Trzcianne rzeczoną, a za tąż wsią druga kolumna, także z cegły murowana, oznaczająca przedtym granice dóbr goniądzkich i knyszyńskich. Gościniec wyżej tyle razy powtórzony Litwa nazywała Drogą Witoldową?"32. Informacje o Witoldowej Drodze biegnącej granicą dóbr tykocińskich spotykamy też w innych źródłach historycznych, m.in. w opisie granic majętności Tykocin i Wiszowate 8 XII 1569 г.33 28 Wielokrotnie Witoldowa Droga wspominana jest w akcie rozgraniczenia dóbr szlacheckich Szorce Cibarzewo z leśnictwem tykocińskim z 8 II 1604 r. Rozgraniczenie to opierało się na zezwoleniu jakie dał Jan Gasztołd woj. wileński Bogdanowi z Porytego na kupno Cibarzewa u Piotra Krzyckiego. Dokument Gasztołdowy nosił datę w Wilnie 5 I 1451 r. Komisarze królewscy w 1601 r. wielokrotnie też wspominali miejsce zwane Stolec Królewski przy wsi Trzcianne, położone przy Drodze Witoldowej34.

Terytorium podległe władzy rządcy zamku Goniądz zostało znacznie uszczuplone w 1401 r., gdy powiat goniądzki wracał z zastawu krzyżackiego do książąt mazowieckich, jednocześnie najprawdopodobniej doszło do jego podziału. Część wschodnia znalazła się w rękach Litwinów, a skraj zachodni pozostał przy Mazowszu. Do takich wniosków dochodzimy obserwując relikty starych rozgraniczeń. Pewnie bowiem wówczas przez cały obszar wzdłuż traktu z Wizny do Goniądza poprowadzono linię graniczną utrwaloną późniejszymi podziałami granicznymi dóbr ziemskich. Ten ważny podział przez współczesnych nam historyków tych ziem był dotąd pomijany milczeniem.

Książęta mazowieccy odbierając ziemię wiską żądali też powiatu goniądzkiego. Kilkakrotne, usilne prośby o jego zwrot w ciągu wieku XV nie przyniosły skutku. Powiat goniądzki pozostał trwale w granicach МКТ, 35. Jeszcze w 1453 r. na Zjeździe Parczewskim posłowie mazowieccy upominali się u króla Kazimierza Jagiellończyka o zajęte przez Litwinów powiaty Goniądz i Tykocin. Król dał im surową odpowiedź, za co zganił go — jak pisze Jan Długosz — kardynał Oleśnicki36. W 1458 r. książęta Bolesław i Władysław upominali się o zwrot powiatu goniądzkiego37. W 1459 r. Jan Rytwiański star. sandomierski domagał się od Kazimierza Jagiellończyka zwrotu dla Mazowsza, Goniądza i Węgrowa33,

J. Wiśniewski przypuszczał, że być może ok. 1434 r. książęta mazowieccy na krótko odzyskali powiat goniądzki, co miało łączyć się z potwierdzeniem starej granicy na rzece Netcie, Biebrzy, Brzozówce, Czarnej, Supraśli i Narwi. Do takiego sądu doszedł on wnioskując z faktu, że stary akt Kiejstuta z 1358 r. został potwierdzony i transumowany przez Stanisława bpa płockiego 7 IX 1434 r. Tak jednak, sądzę, nie było. Głównym powodem - jak się wydaje — była sprawa wydzielenia się dóbr Tykocin, pewnie właśnie w tym roku nadanych Gasztołdom w dziedziczne posiadanie. Do 1434 r. teren włości tykocińskiej należał do parafii wiskiej. Zaniepokojony usamodzielnieniem się włości tykocińskiej pleban wiski widocznie wówczas zwrócił się do bpa płockiego o zatwierdzenie obszaru swojej pa-

38 rafii. Transumpt, z którego Lubomirski, wydawca Kodeksu Mazowieckiego zaczerpnął tylko treść aktu z 1358 r. zaginął. Zachował się jednak wiele mówiący regest z 1798 r. w spisach archiwaliów przejmowanych po III rozbiorze przez Prusaków w tzw. Archiwum Polskim wraz z Metryką Koronną. Spis ten wymienia dokument: Grodnae. post Sanctae Laurenti 1358. Literae ratificationis concordiae occasione limitum terrae Visnensis et districtus Grodnensis seu Mazowsze et Lithuaniae inter praedicta Ducatus factae ubi specificantur praetera ad ecclesiam visnensem et ad bona. Widocznie Gasztołd po otrzymaniu dóbr tykocińskich chciał dla swej włości utworzyć odrębną parafię katolicką. Nastąpiło to zresztą wkrótce, w 1437 r39.

Osada o charakterze miejskim w Goniądzu egzystowała już w końcu XIV wieku. W pocz. XV w. mieszkańcy Goniądza zawierali transakcje finansowe z łomżanami. W l. 1421-1434 kupcy goniądzcy prowadzili handel z miastami Gdańsk i Toruń40, co świadczy o ich zamożności, paraniu się dużym handlem i rozwoju funkcji miejskich osady przy zamku nad Biebrzą41. W 1434 r. wzmiankowany był kupiec Klymans (Klemens z Goniądza), dostarczający drewno do Gdańska42. Ok. 1463-1465 r. drewno słał tam Paweł z Goniądza. W 1467 r. dostarczył drewno Johanowi Angermundenowi inny kupiec goniądzki Jakub. Łącznie na 33 zapisy z Podlasia (bez Brześcia) Goniądz pojawia się 3 razy, choć ilości dostarczanego drewna były raczej średnie43. W 1506 r. w jednym z dokumentów stwierdzono: w ziemi wiżnieńskiej, blisko miasta Goniądz...44.

Zastanawia fakt, że bieg gościńca trzciańskiego, kontynuującego ciąg komunikacyjny Drogi Witoldowej w obrębie samego miasta Goniądza wytwarzał podział na dwa organizmy miejskie z ich centrami — rynkami: Starym i Nowym. Wymieniają je inwentarze miasta z 1571 i 1573 r., a są charakterystyczne dla zachowanego do dziś zabytkowego układu urbanistycznego. Dwa rynki odpowiadały podziałowi na dwa organizmy miejskie — miasta stare i nowe (choć takich nazw w źródłach nie znajdujemy). Oba rynki były podobnej wielkości — przy Nowym w 1573 r. było 137 pr., a przy Starym — 104 1/2 pr. Ponadto inwentarze wspominały, że przy Starym Rynku było pustych po ks. Michale odmarłym 2 1/2 pr. co świadczyłoby о tym, że przy Starym Rynku mógł funkcjonować kościół. Tymczasem skądinąd wiadomo, że kościół parafialny w Goniądzu usytuowany był przy Nowym Rynku. Pewnie więc egzystowały dwie świątynie katolickie — odrębne dla mieszkańców Starego i Nowego Miasta45. Powstaje przypuszczenie, że wobec graniczności Drogi Witoldowej, kontynuowanej przez gościniec trzciański istniał podział organizmu miejskiego w Goniądzu na dwie struktury urbanistyczne. Pewnie więc w 1401 r. do Litwy trafiła nie całość powiatu goniądzkiego, a jedynie jego część wschodnia. Hipoteza o istnieniu dwóch miast: Goniądza mazowieckiego (powstałego w XIV w.) i bezpośrednio sąsiadującego z nim Goniądza litewskiego (powstałego w l. 1401-1430) wymaga dalszych badań historyczno-archeologicznych. Podział, który zaowocował powstaniem dwóch bliźniaczych rynków, kościołów i miast musiał być krótkotrwały i pewnie jeszcze w tymże okresie — 1 poł. XV w. powstało jedno miasto. Najstarszy kościół parafialny w Goniądzu nosił wezwanie św. Jana Chrzciciela, a ulica wybiegająca z naroża Starego Rynku nosiła dawniej nazwę: Świętojańska. 30 IX 1675 r. wizytując parafię goniądzką ks. Ignacy Świętosławski stwierdził: Kościoły parafialne są dwa: większy pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i mniejszy św. Jana, oba głęboko starożytne... W kościele św. Jana dobry dach i nowe okna. Ołtarz jeden. Stalle. Zakrystia. Nowy, mały przedsionek. Dzwon w sygnaturcel. W innej wizytacji z tego czasu (z lat 1674-1679) Mikołaj Słupski odnotował: Goniądz, kościół drewniany, kolacja kólewska. Proboszcz ks. Zygmunt Załęski, zrestaurował kościół od dawna opuszczony47. W 1716 r. kościół św. Jana już nie istniał, choć w uposażeniu parafii wymienia się plac położony na terenie miasta, który idzie od dzwonnicy, aż do cmentarza kościoła św. Jana, 6 stadiów długi i szeroki na 2. Na placu tym znajdowała się w pobliżu

46 dzwonnicy karczma, należąca do plebana oraz dom organisty 48. W 1762 r. wzmiankowano, dwie karczmy w Rynku, po jednym placu z obydwóch stron starego cmentarza, na którym w jednym budynku mieszka chłop49. Jeszcze w 1739 r. gdy wymieniano place należące do kościoła parafialnego pisano: za św. Janem placów dwa50. W 1765 r. karczmę plebańską przy cmentarzu nie istniejącego już wówczas kościoła św. Jana arendował Żyd. Własność kościelna przy Starym Rynku przetrwała do czasów nam współczesnych. O placu przy Starym Rynku wspomina się jeszcze w 1934 r.

Z wezwania, które nosił najdawniejszy kościół goniądzki — św. Jana Chrzciciela wnosić można, że była to placówka misyjna, prowadząca chrystianizację pogańskiej ludności. (Takież samo wezwanie — św. Jana Chrzciciela nosiły kościoły farne w Wiźnie, Warszawie, czy Wilnie). Trudno dociec jak dawną metrykę posiadał ten kościół, ale pewnie świątynia w tym miejscu mogła powstać w dobie chrystianizacji Mazowsza, jeszcze w XI w. Brak źródeł pisanych uniemożliwia poznanie średniowiecznych dziejów kościoła goniądzkiego. Oczekiwać należy na badania archeologiczne, a nie jest wykluczone, że średniowieczna Fara goniądzka mogła być murowana, tak jak łomżyńska, wiska, wąsoska itd. 46

Powstaje przypuszczenie, że wobec graniczności Drogi Witoldowej, kontynuowanej przez gościniec trzciański istniał podział organizmu miejskiego w Goniądzu na dwie struktury urbanistyczne. Pewnie więc w 1401 r. do Litwy trafiła nie całość powiatu goniądzkiego, a jedynie jego część wschodnia. Hipoteza o istnieniu dwóch miast: Goniądza mazowieckiego (powstałego w XIV w.) i bezpośrednio sąsiadującego z nim Goniądza litewskiego (powstałego w l. 1401-1430) wymaga dalszych badań historyczno-archeologicznych. Podział, który zaowocował powstaniem dwóch bliźniaczych rynków, kościołów i miast musiał być krótkotrwały i pewnie jeszcze w tymże okresie — 1 poł. XV w. powstało jedno miasto.

51 Wielki książę Witold miał być też fundatorem kościoła parafialnego w Goniądzu. Świadczyli o tym w październiku 1536 r. ks. Józef Żebrowski pleban kościoła farnego, liczący lat 60 i ks. Marek, prepozyt kościoła szpitalnego św. Ducha, liczący lat ok. 70 (od 15 lat w Goniądzu), którzy twierdzili że nie widzieli, ani czytali dokumentu fundacji kościoła w Goniądzu, ale słyszeli, że kościół był fundowany przez wielkiego księcia Witolda. Ks. Marek twierdził ponadto, że funkcjonowała wówczas miejscowa opinia, że fara powstała za czasów jeszcze mazowieckich, a proboszczem był niejaki ks. ВШсха52 4". Tradycja o witoldowej fundacji kościelnej znalazła odzwierciedlenie w falsyfikatach rzekomo wystawionych przez Aleksandra Jagiellończyka w 1484, 1500 lub 1504 r., a także podobnym falsyfikacie Mikołaja Radziwiłła jakoby wystawionym w 1484 r.: ecclesiam parochialem in oppido nostro Goniądz in honorem Assumptionis Beatissimae Virginis Mariae, sancti Joannis Baptistae et Agnetis sanctae virginis patronorum, per praeclarum et illustrem principem dominum Vitoldum piae memoriae, avum nostrum, magnum ducem Lituaniae, praedecessorem nostrum erectam, fundatam et aedificatam53. Niewiele tu prawdy, prócz zanotowanej tej samej tradycji, którą wspominali w 1536 r. proboszczowie obu goniądzkich placówek kościelnych. Zresztą falsyfikat goniądzkiego kościoła powstał najprawdopodobniej w 1536 r., świadczy o tym charakter pisma. Ten egzemplarz podrobionego dokumentu nosi datę: 54,

Witold musiał poczynić jakieś kroki związane z kościołem parafialnym w Goniądzu, bo wcześniej, w czasach mazowieckich placówka parafialna w Goniądzu podlegała władzy biskupów płockich, przejście pod panowanie litewskie łączyło się z podporządkowaniem władzy biskupów wileńskich. Potrzeba uniezależnienia od struktury kościoła płockiego najprawdopodobniej wpłynęła na uruchomienie w Goniądzu drugiej placówki rzymskokatolickiej i budowę kościoła w innym miejscu. Drugi kościół parafialny ustawiono z kolei na Nowym Rynku, nosił bez wątpienia wezwanie św. Agnieszki Panny i Męczenniczki. Jest to jedno z dzisiejszych wezwań kościoła goniądzkiego, termin tradycyjnego odpustu, dawniej w tym dniu (21 I) odbywały się ponadto wielkie goniądzkie jarmarki, słynące w regionie z kontraktów Drogi przez Łazy i Tykocin do Grodna przez sz Goniądz na mapie z 1705 r. (?). Carte d' une partie de la Lithuanię et de la Pologne, skala ok. 1:89 000, 51 х 31 ст. BAN St. Petersburg, Kolekcja Piotra I, nr 286.

handlowych. Nawet pieczęć miejska przedstawiała w czasach nowożytnych Baranka — symbol świętej Agnieszki na tle trójkąta — symbolu św. Trójcy 55. 10 II 1464 r. w źródłach odnotowany został proboszcz parafii w Goniądzu, pobożny Maciejś56. Kilka dni później 13 II toż samo Źródło określa proboszcza parafii goniądzkiej imieniem Mikołaj?. Może to nie błąd kopisty, a dwaj proboszczowie goniądzcy — jeden z fary św. Jana Chrzciciela, a drugi z fary św. Agnieszki?

Powiat tykociński, później niż goniądzki, bo dopiero w 1425 r. został oderwany od mazowieckiej ziemi wiskiej i przyłączony do Litwy. Tzw. Witoldowa Droga z Wizny przez Nieciece, Łazy i Trzcianne do Goniądza wyznaczała wówczas też granicę państwową. Droga przeprawiała się przez Narew pomiędzy wsiami Nieciece i Łazy kilka km na zachód od miasta Tykocina. W Łazach istniał most, zlikwidowany przez Olbrachta Marcinowicza Gasztołda, o czym wzmiankuje dokument z 1533 г.58 53 Wówczas dopiero gościniec poprowadzono przez Tykocin.

Przyłączenie powiatu goniądzkiego do Litwy spowodowało podporządkowanie się zamków goniądzkiego i rajgrodzkiego władzy namiestników bielskich. Ok. 1488 r. funkcję tę pełnił Mikołaj Radziwiłłowicz, który prowadził akcję osadniczą w okolicach Rajgrodu. Później namiestnikiem był jego syn Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł. On to m.in. aktem z 9 V 1499 r. wystawionym w Goniądzu nadał mieszczaninowi rajgrodzkiemu Piotrowi Leckiemu okręg lasu, który (jest) nad jeziorem Dręstwem za książęcym młynem na rzece Szelistówce, gdzie go byli poczęli robić za ojca mojego Mikołaja Radziwiłtowicza na dwór kniazia wielkiego59. Inne akty prawne z tych lat wzmiankują Mikołaja Mikołajewicza Radziwiłła jako namiestnika bielskiego, m.in. w 1493 r., 21 IX 1498 i 6 УШ 1501 r., 25 II 1504 г. 60

57 Średniowieczna przeszłość powiatu goniądzkiego wskazuje, że położony u styku różnych struktur państwowych: Mazowsza, Jaćwieży, Litwy i Państwa Krzyżackiego był terenem atrakcyjnym dla wszystkich sąsiadów. Rywalizacja o te ziemie podkreśla ich kluczowy charakter dla ówczesnych stosunków międzypaństwowych.

2. Wodziłówka — zaginiony dworzec myśliwski wielkich książąt litewskich z XV wieku

Dworzec Zygmunta Augusta w Knyszynie miał swego poprzednika w postaci łowieckiej curioli zwanej Wodziłówka. Wielki książę litewski Witold w l. 1402-1430 zbudował tam bowiem swój myśliwski dworzec. Polowania były wykorzystywane do prowadzenia poufnych rozmów międzynarodowych. O litewskim dworcu Wodziłówce dowiadujemy się z dokumentów procesowych sporu, który toczył się pomiędzy królową Boną a Janem Radziwiłłem z Goniądza, o rozgraniczenie dóbr goniądzkich z majętnością młodego króla Zygmunta Augusta. Proces miał miejsce w l. 1529-

W 1536 r. jeden z ekspertów sądowych Iwan Łuczynic wysłany przez dzierżawcę knyszyńskiego Aleksandra Chodkiewicza do zapoznania się z opiniami osoczników i bartników, po powrocie z wizji terenowej donosił, że osocznicy pilnujący puszczy przywiedli go nad rzekę Wojdyłówkę w puszczy należącej do Bielska, do puszczańskiego ostępu Hwozdnego, położonego w odległości 1 mili od Knyszyna. Twierdzili, że był tu przedtem myśliwski dwór królewski. Książęta Witold (zm. 1430 r.) i Zygmunt Kiejstutowicz oraz królowie Kazimierz Jagiellończyk i Aleksander Jagiellończyk, polowali w miejscu, gdzie dziś znajduje się Knyszyn i Dobrzyniewo oraz Długołęka, airównież w puszczy grodzieńskiej. Wówczas, gdy króla nie było, to przyjeżdżał łowczy królewski, zatrzymywał się w tym dworze w Wojdyłówce i łowił Tablica I. Goniądz. Kościół parafialny z 1922 r., Nowy Rynek i Stary Rynek; po lewej ulica kontynuująca gościniec wiski.

Tablica II. Kielich mszalny z Knyszyna z 1520 r. z herbem Trąby; późnogotycka Matka Boska z Dzieciątkiem z najstarszego kościoła w Knyszynie, dziś w Krypnie; obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem.

zwierzynę w tej puszczy dla króla. Posługi budowlane i remonty tego dworu zawsze były wykonywane przez wielkoksiążęcą włość bielską. Z Bielska też zawsze była stróża, która dozorowała ten dwór. W czasie, gdy Mikołaj Radziwiłł był dzierżawcą bielskim, wówczas ten dwór spłonął i on odbudował go posługując się ludźmi bielskimi. Gdy księciu Michałowi Glińskiemu (w lutym 1505 r.) nadano dobra Goniądz na dziedziczną własność, Gliński do tej puszczy nie wstępował i nie bywał w dworze w Wodziłówce. Dworzec pozostawał wówczas w całości i przynależał do dzierżawy hospodarskiej w Bielsku, był pod zarządem namiestnika bielskiego. A gdy Goniądz został nadany dziedzicznie Mikołajowi Radziwiłłowi (jak wiemy skądinąd 1 I 1509 r.), wówczas Radziwiłł nakazał dwór w Wodziłówce po cichu spalić, a na jego miejsce nad Sokołdką w puszczy bielskiej zbudował sobie inny dwór i tam uczynił łowiska i przyłączył je do swego dziedzicznego Goniądza. Osocznicy twierdzili też, że w Wodziłówce dotąd są wyraźne ślady po dworze i jeszcze dobrze widać, gdzie stały piece świetlic dworskich i kominy, a także, gdzie były domy.

'W dalszej części swego doniesienia Łuczynic wskazywał miejsca, gdzie znajdowały się z kolei okoły, czyli stajnie hospodarskie. Jedne z nich usytuowane były nad rzeczką Czarną, przy wielkiej drodze, a drugie przy ujściu Sokołdki do Supraśli. Również w tych okołach królowie zatrzymywali się i zwierzynę łowili w puszczach — bielskiej i grodzieńskiej. Okoły połączone były z dworcem myśliwskim Wodziłówką traktem zwanym Drogą Witoldową. Naprawa i ogacenie mostów należało do obowiązków namiestnika bielskiego, który wykonywał to rękoma ludzi służebnych zamku bielskiego, aż do rzeczki Czarnej i znajdującego się tam dworu.

Sianożęcia nad rzekami Czarną, Sokołdką i nad Supraślą, aż do miejsca zwanego Krzywa Olcha od całych wieków kosiły włości hospodarskie bielska i suraska, przygotowując siano na łowy monarchów. Której zimy w tej puszczy nie było łowów, wówczas siano zabierano dla potrzeb zamków w Bielsku i Surażu. Namiestnicy Goniądza z tej puszczy i z tych sianożęci nie korzystali.

Inny świadek Jakim Dzieczko z Bielska 4 XI 1536 r. zaświadczył, że za czasów Mikołaja Radziwiłła służył jako przełożony nad lasami u rządców goniądzkich, Skromołowskiego, a później Słowika. Lasy goniądzkie rozciągały się aż do Dobarzu, która to puszcza Dobarz nadal należy do dóbr goniądzkich. Jednak jego władza jako leśniczego nie przekraczała nigdy rzeki Nereśli. Poza tą rzeką wszystkie lasy były pilnowane przez leśniczych bielskich. Ktokolwiek zaś z Goniądza do tych lasów poza rzekę śmiał wejść zawsze od łych dozorców bywał imany i trzymany w zastawie.

Jakim Dzieczko służył także u rządców bielskich naprzód u pewnego боНапука, który był metropolitą61, a później u innych, od których byłem naznaczony dozorcą tych lasów; A tak wraz z innymi dozorcami alias osocznikami pilnując lasów bielskich, pilnowałem je zawsze i broniłem aż do rzeki Niereszli, Narew, Supraszli, Sokołdki, Czarnej i aż do gościńca grodzieńskiego. Ci którzy wyrabiali niekiedy w rzeczonych lasach wańczos, maszty, huty i smołę, płacili zawsze whaijne do Bielska, pobiereżne ja od nich pobierałem na rządcę bielskiego. Kniaź zaś Gliński posiadając już Goniądz, nigdy do rzeczonych lasów, poza rzekę Niereszlię nie wchodził, ani się nie mieszał do żadnych podatków, lecz nie wiem jakiem później prawem p. Mikołaj Radziwiłł wojewoda wileński odebrał te lasy i do Goniądza je sobie przywłaszczył. Dzieczko dalej stwierdził, że: była w tych lasach pewna osada (curiola), za czasów Witolda dla łowów zbudowana, gdy ja lasem dozorowałem, zawsze zwykłem był stawać w tej osadzie z osocznikami za czasów nawet kniazia Glińskiego i ją pilnowałem. Lecz gdy p. Radziwiłł lasy zajął, to tę osadę spalił.

Trzeci przysięgły świadek, strzelec, Ihnat Kuszko twierdził, że służył u łowczego generalnego bielskiego Lewka Baszmana. Wpierw ze strażnikami bielskimi dozorował lasy i polował na zwierzynę, aż do rzeki Nereśli. Chwytał wówczas mieszkańców dóbr goniądzkich, którzy do lasów tych zachodzili. Później gdy miał pomieszkanie w Bielsku, mianowany zostałem strzelcem. Rządcy jednak bielscy zwykli go byli często nadal posyłać dla bronienia tych lasów w imieniu króla. Zabił wiele zwierzyny w lasach aż do Nereśli. Gdy Goniądz nadano w dziedziczne posiadanie księciu Michałowi Glińskiemu, bronił wraz z innymi dozorcami bielskimi lasów po Nereśl, aż do Narwi i Supraśli od wchodzącej tam ludności. Również w osadzie Witolda, która była w Wojdziłówce, zwykłem był stawać z samym niegdyś panem Lewkiem Baszmanem łowczym — twierdził dalej Kuszko. Ponadto co się tyczyło leśnej wytwórczości, to z rudni, smolarni, od produkcji wańczosu i masztów, opłacano podatki do Bielska. Podatek zwany pobereżźne, sam Kuszko wybierał i oddawał rządcom bielskim, a nie goniądzkim.

Inni świadkowie przysięgli: Paniuch Kundratowicz, Andrzej Haczkowicz i Mielech Czerzejkowicz również zaświadczali, że jako dozorcy lasów bielskich z dawna, od naddziadów, dziadów i ojców i jak sami pamiętali, bo jeszcze za czasów króla Kazimierza zawsze pilnowali lasów bielskich, i bronili je od Goniądzskich do rzeki Nereśli. Ci ostatni zaś do tych lasów nie zachodzili pod żadnym pozorem. Bartnicy bielscy, którzy w tych lasach mieli pasieki, podatki miodem opłacali zawsze do Bielska, a nie do Goniądza. Bobrownicy, którzy bobry łapali w rzekach Nereśli, Narwi, Sokołdzie, Czarnej i Supraśli zawsze przynosili podatki do zamku bielskiego.

Również sianożęci na rzece Supraśli kosiły się zawsze dla zamku bielskiego i suraskiego, przez ludzi bielskich i suraskich. Siano zaś, które tam zbierano, prowadziło się do Bielska i Suraża, albo do osady Witolda, która była w Woydyłówce, a nie do Goniądza. Która to osada w Woydyłówce pilnowana była niegdyś przez bielskich i szarażskich.

Świadkowie twierdzili też, że dobra goniądzkie były dawniej tak niewielkie, że zaledwie mogły wystarczyć na wikt rządcy. A gdy nawet kniaziowi Glińskiemu dany był Goniądz w dziedziczne posiadanie, nigdy sam Gliński nie przechodził za rzekę Nereśl. Podatki whajne i pobereżźne dawało się do Bielska. Później, gdy Goniądz nadany został Mikołajowi Radziwiłłowi, wówczas on te lasy zabrał i do Goniądza przywłaszczył strażników, osoczników, bartników, bobrowników z tych lasów wypędził, a sianożęci królewskie, i wszystkie ich przystępy, dla siebie objął i do Goniądza przyłączył. Działo się to w czasie, gdy Mikołaj Radziwiłł również dzierżawił dobra bielskie.

Wspominali też osocznicy, że w czasach gdy kniaż Gliński posiadał dziedzicznie Goniądz (1505-1508), a zawiadowcą borów podlaskich był Andrzej Łosska, złapali w lesie, gdzie teraz jest Knyszyn łuczników o przezwiskach: Jan Jezusek i Litwiniec. Król był natenczas w Brześciu62. Gdy osocznicy prowadzil tych jeńców do króla, jeden z nich, Jezusek uciekł aż do Niemiec, a dla drugiego, Litwińca przyprowadzonego przez nich do króla kniaź Gliński ledwie za wielkiemi prośbami otrzymał uwolnienie od szubiennicy. Za Jezu-

ska zaś, z rozkazu króla zapłacili samemu kniaziowi Glińskiemu pieniędzy kop 1058.63

64 Ostęp Hwozdny, w którym według Łuczynica miał znajdować się dwór myśliwski wielkich książąt litewskich wspominają również inne źródła. Revizja puść i perechodov zverinnych v Velikim Knjażestve Litovskom z 1559 r. dokonana przez Grzegorza Wołłowicza opisująca ostępy puszczańskie, jako drugi wymieniała ostup Hvozdnaja — posred toho ostupu rećka Vodilovka idet ze vschoda na zachod. Okazuje się, że w 1556 r. starosta knyszyński Piotr Chwalczewski osadził na skraju tego ostępu wsie Czarna (dziś Milewskie) i Szaflew (dziś Zofiówka), które swoimi gruntami zajęły w części terytorium tego ostępu: Pod tym ostupom sela га p. Piotra Falicovskoho starosty knyśinskago novo osażonyje, ёоти tri leta. Na imja selo Cornaja, zemjany Cornevskimi osażeno, kotoryje prodavżi imenećka i oselosti svoi v Mazovsach, tut v toj puśći JKM oseli i teper meśkajući, povinnosti takie jako inśie ludi tjaglye polnjat. Drugoje selo Saflev, kotoroho sela voloki koncami svoimi pod вату] ostup prilegli65.

Inną charakterystyczną informacją, którą przekazał w swej relacji Łuczynic był fakt, że dwór w Wodziłówce spłonął w l. 1493-1501, kdy p. Mikolaj Radiwil Belsk derżał, v tot ćas kak eśćo podcasim byl u КЛМ i tot dvor byl sgorel. Mikołaj Radziwiłł po raz pierwszy namiestnikiem bielskim został po 11 IX 1493 r., a 27 VIII 1501 r. na tym stanowisku spotykamy już Jana Zabrzezińskiego66. Przyczyn pożaru nie znamy, może był jedynie dziełem przypadku.

Odbudowa dworu dokonana została przez ówczesnego dzierżawcę bielskiego — Mikołaja Radziwiłła, bowiem ten właściciel Państwa Goniądzko-Rajgrodzkiego zagarnąwszy później po 1509 r. tę część hospodarskiej puszczy bielskiej i sąsiedniej grodzieńskiej — jak twierdzili świadkowie — miał nakazać dwór w Wodziłówce zniszczyć i wybudował inny dwór, w innym miejscu nad Sokołdą. I. Łuczynic, a także i inni świadkowie procesu w 1536 r. stwierdzali, że pozostały wyraźne ślady po dworze, rumowiska pieców świetlicznych itp. Rodzi się pytanie: Czy odbudowywany po pożarze ok. 1500 r. dworzec myśliwski był dokładnie w tym samym miejscu, czy w innym? O widocznych zgliszczach którego z nich wspominali świadkowie — spalonego ok. 1500 r., czy zniszczonego przez Mikołaja Radziwiłła ok. 1509 r.?

W źródłach historycznych zwraca uwagę częste pojawianie się wzmianek o miejscu położonym przy ujściu Sokołdki do бирта 67. Miały tam być okoły, czyli stajnie, co pewnie było uwarunkowane licznymi łąkami nadrzecznymi dostarczającymi pożywienia stadninie końskiej, połączone Witoldową Drogą z Wodziłówką. Najwidoczniej przybywający na polowania pozostawiali tam konie na popas. Też tam — nad Sokołdką Mikołaj Radziwiłł na pocz. XVI stulecia zbudował kolejny dwór myśliwski, po spaleniu Wodziłówki. Dworzec Sokołdka istniał na terenie dzisiejszej miejscowości Jurowceć68, 15 I 1533 r. Jan Mikołajewicz Radziwiłł podczaszy wielkoksiążęcy, w Sokolke kwitował ihumena supraskiego z 1 kopy gr za pozwolenie zbudowania młyna w Topilcu69. W trakcie procesu z Radziwiłłami dowiadujemy się o kolejach losu tego terenu. W dokumencie uposażeniowym plebana w Dobrzyniewie Kościelnym wystawionym w Goniądzu 9 VI 1519 r. czytamy, że dziesięcinę m.in. miał opłacać ze swoich ról Łukasz Kurzeniecki, wójt dobrzyniewskiS70. 20 М 1505 r. Maksim Kostenowicz sprzedał klasztorowi supraskiemu, za zgodą namiestnika suraskiego Marcina Gasztołda swoją ojczystą i dziadzizną sianożęć za rzeką Supraślą. Musiała się ona znajdować w sąsiedztwie miejsca po okołach wielkoksiążęcych71, bo 28 II 1532 r. Zygmunt I stwierdzał, że wójt dobrzyniewski Łukasz bezprawnie wstępował w granice terenów monasteru supraskiego72, W 1536 r. do dzierżawcy knyszyńskiego Aleksandra Chodkiewicza dotarły zeznania świadków. Jeden z nich bartnik Ołtuch z Plosek pod Bielskiem, który wcześniej łaźnię swoją miał u okołów u zbiegu Sokołdki i Supraśli twierdził, że odebrał mu ją Mikołaj Radziwiłł, każąc płacić podatki do Goniądza. Tyi okoly i lazniśca p. voevoda vojtu dobrenevskomu, Lukasu otdal na zemjanstvo, i teper znaki, gde okoly byli i est togo velikij znak, niśli mnogo, i pole rozrobleno, nedaleko puści gorodenskoj, pod ostupom Vasilkovom. Gajewnik suraski Kuźma Kostenowicz (brat Maksima?) powiedział, że także posiadał łaźnię nad Suprasślą, tam, gdzie obecnie Łukasz Kurzeniecki, wójt dobrzyniewski domom sedit i senożaty ego zachodnyi pod nim i derevo bortnoe nebożćcik p. voevoda v nego otnjal i Lukaśu otdal, a tak i teper kljućnik belskij podle davnosti, га toe derevo dan na mnie beret73.

Na lewym brzegu rzeki Sokołdki Ladzkiej (dziś Czarna), przy jej ujściu do Supraśli znajdował się ostęp puszczy grodzieńskiej zwany Wasilków (później miejsce lokowanego w 1566 r. miasta o tej nazwie). 6 VIII 1528 r. Zygmunt I na prośbę Olbrachta Gasztołda starosty bielskiego pozwolił jego poddanym bartnikom ze Złotorii i Siekierk па wchody do tego ostępu74.

Później dwór był własnością szlachecką rodziny Kurzenieckich, posesorów Kalinówki i Jasionówki. W 1571 r. należał do Jerzego Kurzenieckiego, od którego może imienia urobiona została nazwa obowiązująca do dziś — Jurowce75. W 1611 r. w testamencie Jan syn Jerzego przekazał Sokołdkę swemu synowi Stefanowi, ten zmarł w 1635 г. 7°76

Tereny okolicznych puszcz nie były pozbawione funkcji gospodarczych. Prócz łowów wielkoksiążęcych odbywała się w nich gospodarka leśna. Na samej rzeczce Wodziłówce znajdowały się dwie smolarnie (jedna z nich u bagna), którymi zarządzał ziemianin Moniuszko, nad rzeką Jaskrą był majdan należący do wójta boguszewskiego, a w sąsiedztwie późniejszej wsi Pogorzałki nad rzeczką Borsukówką znajdował się duży zakład przetwórczy mieszczanina łomżyńskiego Polkowskiego. Od narwianego brzegu wiodła do niego droga zwana drogą Polkowskiego lub Polikowskiego77.

Dziś Wodziłówka to maleńka wieś składająca się z kilku zaledwie gospodarstw rolniczych, położona kilka km od Knyszyna. Gospodarstwa rozlokowane w koloniach położone są na lewym brzegu niewielkiej rzeczki Wodziłówki — dopływu Jaskranki, z którą łączy się ona na łąkach pod miastem Knyszynem. Grunty wsi — częściowo zarosłe lasem, zajmują wyższy teren o dość zróżnicowanej rzeźbie morenowej. Wodziłówka płynie bagnistą doliną. W najwęższym miejscu przeprowadzono przez dolinę groblę, po której biegnie droga ze wsi Wodziłówki, do dawnego przedmieścia knyszyńskiego, wsi Grądy. Wieś Wodziłówka położona jest na skraju wielkiego kompleksu puszczy knyszyńskiej, a las porastający grunty wiejskie posiada charakter naturalnej kontynuacji tej puszczy. W 1964 r. historyk Marian Paździor poszukując lokalizacji knyszyńskiego dworca króla Zygmunta Augusta natknął się w lesie sąsiadującym ze wsią Wodziłówką (działce leśnej należącej do jednego Z rolników) na pozostałości fundamentów kamiennych bliżej nie znanej mu budowli78.

Сноски

5 Oppidi quod dicitur Grodno..., a terrarum nostrorum limitibus ad duas lencas posit. - Zob. Codez diplomaticus Prussicus, wyd. J. Voigt, t. 3, Kónigsberg 1848, nr 134, s. 182.

6 AGAD Warszawa, Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 20 [dalej cyt. Zb. dok. perg.].

7 Oryginalny dokument pergaminowy rozgraniczenia wystawiony w Grodnie

9 Por. zamieszczoną ilustrację: Plan zamczyska z XIII-XIV w. koło wst Niemczyn z 1. 30-tych XX w. zachowaną w: Archiwum Państwowe (dalej w skrócie AP) Białystok, Urząd Wojewódzki Białostocki 1919-1939, Wydział Sztuki, nr 178.

10 AGAD Warszawa, Zb. kartograficzny, nr 67-1 — Mapa ogólna ekonomij JKM grodzieńskiej razem z przyległemi leśnictwami wzięte, oznaczeniem wnętrznie i dokoła leżących dóbr ziemskich, tudzież gruntów od ekonomii odeszłych... sporządzona w r. 1781.

11 Ordinacja korolevskich puść о lesnicestvach byvśogo Wilk. Kn. Litovskogo sostavlennaja po instrukcji korolja Vladisłava IV, Vilna 1871, К. 117, wymienia ostępy w kwa-terze kuźnickiej od granicy podlaskiej, m.in. Ozierodek i Niemczyno. W Ozierzyszczach dwór JKM i insze izby pobudowane naprawować, na straż koleją tydzień po jednemu mają chodzić, postrzegając ognia i budowania, aby całe było, osocznicy sioła Skindzierza i Czarnego Stoku pilnować powinna.

8 VIII 1358 r. przez Kiejstuta księcia Litwinów, pana trockiego i grodzieńskiego za zgodą braci swoich Olgierda zwierzchniego księcia Litwy, Jawnuty, Koriata i Jerzego oraz bojarów zawierający układ z Siemowitem synem Trojdena księcia mazowieckiego o ustalenie granic między ziemiami Litwy i Mazowsza oraz potwierdzający to rozgraniczenie dokonane przez pełnomocników obu stron znajduje się w Muzeum Narodowym w Krakowie, w Bibliotece Czartoryskich (dalej cyt. MN Kraków, Bibl. Czart.), nr 307. (Do Bibl. Czart. rękopis trafił z Biblioteki Tadeusza Czackiego, tam nosił sygn. 1). Dokument drukowany w Kodeksie Dyplomatycznym Księstwa Mazowieckiego, wyd. J. T. Lubomirski, t. 1, Warszawa 1863, nr 80, gdzie opublikowano go z transumptu z 1434 r. — zob. Гита Masoviae terrestria. Pomniki dawnego prawa mazowieckiego ziemskiego, oprac. J. Sawicki, t. I, Warszawa 1972, nr 16, s. 19-20; A. Jabłonowski, Podlasie, „Źródła dziejowe”, t. XVII, cz. 2, Warszawa 1909, s. 5; Wzmianka o tym dokumencie znajduje się ponadto w: AP Białystok, Kamera Wojenna i Domen w Białymstoku, nr 155 A, К. 225. [Dalej w skrócie: Kamera]; Zob. też AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 8, s. 87-105.

12 Wigand z Marburga, Kronika, „Puścizna po Janie Długosz dziejopisie polskim, to jest Kronika Wiganda z Marburga...”, wyd. J. Voigt, Е. Raczyński, Poznań 1842, s. 339. Zob. też Die Chronik Wigands von Marburg, „Scriptores Rerum Prussicarum”, wyd. Th. Hirsch, M. Toeppen, Е. Strehlke, t. Ц, Leipzig 1863, s. 647.

13 Tura Masoviae, t. I, nr 26, s. 37-39.

14 Wigand z Marburga, Kronika, s. 339; Die Chronik Wigands von Marburg, s. 647.

15 7, Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim od XV do końca XVIII wieku, „Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego”, Białystok 1967, s. 44-45 [dalej cyt. J. Wiśniewski, DzOPA]. S3GNA

16 J. Maroszek, Zaginione miasto Zygmuntowo, Miasto - region — społeczeństwo. Studia ofiarowane prof. A. Wyrobiszowi w 60 rocznicę Jego urodzin, Białystok 1992, s. 51-67.

17 Die Chronik Wigands von Marburg, s. 647; J. Maroszek, Dolina Biebrzy w przeszłości — do końca XVIII wieku, „Białostocczyzna” nr 1(37), 1995 r., s. 4-6; J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskim do połowy X VI wieku, „Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego”, t. I, Warszawa 1975, s. 28 [dalej cyt. DzOPG]; J. Wiśniewski, DzOPA, s. 44-45.

18 Taką lokalizację ujścia rzeki Netty do Biebrzy odnajdujemy na mapie z 1823–1824 r. zatytułowanej Plan casti reki Netty wykonanej przez ppłk. Rezę i Szuberskiego, sporządzonej z okazji prac projektowych Kanału Augustowskiego — por. Centralne Archiwum Historyczne Rosji, St. Petersburg, F. 1487, op. 17, nr 215. Uwidocznione na mapie wyniosłości mogą być pozostałością zamku Metenburg.

20 Powiązania komunikacyjne z sąsiednią Jaćwieżą umożliwiały prowadzenie tu działalności misyjnej wśród pogańskiej ludności. Wezwanie dolistowskiego kościoła św. Wawrzyńca Męczennika, którego kult szerzyli benedyktyni prowadzi do ostrożnej hipotezy, że Dolistowo mogło być miejscem benedyktyńskiej misji św. Brunona z Kwerfurtu, a może nawet jego śmierci z rąk Jadźwingów 9 Ш 1009 r. J. Widajewicz, Bruno z Querfurtu, PSB, t. 3, Kraków 1937, s. 24-26. Piotr Damiani, Vita Sancti Romualdi pisał, że Bruno opowiadał słowo boże Rusinom, a dzięki działanym cudom nawróciło się ich wiele tysięcy. Ditmar z Merseburga opowiada, że Bruno przybywszy na granicę Prus i Rusi znalazł mieszkańców tam sobie przeciwnych, i że nieustraszony ich groźbami, zamordowany został wraz z 18 towarzyszami dnia 14 II 1009 r. To samo mówi Kronika Kwedliniburska pod rokiem 1009: Bruno drugiego imienia Bonifacy, arcybiskup i mnich w 18 roku swego wyświęcenia zginął 9 marca [inny dzień niż u Ditmara], ścięty przez pogan na granicach Rusi i Litwy z 18 towarzyszami i wzięty został do niebios. Por. Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia kościelna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Welego, t. 2; Warszawa 1873, s. 606-608.

19 Odgraniczenie sądowe dóbr grodzieńskich i bielskich, w r. 1536, „Athenaeum”, oddział II, z. 1, Wilno 1842, s. 65-91.

21 Wigand z Marburga, Kronika, s. 347.

22 Codez epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae 1376-1430, wyd. A. Prohaska, „Monumenta Medii Aevi Historica Res gestas Poloniae illustrantia”, t. 6, Kraków 1882, nr 179, 187, 188, 249, 284, 290.

23 Tura Masovia, t. I, nr 51, s. 75-76 oraz nr 56, s. 87-89.

24 Jura Masoviae, t. 1, nr 51, 52, 56.

25 Por. J. J. Wiśniewski, DzOPG, s. 28, przypis 39.

26 5, Wiśniewski, DzOPA, s. 45; Codex Epistolaris Vitoldi, nr 179, s. 52 i nr 249, s. 83.

27 Codex Epistolaris Vitoldi, nr 256.

28 Codex Epistolaris Vitoldi, nr 187, s. 55; L. Kolankowski, Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. I (1377-1499), Warszawa 1930, s. 64.

29 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 1393; K. Stronczyński, Wzory pism dawnych w przerysach wystawione, cz. I, Warszawa 1839, s. 88.

30 Dziś wieś Lewonie.

31 Napervej priveli mene osoćniki К Vojdilovce rece, v puśći belskoj pod ostupom Hvozdnym, mila ot Knyśina. Розейй i uskazali mi, iż na tom mestcy byl dvor korolevskij, loviśca. Vitold, Żikgimont, Kazimir i Aleksandr koroli ich milost, gde teper Knysyn a Dobrenec i Dolgaja Luka, i też u gorodenskoj puści zver lovlivlali. A koli Кого! ne byl, ino lovćij ego Levko Basman eżival i v tom dvore stoival i v toj puści zver па КЛМ bival. A tot duor zavżdy volostju belskoju budovan i popravovan. I storoża też zavżdy v tom duore z Belska byvala, kotorajaż storoża obecne togo dvora steregivala. I kdy pan Mikolaj Radivil Belsk derżal, v tot cas kak eśćo podcaśim byl u КЛМ, tot dvor byl sgorel, i on газе ego zarobil ljudmi belskimi. I kak knjazju Michailu Glinskomu Ganjaz” byl о otćinu dostalsja, on v tuju puścu i v tot dvor ne vstupovalsja i о tom dvore ne byval. I tot dvor za niego byl cel, a dzerżan ku Belsku i pod mocoju vrjadnika belskogo byval. A potom kdy panu Mikolaju Radivilu Ganjaz' v u otcinu dostalsja i Belsk drugij raz emu dan derżati — on tot dvor molćkom kazal izżeti, i na to mesto na Sokoldce v puści belskoj sobe zbudoval dvor. I tam vcćnil sobe loviśca i ku Ganezju to povernvul. Gdeź i teper est dobre znatt, gde tot dvor byl. I teper peći svetlićnyi i kominy, gde byli i domy, gde stojali jest znati dobre... Tut też ot tych okolov Vitoldova Doroga byla do togo dvora $0 na Vojdilovce lowiśća byli. Namestnik belskij ljud'mi belskimi most i дай roblivali i poprawvowali, aż do togo dvora % tyi senożati, śto v toj Sokoldki i о Suprasły po Krivuju Olchu z чеки na Belsk vsja volost belskaja a sarażskaja kośivala na lovy. A koli kotoroj zimy lovov v toj puści ne bylo, toe seno na zamok Belsk abo na Saraż birali, a z Ganezja v tuju puścu i do tych senożatej nicogo ne тей, ani stupovalisja, bo Ganjaz' v tot ёа5 byl reć malaja. Por. Archeograficeskij Sbornik dokumentov otnosjaśćcichsja К istorii severo-zapadnoj Rusi. Izdavaemyi pri upravlenji Vilenskago ućebnago Okruga, Vilna 1867, s. 14-18. [Dalej cyt. Arch. sb.]. Rekonstrukcję przebiegu Drogi Polikowskiego opierając się na miejscowej tradycji opracował E. Popławski, Materiały do historii parafii dobrzyniewskiej. Dzieje, cz. 1. Do pomiary włócznej, Białystok 1990, s. 70-73 i mapa: Parafia dobrzyniewska — stare nazwy pól, osad i strumieni.

32 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 44, s. 272-293.

33 ‘Гат stwierdzono: Qui quidem limites inter bona nostra Thikoczin et villam Wyssowate nobilium huiusmodi facti sunt, incipiendo a bonis nobilium Szorczow ad castrum Thikoczin spectantium penes viam nuncupatam Witoldowa Droga, deinde eadem via proprediendo per borram versus orientem usque ad fluvium Meresla [!], ubi limites scopulique graniciales de terra erecti sunt in numero iriginta et circa hunc ipsum fluvium Meresla terminati. Por. AGAD Warszawa, Metryka Koronna (dalej w skrócie MK), nr 108, k. 68-68v; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 41, s. 382-385.

34 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 44, s. 272-293. Por. rozgraniczenie z 1546 r. przytoczone przez L. Kolankowskiego, Zygmunt August, s. 275-7. Por. AGAD Warszawa, Varia, nr 11 - Wypisy i kopie dokumentów rozgraniczających Mazowsze z WKL 1358, 1505 i 1544.

35 j, Wiśniewski, Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny. Geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne, „Acta Baltico-Slavica”, t. XI, 1977, s. 11. [Dalej cyt. J. Wiśniewski, OWE].

36 0. Długosz, Dziejów Polskich ksiąg dwanaście, przeł. K. Mecherzyński, t. V, ks. XII, Kraków 1870, s. 127; Janczak, Z Tykocina, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 22, s. 361.

37 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 8.

38 J, Długosz, Dziejów Polskich ksiąg dwanaście, t. V, ks. XII, s. 274.

39 J, Wiśniewski, DzOPA, s. 47; Гита Masoviae, nr 16, s. 19-20; Cytowany regest transumptu z 1798 r., w: AP Białystok, Kamera, nr 155 A, k. 225.

40 Wyciągi prof. Jerzego Wiśniewskiego, cyt. za: M. Giedz, Goniądz — studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Białystok 1989 (maszynopis ROSiOSK Białystok), s. 5.

41 Codez epistolaris Vitoldi, t. 6, nr 578; AGAD Warszawa, MK, nr 340, k. 165; Preussisches Urkundenbuch, t. III, cz. 2 (1342-1345), wyd. H. Koeppen, Marburg a. Lahn 1958, nr 418; J. Wiśniewski, DzOPG, s. 36.

42 Metryka Księstwa Mazowieckiego z XV i XVI wieku, t. 3, wyd. A. Włodarski, Warszawa 1930, nr 12-14, s. 622.

43 Informacje dotyczące kontaktów mieszczan goniądzkich z Gdańskiem pochodzą z nie publikowanej dotąd pracy Z. Romaniuka, Kontakty Podlasia z Gdańskiem w XV w. (maszynopis).

44 ĄAGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 975.

45 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. ГУТ, nr К-11, К. 48.

47 Stan kościołów parafialnych w diecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskim, wyd. J. Kurczewski, „Litwa i Ruś”, lipiec 1912, t. III, z. 1, s. 54.

46 Ecclesiae parochiales sunt duae: maioris tituli Beatae Virginis Mariae, minoris $. Joannis ambae post antiquos antecessores penitus... In ecclesia 5. Joanis bene tecta её fenestrata noviter. Altare unus. Scamma. Zacristia. Atrium minus nova, campana in copula. - AP Białystok, Kamera, nr 2588, k. 13.

48 АР Białystok, Kamera, nr 2588, k. 300.

49 AP Białystok, Kamera, nr 2588, k. 90.

50 АР Białystok, Kamera, nr 2588, k. 40v.

51 1998 r. odkryto wczesnośredniowieczne grodzisko w Krzeczkowie, kilka km od Goniądza. Może to jest najstarszy Goniądz? Pewne światło na dzieje grodu rzuca fakt, że grodzisko znajdowało się w XVI-XIX w. na terenie folwarku plebana goniądzkiego. Świadczyć to by mogło, że w Krzeczkowie pierwotnie usytuowany był najdawniejszy kościół parafialny, a po przeniesieniu funkcji miejskich i zarządu dóbr do dzisiejszego Goniądza, w Krzeczkowie pozostała dawna świątynia. Zaistniałaby więc sytuacja taka, jaką znamy z licznych średniowiecznych translokacji miejskich na Mazowszu i w innych regionach Polski. Grodzisko w Krzeczkowie oczekuje na prace wykopaliskowe.

52 Depositos testium ipsiusque plebanis in Goniądz super literis fundationis ecclesiae in ibidem. - Por. AP Białystok, Kamera, nr 2855.

53 Por. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, (1387-1507), wyd. 1. Fi-Jałek, W. Semkowicz, t. I, Kraków 1948 (dalej w skrócie KDKW), nr 114, s. 140; Vitoldiana. Coder, privilegiorum Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1386-1430, wyd. J. Ochmański, Warszawa-Poznań 1986, nr 47, s. 53-54.

54 АР Białystok, Kamera, nr 2588.

55 Dopiero W. Wittyg dopatrzył się w kształcie zwierzęcia na pieczęci nie Baranka, a Wilka. Por. W. Wittyg, Pieczęcie miast dawnej Polski, z. 2, Warszawa 1908, s. 74-75.

56 Honorabilis Mathias rector ecclesie parochialis in Gonijacz produxit citationem contra discretum Martinum rectorem ecclesie parochialis in Jedwabne. Archiwum Diecezjalne w Płocku, Acta Episcopalia, nr 1, s. 269-270.

58 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 64, s. 190-201.

59 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 35, s. 94, nr 77.

60 Sbornik materialov otnosiaśćzchsja К istorii panov rady, wyd. 1. Malinovskij, Tomsk 1901, s. 292 i 478, A. Boniecki, Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI w., Warszawa 1887, s. XXV; J. Czubek, Katalog rękopisów Akademii Umie-Jętności w Krakowie, Dodatek I, Kraków 1912, s. 7-79. Parokrotnie jednak na tym urzędzie pojawili się: Sołtan Alexandrowicz — 11 II 1492 - AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 40, s. 495-6, tenże 14 IX 1493 r. - KDKW, t. I, nr 400 oraz Jan Zabrzeziński — 27 VIII 1501 r. — AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 32, s. 259-274 i 27 X 1501 r. - Akty Litovsko-russkogo gosudarstwa, wyd. M. Dovnar Zapolskij, t. I, Moskva 1900, nr 75. Por. Urzędnicy podlascy XIV-XVIII wieku, oprac. E. Dubas-Urwanowicz, W. Jarmolik, M. Kulecki, J. Urwanowicz, Kórnik 1994, s. 59 [dalej cyt. Urzędnicy podlascy].

57 Honorabilis Nicolaus rector ecclesie parochialis in Gonyondz contituit procuratores... - Archiwum Diecezjalne w Płocku, Acta Episcopalia, nr 1, s. 271.

61 Sołtan Aleksandrowicz był w l. 1492-1493 namiestnikiem bielskim i goniądzkim. Jego synem był Józef Sołtan metropolita całej Rusi (zm. 1519 lub 1521). Świadek Jakim Dzieczko myli ojca z synem. Por. A. Boniecki, Poczet, s. 332.

62 Aleksander przebywał w Brześciu Litewskim od 1 II do 16 III 1505 r., a później 6-9 I 1506 r. Por. M. Neumann, IJtinerarium Aleksandra Jagiellończyka wielkiego księcia litewskiego, króla polskiego (czerwiec 1492-sierpień 1506), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Historia”, z. 11, Poznań 1971, s. 148-152.

63 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 7589; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 63; Cytowane teksty w tłumaczeniu z jęz. łacińskiego Leona hr. Ryszczewskiego, opublikowane w: „Athenaeum”, oddział II, z. 1, Wilno 1842, s. 65-91 — Rewizja granic puszczy grodzieńskiej Iwana Kurzenieckiego star. pińskiego, Rafała Czosnowskiego, podkomorzego ciechanowskiego, Jerzego Zielepuchę, namiestnika żyrosławskiego i Iwana Łuczynicza służebnika Aleksandra Chodkiewicza star. knyszyńskiego dokonana została przed

64 V 1536 r., a więc była wcześniejsza od cytowanego tekstu Ograniczenia sądowego dokonanego 1-4 XI 1536 r., nie wzmiankuje o dworze Wodziłówce. Wynika to być może z faktu, że rewizorzy ci mieli jedynie dokonać delimitacji granicy puszczy grodzieńskiej z dobrami goniądzkimi — por. tekst w redakcji J. Jaroszewicza — „Athenaeum”, z. 1, Wilno 1847, s. 95-114.

65 Revizja puść i perechodov zverinych v byvsem Velikom Knjażestve Litovskom, s presovokupleniem gramot i privilegii na vchody v puści i na zemli, sostavlennaja starostoju mstibogovskim С. В. Volovićcem v 1559 godu, Vilna 1867, s. 33.

66 Urzędnicy podlascy, s. 59.

67 p, Czyżewski, Dzieje Sokołdki w XIV-XVIII w., „Białostocczyzna” 1997, nr 1(45), s. 117-122.

68 Archiwum Parafii Rzymskokatolickiej [dalej cyt. APRz] Dobrzyniewo Kościelne, Index parochiae dobrzynieviensis z 1638 r. wymieniał: Jórowce alias Sokolka.

69 Modest (Strelbickij) archimandryta, Suprasl'skij blagoveśćenskij monastyr”, „Vestnik Zapadnoj Rossii”, ks. 1 za 1867 r., Vilna 1865-1867, nr 9, s. 21-22.

70 APRz Dobrzyniewo Kościelne, Dokument perg. uposażenia plebana dobrzyniewskiego wystawiony 9 VI 1519 r. w Goniądzu.

71 Modest, nr 1, s. 5-6.

72 Ap Kraków, Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów, nr 36 [dalej cyt. AMCHh].

73 Arch. sb., t. I, nr 17, s. 17.

74 Biblioteka Akademii Nauk Litwy w Wilnie F. 1, nr 92 [dalej cyt. BAN Wilno]; Pergamentu katalogas, sudarć R. Jasas, Vilnius 1980, nr 317, s. 127 [dalej cyt. R. Jasas]; Opisanie rukopisnago otdelenija Vilenskoj publićnoj biblioteki, t. 3, nr 92, s. 8 [dalej cyt. Opisanie ROVPB].

75 ĄAGAD Warszawa, Kapicjana, nr 9; Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, Teki Glinki, nr 62, s. 16 [dalej cyt. ODZ Warszawaj.

76 AGAD Warszawa, Księga grodzka brańska, 1636-1637, nr 27, К. 21-26у.

77 Arch. sb., t. I, s. 14-18; Е. Popławski, Materiały do historit parafii dobrzyniewskiej, s. 70-73 i mapa: Parafia dobrzyniewska — stare nazwy pól, osad i strumieni.

78 M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki” 1968, t. VIII, s. 373, ryc. 10.