Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 2 из 6): оригинал

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 2 из 6). С. 38-65. Польский текст издания.

Piszący te słowa podjął próbę rozszyfrowania pozostałości ziemnych na wzgórzu przy wsi Wodziłówka. W 1983-1984 r. prowadzono prace wykopaliskowe i penetrację terenową oraz rozpoznanie miejscowej tradycji79. W trakcie prac archeologicznych stwierdzono, że na wzgórzu nazywanym Sygnał, w pobliżu wsi, w czasie fortyfikowania w 1944 r. natrafiono na mur kamienny. Jego korona odsłonięta w kilku miejscach pozostawała w tym stanie aż do czasu rozpoczęcia prac badawczych. Inne miejsce w obrębie stanowiska — zagłębienie w postaci leju nazywanego przez miejscową ludność — Studnia, miało być miejscem czynnego pobierania wody jeszcze w połowie XIX stulecia, dawniej ocembrowanym kamieniami polnymi. Stanowisko z trzech stron okala rów i od wewnątrz wał ziemny, w kształcie wydłużonej litery „U”, z czwartej strony zamkniętej wspomnianym murem. Celem podjętych prac archeologicznych było stwierdzenie, czy obiekt ten jest pozostałością późnośredniowiecznego dworca myśliwskiego, czy innego obiektu. Materiał ceramiczny spotykany w trakcie prac — cienka, siwa ceramika typowa dla wyrobów XIX-wiecznych, przy braku innych, starszych elementów datujących nasuwa odpowiedź, że mamy do czynienia z pozostałością obiektu, o wiele młodszego od dworca myśliwskiego. Nazwa wzgórza — Sygnał wyraźnie odsyła do funkcji tego obiektu. Był to telegraf optyczny na trasie Petersburg — Warszawa, wybudowany w 1839 r80. W trakcie rozpoznania terenowego ustalono, że linia przebiegająca przez Wodziłówkę miała w sąsiedztwie inne tego typu sygnały: w Jasionówce, Krypnie”, a także w sąsiedztwie Kulesz-Chobotek i Morus. Również w przypadku sygnału krypniańskiego, który usytuowany był przy drodze do Długołęki, ok. 300 m od kapliczki dawniej znajdowały się gruzy, cegła, wapno, ale te pozostałości zostały rozebrane. Badania na wodziłowskim Sygnale dały efekt negatywny. Nie odnaleziono w tej miejscowości pozostałości dworu myśliwskiego, ani nawet tam miejsca jego lokalizacji. Resztki fundamentów, zachowana fosa i pozostałości po studni — jak się okazało w czasie badań, łączą się z istnieniem w tym miejscu sygnalizatora telegraficznego, wybudowanego tam w 1839 r.

Badaniami objęto również teren osady rolniczej, w pobliżu grobli przez strumień Wodziłówkę. Również w tamtym rejonie nie natrafiono na ślady dworzyska myśliwskiego, ani w postaci pozostałości terenowych, ani w powierzchniowym materiale archeologicznym. Stwierdzono, że osada ta powstała w 1569 r. na gruntach historycznie należących do dworu knyszyńskiego 82. Na młynarzu Jakubie jeszcze w 1569 r. ciążył obowiązek ciesielski, co nie było bez znaczenia wobec potrzeb budowlanych dworu wodziłowskiego. Inwentarz z 19 VI 1561 r. wspominał o młynie na rzece Wodziłówce o 1 kole, z którego arendą na każdy rok płacą kop 2 gr 1, a z folusza gr 12. Wspominano wówczas, że Piotr Chwalczewski dzierżawca knyszyński na rzece Wodziłówce chciałby grobli poprawić i przyczynić, tego młyna starego poprawić i drugi młyn, przy nim tarty zbudować83. W 1564 r. nadal funkcjonował młyn (stary) dający dochodu 2 kopy gr, a folusz gr 12. O tartaku nie wspomniano84. Jednak jeszcze w tymże 1564 r. rozpoczęto budowę: starosta staw począł kopać na rzece Wodziłówce, którego jeszcze nie dokończył, na którym p. starosta młyn tarty zbudować chce. W czem potrzeba nauki JKM, bo jako p. starosta powiada, to wszystko kop 50, okrom piły kosztować musi i miałby być z tego młyna pożytek. Plany Chwalczewskiego zrealizował ostatecznie inny dzierżawca knyszyński — Andrzej Dybowski. Nowo wykopany staw młyński nazwano Jeleń. W 1569 r. w inwentarzu starostwa po śmierci Dybowskiego pisano: staw w puszczy ku Czarnej, który zowią Jeleń. Na tym stawie młyn... nowo zbudowany za dozwoleniem p. Dibowskiego nieboszczyka. Młynarz Blaszek z Matisem a co okazowali listy 2 nieboszczykowe - jeden na dozwolenie zbudowania, a drugi po zbudowaniu na wolność od wymierzania miar dwu królewskich, dla uważenia kosztu zbudowania ich.

81 А k temu dla małej wody na tejże rzece, w której wolności pomienieni młynarze wedle listu p. Dibowskiego są zachowani. I takowa wolność licząc od roku niniejszego [15]69 ma im być wydzierżana85. Jednak w 1578 г. opłacono podatek tylko z 1 młyna na rzece Wodziłówce86, Lustracja 1616 r. wspomina o nadaniu młyna w Wodziłówce (tylko jednego!) bliżej nieokreślonej osobieŚ!.

Zastanawia nazwa dworca. Wodziłówka posiada niewątpliwie związek z nazwą osobową Vaidilas88. Jakkolwiek Rewizja puszcz dokonana przez G. Wołłowicza wyraźnie wspomina, że sam ostęp puszczański nazywano Hvoznaja, środkiem którego płynęła rzeczka Vojdilovkaja, fakt ten dziwi, bo była to sytuacja nazewnicza odosobniona. Wszystkie niemal inne ostępny nazywano od cieków wodnych, tu zaś strumień ma ją inną, niż ostęp. Jeszcze współcześni nam mieszkańcy wsi Zofiówka używają nazwy Ниогпа na określenie nadrzecznych łąk, a Nowin Kasjerskich nazwą tą obdarzają sam strumień Wodziłówka. Najwidoczniej termin Wodziłówka był wtórnym w stosunku do Hwoznej, pierwotnie mógł być nazwą tylko samego dworu$3,

Może pozostaje ona w jakimś związku z imieniem szwagra Jagiełły — Wojdyły? Maciej Stryjkowski tak charakteryzuje tę postać:

Był też Wojdył, chłop prosty, piekarz u Olgierda, Tego szczęście wyniosło wnet na górę, śmierda,87

89 Iż i łożniczym został, lidzkim państwem władał, Jagietł też zań Maryją, siostrę swoją oddał. A Kiejstutowi stadło to było niemiło, Przeto zwadził Ладена z Kiejstutem Wojdyło, Ге się przeciw stryjowi z Krzyżaki zapisał. Zawżdy, jakby go stracić, z myślą się kołysał. Bo sam miał po nim źmodzkie osieść państwo,

. Okazawszy nad sławnym książęciem tyraństwo.

Dalej Stryjkowski stwierdzał, że o knowaniach Wojdyła przestrzegł Kiejstuta komtur ostródzki — Augustyn, w czasie chrztu przed zamążpójściem za księcia mazowieckiego Jana, córki Kiejstuta. Komtur stwierdził:

. iż z mistrzem naszym Jagiełło traktuje Przez Wojdyła, a czasu na cię upatruje. Kiejstut słysząc to jął się skarżyć Jagietłowi, Żem go na stolec, w ręku to swym mając, wsadził, Za tę dobroć na zdrowie moje się nasadził. Dał na zelżywość naszą siostrę Wojdyło. Który na moje gardło i na twoje łowi. Witułt rzekł: Nie wierz, ojcze Jagiełł mnie miłuje, Nie uczyni-ć on tego, plotki-ć to ktoś snuje.

Kiejstut ostatecznie wykrył zdradę Jagiełły. Gdy Witold udał się do Grodna, wówczas Kiejstut cicho opuścił Troki, wkradł się z orszakiem zbrojnym do Wilna:

Z zamkami Wilno ubiegł i pojmał Jagietła,

Z matką, z księżną witebską, i zdrajcą Wojdyła. Nalazł skryte zapisy Jagiełowe z Krzyżaki,

I one na swą głowę zdradliwe hanszlaki [...].

Zaraz Witułt przejednał winę Jagietłowi,

Gdy przysięgi wiarę szczerze chować Kiejstutowi. Dał mu Krewo i Witebsk, z matką go wypuścił,

I skarby wszystki wrócił i winę odpuścił [...].

A Kiejstut dał Wojdyła obwiesić wysoko:

Mówiąc: Miej podniesienie, na któreś miał oko. Nie wierzgaj, Wojtku, szczęście gdy cię wzniesie wzgórę, Bo jak wsadzi, tak zepchnie; wziąwszy da po wtóre, Kto rozterki rozsiewa, ten w rozterku ginie.

A zdrajcę zdradliwa śmierć jak żywo nie minie.

Tytułem starosty lidzkiego obdarował Wojdyłę (Wojdyła) książę Olgierd. Ślub Wojdyły starosty lidzkiego z siostrą Jagiełły — Marią odbył się w roku 1379. Powieszony został z rozkazu Kiejstuta w 1382 r90. Wojdyło na Litwie posiadał włość Dubrowną. Tak wielkie nadanie było wyjątkiem wśród majętności uzyskiwanych u Jagiełły 91. W czasie kiedy żył (i zginął) Wojdyło powiat goniądzki i dwór w Wodziłówce pozostawał w rękach Mazowszan. Dopiero w 1382 r. został zastawiony Krzyżakom. Imię szwagra Jagiełły nie zostało więc utrwalone w nazwie dworca myśliwskiego.

Nie można bezkrytycznie przyjąć słów Łuczynica i innych świadków biorących udział w procesie granicznym pomiędzy królową Boną a Radziwilłami o zagarnięte wokół Knyszyna puszcze. Świadkowie stronniczo zeznawali na rzecz królowej, bojąc się jej, pragnąc zaskarbić jej łaski i mszcząc się na Radziwiłłach za wcześniejsze przymuszanie do uległości prawnej. Kwestia obiektywnego ich świadectwa dotyczy przede wszystkim rozstrzygnięcia przynależności historycznej obszaru puszczy knyszyńskiej — do Goniądza czy Bielska. Świadkowie w procesie twierdzili, że dwór w Wodziłówce, który był centralnym dworcem myśliwskim, gdzie zatrzymywali się i książęta litewscy i królowie polscy zawsze należał do Bielska, nigdy do Goniądza, co wobec faktów historycznych musi ulec rewizji. Wodziłówka i Knyszyn położone były w obszarze od 1358 r. przynależnym do mazowieckiego powiatu goniądzkiego, w 1382 r. oddanego Krzyżakom w zastaw, od 1392 r. kontrolowanego przez krzyżacki zamek w Metenburgu — Dolistowie. W 1398 r. wraz z całym powiatem goniądzkim znalazł się w granicach WKL. Może dopiero wraz z urządzeniem w tych lasach łowiszcz wielkoksiążęcych w Wodziłówce poddano go zarządowi namiestników bielskich? Może nastąpiło to w czasach wlk. ks. litewskiego Witolda, kiedy Goniądz przeszedł w 1401 r. pod panowanie litewskie i który to władca prowadził w okolicy poważne inwestycje, jak np. Droga Witoldowa z Wizny przez Zawady, Nieciece, Łazy, Trzcianne do Goniądza i Grodna. Było to tak dawno, że osocznikom i innym świadkom zeznającym w procesie o dobra knyszyńskie goniądzki i mazowiecki rodowód tych ziem był już wcale nieznany. Dwór Wodziłówka w końcu XV i na pocz. XVI w. należał do namiestników bielskich, którzy nim zarządzali, choć położony był na terytorium należącym do powiatu goniądzkiegoŚć92. Zarówno Sołtan Aleksandrowicz, jak i jego następca od 1493 r. Mikołaj Radziwiłł pełnili jednocześnie funkcje starostów bielskich i namiestników goniądzkich. Inny starosta bielski Michał Gliński dostał już Goniądz w 1505 r. jako własność dziedziczną, a wraz z nim należącą do niego Wodziłówkę. Problem przynależności Wodziłówki do własności dziedzicznej szlacheckiej czy hospodarskiej rozpoczął się wraz z nadaniem Glińskiemu dóbr goniądzkich.

Kiedy więc powstał dwór Wodziłówka? Powoływanie się świadków procesu przeciwko Radziwiłłom na Witolda wlk. ks. litewskiego, który miał w dworze wodziłowskim stawać i stamtąd polować, a także określanie gościńca łączącego z okołami — czyli stanami — Drogą Witoldową, wskazują na fakt, że dwór powstał przed 1430 r. Musiało to nastąpić po przejściu powiatu goniądzkiego w 1401 r. do rąk litewskich. Pomocna — jak sądzę — w rozszyfrowaniu czasu budowy dworu w Wodziłówce jest data przejścia Tykocina z rąk mazowieckich w ręce litewskie, co miało miejsce w końcu 1425 r93. Wobec tego curiolę wodziłowską wybudował Witold w l. 1425–1430. Przyjęcie koncepcji, że przejście Tykocina w ręce litewskie i budowa dworu Wodziłówka przez Witolda było tożsame w czasie oparte jest na koncepcji bardzo racjonalnej. Monarsze polującemu należało się bezpieczeństwo, co w przypadku terenów nadgranicznych nie było łatwe do zapewnienia. Dopiero jednak powierzenie (wszak już po śmierci wlk. ks. Witolda 13 II 1433 r. przez Zygmunta Kiejstutowicza) Tykocina jednemu z najbardziej zaufanych osób — Janowi Gasztołdowi spełniało te warunki. Kariera Tykocina również opierała się na fakcie, że miał strzec drogi do Wodziłówki i kontrolować osoby tędy podążające do Стойпа 94. Przyjęta datacja 1425-1430 jest uwarunkowana faktami historycznymi i wskazuje, że skojarzenie nazwy dworu Wodziłówka z Wojdyłłą, szwagrem Jagiełły jest zupełnie przypadkowe, a budowę curioli rozpoczęto przeszło 40 lat później po śmierci Wojdyłły.

H. Ch. Textor, О. Е. Sotzman, Topographisch Militarische Karte vom vormaligen Neu-Ostpreussen oder dem jetzigen Nordlichen Theil des Herzogsthums Warschau nebst dem Russischen Districk Mit Allerhoch-Lieutenans у. Geusau, und unter ortlicher Aufsicht des Quartiermeisters Oberst Lieutenans у. Stein autgenomen vermessung Karte auf Blaetter reducirt nach eigenen trigonometrischen Messuungen und astronomisches Beobachtungen berichtigt, und nach dem topographisches Registern redigirt, vom... Berlin 1808. Skala 1:155 000. AGAD WARSZAWA Zb. kart., nr 479-1.

Rzeczą charakterystyczną jest fakt, że właśnie w 1425 r. odnotowano całozimowe łowy Jagiełły na Litwie. Spowodowane to było epidemią, która ogarnęła Koronę Polską. Opisuje to Jan Długosz: Ze zjazdu w Brześciu król polski Władysław ze swą żoną królową Zofią udał się na Litwę spędził tam okres zimy na polowaniach. Zaraza bowiem srożąca się w Królestwie Polskim nie dotarła jeszcze na Litwę. Potem jednak powoli się wciskając, rozszerzyła się także na Litwę, a król polski Władysław Aleksander-Witold porzuciwszy miasta, zamki i dwory, w środku zimy musieli ukryć się wśród lasów i gajów. A małego Władysława, syna króla Władysława odwieziono do zamku do Chęcin, gdzie go trzymano przez cały okres epidemii95. W jakich to bezłludnych ustroniach w 1425 r. przebywał Jagiełło tego Długosz nie pisze. Bardzo prawdopodobnym jest jednak przebywanie monarchów w którymś dworcu myśliwskim na pograniczu Korony Polskiej i Litwy. Zresztą o polowaniach Jagiełły w okolicach Goniądza słyszymy jeszcze wcześniej, w grudniu 1411 r., a mogłoby to też sugerować wcześniejszą budowę dworca myśliwskiego w Wodziłówce?0.

O zamiłowaniach myśliwskich następców wspominają kronikarze. M. Stryjkowski donosił, że po śmierci Zygmunta Kiejstutowicza księcia litewskiego poselstwo litewskie udało się do Korony, do Sandomierza (1440 r.), gdzie wówczas przebywał Kazimierz Jagiellończyk. Szlachta polska odradzała Litwinom wybór Kazimierza, jednak posłowie litewscy Michał i Jan Kieżgajłowie przekonali królewicza:

Lecz gdy jego umysł znak k myślistwu gotowy, Kieżgał mu począł w Litwie dziwnie chwalić towy, Iż się tajemnie Kazimierz z zamku spuścił w nocy, Gdy mu żądza litewskich łowów tęskność tłoczy. Przyszedł k litewskim posłom, ono go porwali,

A tąż nocą do Brześcia prędko s nim jachali. Wtenczas szesnaście lat miał, lecz udana cnota W nim prawie męska była i k wojnie ochota.

O polowaniach Kazimierza Jagiellończyka w knyszyńskich puszczach pisze tenże Stryjkowski pod datą 1447. Król wówczas objechał Wielkopolskę, odbył sejm w Piotrkowie spieszno do Litwy ujechał, wziąwszy z sobą kilko panów koronnych. Tam się u Wingrowy i w knyszyńskich puszczach ustawicznymi towami bawił, opuściwszy i porzuciwszy sprawy koronne, dlaczego wielkie rozboje po drogach okrutne swawoleństwa w Polsce urosty, 12 też wst i miasteczka łotrostwo, zwłaszcza ślachta, najeżdżali i pludrowalłi. Na drugi rok 1448 [...] złożył sejm król Kazimierz w Lublinie Polakom i Litwie97. O łowach w okolicach Grodna w 1452 r. wspomina z kolei Długosz: Po załatwieniu tych i innych spraw na zjeździe sieradzkim z obecnymi panami koronnymi, Kazimierz król w niedzielę po św. Idzim, to jest dnia 13 IX wyruszywszy w drogę, jechał spieszno przez Szadek, Inowtódź do Kozienic, a stąd w dzień Narodzenia Najświętszej Panny udał się na Litwę, nie wiedząc, że

96 zaraza morowa już w catej Litwie panowała. I z taką szerzyła się srogością, że ludzie jadąc, siedząc, śpiąc lub jedząc, nagłą śmiercią ginęli. Nie dopuszczono zatem królowi wstępować do Wilna, ani do Trok (tam bowiem najstraszliwsza panowała zaraza). Schował się więc w lasy i bory w okolicach Grodna i zabawiał się łowami98.

Brak śladów dworca myśliwskiego nad rzeką Wodziłówką zastanawia i rodzi jeszcze inne wątpliwości. Dlaczego zarzucono siedlisko dworskie w Wodziłówce i przeniesiono do Knyszyna? Jak się mają do siebie oba dwory? Cennym źródłem historycznym jest układ przestrzenny miasta, w którym dają się wyartykułować elementy najdawniejsze, odnoszące się do pierwszej dekady XVI wieku, kiedy dwór Wodziłówka jeszcze istniał. Są to: bieg ul. Tykockiej, kontynuowanej przez przebieg południowej pierzei rynku miejskiego, a dalej w tym ciągu ul. Starodwornej tworzących jednolity trakt komunikacyjny. Pierzeja południowa rynku bowiem łamie bardzo regularny, prostokątny kształt placu, tworząc z niego przestrzeń założoną na rzucie trapezu i wyraźnie oddaje przebieg drogi z Tykocina do owego starego dworu, a więc dworu zwanego Wodziłówka. Ul. Starodworna istnieje do dziś, a pod taką nazwą ро raz pierwszy została odnotowana 26 VIII 1556 г. 99 Zwana w XVI stuleciu była też ul. Małą, a później Małą Ułeczką lub wręcz Ułeczką. Nazwa Starodworna wyraźnie przywołuje pamięć o istniejącym tam dworcu. Musiał więc on istnieć na osi ul. Starodwornej.

Ciekawych też obserwacji dostarczają informacje o nadawanych mieszczanom morgach, właśnie na końcu ul. Starodwornej. W 1561 r. wylicza się nadane tam, przez Piotra Chwalczewskiego:

Morgi miejskie:

1. Za mostem grodzieńskim..., przy włókach miejskich..., gruntu podłego - m. 10, pr. 20.

2. Podle Starego Gumna КЛМ, między błoty jest gruntu podłego

3. Na Szalonym Kącie, pola i sianożęci m. 4 1/2.

4. Przy boku włók miejskich ku Jaskrze jest gruntu podłego m. 22 1/2,

100 Wszystkie te naddatki przekazane z dworu dla mieszczan knyszyńskich grupują się w końcu ulic Starodwornej i Grodzieńskiej. Użyte sformułowanie: podle Starego Gumna KJM wyjaśnia sprawę w pełni. Tu musiał znajdować się ów dwór myśliwski, który Radziwiłł nakazał spalić. Obserwując przedkomasacyjny plan miasta z 1928 r., łatwo można odszukać poszczególne działy pól wyliczanych jako naddatki 1561 r. Grupują się one w rejonie samotnego wzgórza, otoczonego bagnami, którego przestrzeń stanowiła odrębny, zbliżony do kolistego kształt, pola uprawnego, zresztą również zajętego przez działy mieszczańskie, wzgórza określonego na przedkomasacyjnym planie jako Gać. W języku staropolskim termin ten oznaczał pomost z drzewa i faszyny, najwidoczniej wzgórze niemal zewsząd otoczone bagnem łączył z ul. Starodworną taki pomost101. Zresztą sam termin ostęp Hwozdny wiele mówi. Hwozd w gwarze oznacza niewielkie wzniesienie wśród błot, pokryte lasem 95.

Właśnie na wprost tego wzgórza podąża rzeka Wodziłówka, łącząca się w tym miejscu z Jaskranką. Jeszcze raz spotykamy się z sytuacją terenową taką, o której pisaliśmy wyżej, że na wprost ujść rzek lokalizowano w późnym średniowieczu zamki - Metenburg nad Biebrzą, na wprost ujścia Netty, Nowe Grodno nad Niemnem, na wprost ujścia rzeki Horodnicy, Złotoria w Popielowym Siedlisku na wprost ujścia Supraśli do Narwi. Ciekawe, że nazwy nadawano często nie od właściwego cieku, nad którym obiekty te były usytuowane, ale od nazw dopływów, uchodzących na wprost miejsca ich lokalizacji. Zwraca uwagę, że wzgórze Gać było trudno dostępne komunikacyjnie, bo otoczone było niemal z każdej strony bagnami. Na wprost wzgórza przez bagnistą dolinę łączących się tam rzek poprowadzona była szeroka i długa grobla, nazywana przez okolicznych mieszkańców Nowa Grobel, dobrze widoczna jeszcze poprzez zachowane swoje fragmenty i dziś. W całości zachowana była jeszcze na pocz. XIX w., co odnajdujemy na mapie Textora-Sotzmanna z 1809 г. 103

102 Sądzę, że dwór mieszczący się na końcu ul. Starodwornej to właśnie dwór Wodziłówka. Budowa ok. 1510 r. nowego dworu przez Radziwiłła zupełnie na innym miejscu, na osi ulicówki wiejskiej wytkniętej przez uł. Goniądzką, doprowadziła do zarzucenia starej nazwy.

Ostępu Hwozdnego strzegli przed 1505 r. osocznicy grodzieńscy Knyszewiczowie i dlatego zyskał on nazwę Knyszyn104, O poprawności takiej etymologii Knyszyna świadczy identyczna historia nazwy sąsiadującej z Knyszynem wsi Chraboły. W 1529 r. bartnicy spod Bielska, podlegający namiestnikom zamku w Bielsku Podlaskim — Piech Chrebołowicz, bracia Iwan i Protas Fediewiczowie z Chrabołów świadczyli o przynależności puszczy knyszyńskiej. To na miejscu ich łaźni bartnych powstała wieś Chraboły, a nazwę spod Bielska przeniesiono pod Knyszyn105.

Knyszewiczowie zeznawali w procesie 1529 r. przeciwko Radziwiłłom i pewnie właśnie od nich pochodziło wspomnienie o dwóch pożarach, które dotknęły dwór w Wodziłówce. Pierwszy z nich miał wydarzyć się jeszcze wówczas, gdy Mikołaj Radziwiłł był podczaszym hospodarskim i wówczas dwór ten odbudowano w tym samym miejscu, a więc na końcu ul. Starodwornej. Drugi pożar miał miejsce po 1 I 1509 r., a spalenia dokonano z rozkazu samego Mikołaja Radziwiłła. Ten urządził inny dwór myśliwski — zamiast nad Wodziłówką, usytuowano go nad Sokołdką, w miejscu współczesnej nam wsi Jurowce.

Na postawione wyżej pytania można więc odpowiedzieć tylko w ten sposób, że najdawniejsza nazwa dworu knyszyńskiego brzmiała: Wodziłówka. Dwór ten znajdował się w innym miejscu niż zygmuntowski dworzec, ale w obrębie współczesnych nam gruntów miasta Knyszyna. Usytuowano go na osi ul. Starodwornej. Dwór Wodziłówka jest tożsamy z dworem Knyszyn, a więc nie Zygmunt August założył tu leśną curiolę do polowań, ale jego poprzednicy; jeśli wierzyć przekazywanej jeszcze w 1 poł. XVI w. tradycji jego budowniczym był jeszcze książę Witold. Litewska nazwa Wojdyłówka pojawiająca się na terenie do 1389 r. mazowieckim świadczy, że musiała powstać dopiero w XV w. Trudno jednak domyśleć się jaki związek istniał pomiędzy tą nazwą a imieniem szwagra Władysława Jagiełły — Wojdyłem, który zginął w 1382 r.

W końcu ul. Starodwornej aż do pocz. XIX w. znajdowało się wójtostwo knyszyńskie?”. Pierwsza wzmianka o wójcie knyszyńskim Iwanie Kurzenieckim pojawia się w dokumencie erygującym kościół farny w Knyszynie z 5 VII 1520 r. Wspomnieni zostali wówczas ponadto wójt długołęcki Mikołaj Pęski i Stanisław, leśniczy, najpewniej tożsamy z wzmiankowanym później wójtem bartnym i gajewnikiem knyszyńskim Stanisławem Pietraszewiczem 100. Wymieniono ich dlatego, że od ich poddanych należały się dziesięсту kościoła knyszyńskiego 101. Poza wójtostwem w Knyszynie, ok. 1519 r. od Mikołaja Radziwiłła Iwachno z Kurzeńca otrzymał Kalinówkę'!??. Ten dzięki zasługom dla Bony, na służbę do której przeszedł od Radziwiłłów (po 1526 r.) i wielce zasłużył się w procesie przeciwko niedawnym chlebodawcom zatrzymał Kalinówkę, a jego syn powiększył o nadanie części puszczy zwanej Jasionówka i w ten sposób powstały dość obszerne dobra starościców pińskich — Kurzenieckich.

W 1538 r. dzierżawca włości Aleksander Chodkiewicz wymierzając 90 wł. dla miasta Knyszyna, 10 wł. pozostawił dla wójta knyszyńskiego 103.

99 W 1800 r. mieszczanie knyszyńscy stwierdzali: Zaścianek Wójtowskim nazwany, w mieście... Knyszynie za ul. Małą sytuowany. AP Białystok, Kamera, nr 1304B. Jego usytuowanie znamy ze szkicu podziałów własnościowych pomiędzy gruntami miasta i dworu knyszyńskiego z 1799 r. AP Białystok, Kamera, nr 2702, k. 17. Zob. ilustrację. Siedzibę wójtostwa knyszyńskiego w XVIII w. od nazwiska wójta nazywano Ołdakowizną lub Zaściankiem Wójtowskim. Ołdakowizna w XIX w. notowana była jako własność cerkwi prawosławnej.

100 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 252.

101 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 608-619; MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 1021-1026; Centralne Archiwum Akt Dawnych Rosji w Moskwie [dalej w skrócie: CAADR Moskwa), Е. 389, op. 1, nr 18.

102 Szerzej na temat dziejów tej miejscowości zob. J. Maroszek, J. Szydłowski, K. Kucharczyk, Dokumentacja ewidencyjna parku w Ogrodnikach PGR, Białystok 1980 (maszynopis PSOZ Białystok).

103 \у, Pociecha, Królowa Bona, t. Ш, Poznań 1958, s. 253. Myli się Pociecha, co do liczby włók rozmierzonych, podając, że jedynie 19 wł. przeznaczonych było dla poddanych królowej wójtostwa knyszyńskiego (s. 170), a 10 włók dla wójta, w samym liście pisze się, że było 90 vołok na Vaśu Milost, a 10 na voita. Por. M. Dovnar-Zapolskij, Gossudarstvennoe chozjajstuo pri Jagellonach, „Universytetskie Izvestja”, Kiev 1901, s. 285 A więc było 90 wł., a nie 19. O tym, że tak rzeczywiście było informują wcześniejsze i późniejsze źródła. Dokument z 2 VII 1521 r. Mikołaja Radziwiłła uposażeniowy mansjonarii przy farze w Goniądzu przyznał mansjonarzom dochody z 84 wł. kmiecych w Knyszynie (AA Białystok). 6 wł. również w Knyszynie otrzymał 5 VII 1520 r., od tegoż Radzi- Trwała wówczas akcja lokowania miasta na prawie magdeburskim, choć odpowiedniego dokumentu lokacyjnego mieszkańcy na to nie mieli. Chodkiewicz donosił o tym Bonie: tyi meśćane knyśinskie za to sja na mja zvaznili, iż oni, jako to eśćo prava svoego maśtbarskogo nie majut i sami sebe sudjat, роботу z mesta i z obożestva berut i ich vbożat, letrov dosvettonych zabijakov v meste chovajut, iż ja to im togo boronju i to im po mnie nie milo. Mieszczanie mieli już wówczas swego burmistrza, który rozsądzał ich

sprawy 104,

Aleksander Chodkiewicz - pierwszy dzierżawca knyszyński (zm. 1549 r.). Portret dawniej w pokojach archimandrytów supraskich. Dziś nie istnieje. Fot. Józef Jodkowski 1910 r. AN Warszawa, Instytut Sztuki, Fototeka, nr 9431

wiłła, kościół farny knyszyński (AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 608-619). Razem więc już w czasach prywatnej posesji Radziwiłłów wieś Knyszyn liczyła 90 wł., tyle co Chodkiewicz w swojej pomierze rozmierzył miastu. Skoro miasto już wcześniej otrzymało 84 wł., to razem z wójtostwem osiągało przyjętą normę. Zresztą w cytowanym liście do Bony sam Chodkiewicz pisał: odno voitodtvo knysinskoe гтегй, hdem volok vymeryl supolnych i z naddavkami, z dostatoćnymi polnimi 100 volok, tak jako na voloku. - doczniej miernicza norma Bony — 100 wł. była przyjęta za praktyką radziwiłłowską, tak było w przypadku Knyszyna. Całe wójtostwo — 100 wł. przeznaczono na miasto!

104 M. Dovnar-Zapolskij, Gossudarstuennoe chozjajstwo, s. 285 Miasto Knyszyn. Kościół parafialny, z l. 1579-1601 (na miejscu dworu Ostafiego Wołłowicza). Rynek miasta rozplanowany W trakcie lokacji miasta w 1537 r. przez dzierżawcę A. Chodkiewicza. Wzdłuż pierzei rynkowej, na zdjęciu po prawej, charakterystycznie łamiącej prostokątną przestrzeń placu, ciąg komunikacyjny z Tykocina do zlikwidowanego ok. 1510 r. dworu zwanego Wodziłówka (wlot ul. Tykockiej i poza Rynkiem ciąg siedlisk ul. Starodwornej wzdłuż łąk), dawniej w XVI w. zajętych przez Staw Wielki pod dworcem Zygmunta Augusta. Wysoki budynek na Rynku (z XX w. urząd gminny i dom kultury) ustawiony jest na drugiej osi komunikacyjnej gościńca z Goniądza (ul. Goniądzka), wzdłuż pierzei rynkowej iul. Białostockiej (w XVI w. ul. Dworska). Trakt w 1510 r. poprowadzono do zbudowanego przez Mikołaja Radziwiłła nowego dworu, który pełnił funkcję rezydencji Zygmunta Augusta i mostu przez Jaskrankę, wiódł do Grodna i Wilna. Łącząca się narożnikiem kwadratowa przestrzeń zajęta przez warzywniki to teren dawnego Nowego Rynku, urządzonego przez P. Chwalczewskiego ok. 1560 r. Wybiegająca w połowie pierzei rynkowej długa, gęsto zabudowana ul. Grodzieńska powstała ok. 1537 r. w czasie lokacji miasta, Fot. Wiesław Stępień, 1993. ROSIOŚK Białystok, Fototeka Przejście Knyszyna z rąk Radziwiłłów w posesję królewską musiało pewnie pociągnąć za sobą zmianę na stanowisku wójta knyszyńskiego. Został nim Mikołaj z Mąkolina, rodzony brat plebana kalinowskiego Macieja Kaleckiego105, Nowy wójt był przedsiębiorcą drzewnym, przetwarzającym karczowane drewno w produkty pochodne, z tego tytułu notowany był w 1544 r. w rejestrach cła włocławskiego 106. To on był pewnie inwestorem, z racji na posiadane środki pieniężne akcji lokowania miasta Knyszyna, w związku z tym wójtem knyszyńskim został ok. 1536 r., po ostatecznym wyjaśnieniu sprawy z Radziwiłłami. W l. 1537-1538 trwała akcja urbanizacyjna, trzebież drzewostanu porastającego rozmierzone na włóki grunty miejsk toteż Mikołaj z Mąkolina spławiał do Gdańska w 1544 r. poważną ilość wańczosu, z przerobionego drewna. W 1545 r. zaprowadzono najdawniejsze księgi miejskie knyszyńskie, co było ukoronowaniem tej ważnej inwestycji urbanizacyjnej

owskich, które w 1538 r. rozmierzył Aleksander Chodkiewicz dla wójta knyszyńskiego znajdowało się w miejscu dzisiejszej osady Wodziłówka. Były to bez wątpienia grunty wcześniej wytrzebione, stanowiące zaplecze gospodarcze dworca myśliwskiego Wodziłówka, spalonego przez Radziwiłła ok. 1509 r. Najdawniejsze zabudowania folwarku knyszyńskiego też związane były z dworcem Wodziłówką. Świadczy o tym ich lokalizacja, przy gościńcu z Tykocina, podążającego ul. Starodworną. Jeszcze po rozbiorach Polski, w czasach pruskich na końcu ul. Starodwornej mieścił się Zaścianek Dworny Wójtowski19”. Gospodarstwo w 1775 r. mieściło się na placach miejskich — te budynki na 2 placach stoją, a obok nich trzeci plac się ciągnie. Te placy zaczynają się od Małej ułeczki [ul. Starodwornaj, a ciągną się równo z miejskimi. Czwarty plac, na tejże ułeczce, przy samym Rynku,

105 j, Wiśniewski, Maciej г Mąkolina, PSB, t. 19, s. 27-28.

106 Regesta thelonei aquatici Wladisłaviensis saeculi XVI, wyd. 5. Kutrzeba, F. Duda, Kraków 1915, s. 393

107 W 1800 r. mieszczanie knyszyńscy prosili króla pruskiego, aby wydzierżawił im: Zaścianek Woytowstwem nazwany w mieście WKM pruskim Knyszynie za Małą ul. sytuowany, a przez WKM pana naszego najmiłościwszego za kontraktem w dzierżawę wypuszczony, z karczmą i włóką pola w ciągłym polu, w dzierżawę wypuszczony, że pomieniony Zaścianek Woytowstwem zwany leży między placami mieskiemi. A zeszłej pamięci ur. [Stanisław Ignacy] Ołdakowski [zm. 21 I 1800 г.], w porze przyzwoitej wspomnionego Zaścianku gdy nie zaorywał, wcześnie nie zasiewał, zboża zgoła dozimy dla zaskwierstwa mieszczanom nie zbierał z pola, przez co nam obywatelom miasta WKM Knyszyna pana naszego najmiłościwszego wiernym poddanym, w zajmowaniu do obory bydła, koni i świń wielką krzywdę czynił. AP Białystok, Kamera, nr 1304 В. Później w XIX w. zaścianek zwany Ołdakowizną stał się uposażeniem cerkwi prawosławnej. W 1933 r. Popówka liczyła 28 ha 99 arów 31 m?

po lewej ręce, z Rynku jadąc leży, na którym karczemka bez wjazdu, opustoszała stoi, tak że nie ma co opisywać do inwentarza, ale nową trzeba wybudować... Terytorium należące do Zaścianku Wójtowskiego obejmowało wówczas też trójkątną przestrzeń wyznaczoną przez Pastewniki Dworskie, rzekę Jaskrankę — koło rzeczki Jaskry, czyli jeziora jak dokumenia opiewają..., do Nowej Grobli106, Z miejscem lokalizacji dworca myśliwskiego graniczyły niemal bezpośrednio łąki wójtowskie, oddzielała je od wzgórza Gać jedynie rzeka Jaskranka, gdzie do 1509 r. stał dwór Wodziłówka.

Działania Chodkiewicza w 1538 r. przy pomiarze zlecone przez Bonę, przeprowadzone w rekordowo krótkim czasie, były bez wątpienia jedynie powtórzeniem wcześniejszego pomiaru gruntów dokonanego jeszcze przez Mikołaja Radziwiłła ok. 1510 r., gdy ten zakładał wieś kmiecą Knyszyn. Ra- - dziwiłł budując nowy dwór przy współczesnej nam ul. Białostockiej najwidoczniej ocalałe z pożogi budynki gospodarcze przy ul. Starodwornej nadał wójtowi, wynagradzając mu nakłady za inwestycję, jaką było skolonizowanie klucza dóbr knyszyńskich.

Grunty wójtowskie wróciły w l. 1554-1561 do dworu knyszyńskiego, w czasach dzierżawy P. Chwalczewskiego, gdy król zezwolił mu skupić uposażenie wójta knyszyńskiego'107. Na place miejskie podzielono nawet samo gospodarstwo folwarczne, jak możemy wnosić z inwentarza 1775 т. W 1561 r. do wójta knyszyńskiego należała już tylko 1 wł. spośród 80 wł. miejskich. 16 X 1775 r. gdy spisano inwentarz na grunt Zaścianek Dworski w samym mieście JKM Knyszynie stwierdzono, że 1 wł. gruntu położona była w szachownicy gruntów miejskich. Pierwsza jej część położona była w Starym Polu nazywającym się, żytem teraz zasiana, zaczyna stę od dróżki, pola wraz wszystkie od folwarku starostwa knyszyńskiego dzielącej, a ciągnie się do granicy dóbr ziemskich wsi Pęskich Głęboki Stok nazwanej. Część druga włóki wójtowskiej położona była w Drugim Polu za ul. Grodzieńską, zaczynająca się od Szalonego Kąta, ciągnąca się do Stawu Czechowskiego, na ugór przypadająca. Część trzecia była w Trzecim Polu, jarzynę siać przypadającym [w 1775 r.], za młynem, na Poniklicy... zaczyna się od rzeczki Jaskry, a ciągnie się do granicy, tak jak wszytkie pola miejskie rozciągają się108, Dopiero w 1569 r. 9 wł. dawnego wójtostwa w Wodziłówce, wcinające się w obręb pól miejskich, przekazano mieszczanom.

Reliktem pozostałym po wójtostwie knyszyńskim były włóki położone na przedmieściu w Wodziłówce. Spośród 9 wł., tylko 1 uprawiał młynarz. Teren ograniczały z trzech stron grunty miejskie: rzeka Wodziłówka płynąca po granicy gruntów przedmieścia Grądy (tzw. Drugie Pole za Grodzieńską ulicą), pole zwane Stoczek (tzw. Trzecie Pole) i Nowe Pole na Kobylance. Z czwartej strony grunty te graniczyły z borem starościńskim. W 1569 r. tereny zaścianku Wodziłówka rozdano mieszczanom wynagradzając ich za zalane stawem pola miejskie: Zaścianek między włókami miesckimi knischinskimi, nad rzeką Wodziłówką, przy młynie leżącej [s]. Lieże jednym bokiem podle rzeki Wodziłówki, a drugim bokiem podle ściany włók miesckich knyszyńskich. Końcem jednym do tejże rzeki Wodziłówki, a drugim końcem w bór, do drugiej ściany, Drugich Włók miesczkich kobilienskich, gruntu srzedniego, pola oranego, dąbrowy i boru wł. 9. Którego zaścianku Jakub, młynarz dzierży na służbie ciesielskiej, wł. 1. A ostatek pusto leży. Ale ten zaścianek za zalewki mieszczanom, którem stawy włóki ich są i być mają zalane rozdan być та!!!.

Zwracają też uwagę relikty sieci drożnej, które towarzyszą wzgórzu Gać, jak sądzę miejscu lokalizacji dworca wodziłowskiego. W 1561 r. wspominany był most grodzieński, bez wątpienia położony nie na końcu dzisiejszej ul. Białostockiej, ale właśnie w rejonie Starego Gumna Królewskiego, najpewniej na końcu ul. Grodzieńskiej. Ulica ta po raz pierwszy pod taką właśnie nazwą odnotowana została w księgach miejskich knyszyńskich, co prawda dopiero 17 I 1554 r.110, ale musi być odbiciem sytuacji komunikacyjnej istniejącej przed 1510 r., bo wówczas Mikołaj Radziwiłł zbudował nowy most na Jaskrance, w sąsiedztwie nowego dworca, późniejszej rezydencji

109 króla, przy dzisiejszej ul. Białostockiej i tamtędy poprowadził gościniec do Grodna. Można uznać, że ul. Grodzieńską biegł przed 1510 r. gościniec grodzieński, co tłumaczyłoby jego nazwę, po przeprawieniu się przez bagienną dolinę, w której wybudowany był ów Most Grodzieński, omijał położone wśród bagien wzgórze Gać i granicą Drugiego Pola miejskiego, zwanego za Grodzieńską ulicą, podążał w stronę puszczy i przez lasy do Grodna.

Przez dolinę łączących się rzek Wodziłówki i Jaskranki, na wprost tego wzgórza prowadziła też dawniej szeroka droga, po której pozostały w terenie pozostałości zwane Nowa Grobla (wzm. 1775 r.), dobrze widoczne w całym swoim przebiegu na mapie z 1808 r. Określenie nowa zyskała ta grobla też pewnie w XVI w., w czasach dzierżawcy P. Chwalczewskiego, który gruntownie przebudował Knyszyn, jeszcze raz rozmierzając miasto i rozbudowując rezydencję. P. Chwalczewski, jak sądzę, nie budował jej od początku, bo mieszczanie wśród znanych nam częstych skarg o zabieranie im gruntów pod rozbudowę rezydencji nigdy nie wymienili tej inwestycji. Widocznie już wcześniej ta grobla istniała. Potwierdzeniem tego jest też fakt, że wyznaczała ona limes gruntów wójtostwa knyszyńskiego, na nowo rozmierzonego w 1561-1599 r., gdy król odebrał wcześniejsze uposażenie wójta. Grobla była próbą, a właściwie przywróceniem starej sytuacji drożnej, sprzed 1510 r., poprowadzenia tędy gościńca grodzieńskiego omijającego dworzec zygmuntowski w mieście. Nowa Grobla umożliwiała komunikację m.in. stadniny knyszyńskiej z łąkami nad Nereślą, a konie nie musiały być prowadzone w sąsiedztwie domu króla (przy współczesnej nam ul. Białostockiej).

Zwrócić należy uwagę na jeszcze jedno źródło — Jak sądzę — informacji o korzystaniu z dworca myśliwskiego Wodziłówka. Jest nim Carmen de bisonte Mikołaja Hussowskiego111. Jego autor przebywał w l. 1518-1522 w Rzymie, w orszaku posła do Stolicy Apostolskiej bpa płockiego i zarazem plebana goniądzkiego Erazma Ciołka112. W liście do królowej Bony wyjawił okoliczności powstania Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis (Pieśń o wyglądzie, dzikości i polowaniu na żubra). Pisał: Najjaśniejsza Pani, papież Leon X, rozmawiając pewnego razu o polowaniach na Północy, wezwał wymownymi słowy p. Етагта..., iżby pokazał mu w Rzymie wypchane sianem zwierzę, które my nazywamy żubrem. Kiedy pan płocki [bp Erazm Ciołek - J. M.] uczynić to obiecał i do Radziwiłła, wojewody wileńskiego [Mikołaja Radziwiłła właściciela Goniądza - J. M.] jak najszczegółowszą skóry zwierza wysłał relację, polecił mnie..., ażebym o istocie tego stworu i o polowaniu na niego cokolwiek napisał, albowiem pragnął okaz ten przedstawić papieżowi nie tylko w rzeczywistości, ale i za pomocą słowa113. Można niemal z pewnością domniemywać, że egzemplarz żubra, który Mikołaj Radziwiłł miał przesłać Ciołkowi do Rzymu pochodził z puszczy knyszyńskiej należącej wówczas do Goniądza. W. Pociecha, biografista królowej Bony przypuszcza, że Hussowski spędził lata młodości w charakterze domownika jakiegoś wielkiego pana, nim dostał się na dwór bpa Ciołka114, Idąc dalej za myślą tego historyka, mógł to być dwór Mikołaja Radziwiłła z Goniądza115.

Pieśń o żubrze Mikołaja Hussowskiego, zwanego również Mikołajem z Hussowa lub Anszowczykiem — to dzieło obszerne, zawierające też własne doświadczenia i spostrzeżenia związane z polowaniem na żubra. Był wówczas początkującym, choć nie tak młodym poetą, ur. między 1475-1485 lub niewiele później, a jego próby poetyckie wykazały, że nie było w nim materiału na twórcę większej miary. Wiadomości o autorze są bardzo szczupłe. Badacz jego poematu J. Krókowski twierdził, że szczupłe, a właściwie prawie żadne wiadomości, jakie posiadamy o życiu Hussowskiego, nie pozwalają nam stwierdzić, kiedy znalazł się on na dworze biskupa. Stara znajomość z byłym sekretarzem Erazma Włochem, Karolem de Monte Cinere (Carolus Antonius de Bononia), do którego zwracał się potem o poparcie swego poematu u sekretarza królowej Bony Ludwika Afilio, wskazywałyby... na to, że od dawna należał do klientów biskupa117, W swym poemacie pisze, że nie jest wykształconym poetą, ale przywykłym do broni: Wiesz jakie, czytelniku, służy mi dziś pióro? W kołczanie ci je noszę, co mi gniecie bok. Z kołczanu biorę papier chcąc pisać z Во сгапи Mkną świszcząc me pociski, by zabijać wraz. Ty piszesz, a ja dzielniej naciągam cięciwę, Być równi możem, choć różny nasz kunszt. Niech z wierszy mych nie szydzi człek nieokrzesany, Pociski ja, rzecz dziwna, nader ostre mam, Trucizną nasycone o tak dziwnej mocy: Ugodzon nimi pada od najlżejszych z ran. Nawykły przez północne przedzierać się puszcze, I teraz chcą w sosnowy zaszywać się bór, Że skutkiem złym czy dobrym — zbłądzić można w lesie — Niech ryczy w moim wierszu przeokrutny zwierz I echem rozegranym niech przekaże, jakie Złożyły się podźwięki na tę naszą pieśń118,

116 Autocharakterystyka zawiera informacje prawdziwe, a Hussowski należał do kategorii ziemian osiadłych na Litwie, z obowiązkiem służby wojskowej w czasie wojen i łowieckim w czasie pokoju. W innym miejscu pisze, że prastarych rzeczy wiele znalazłem ci w księgach Rusinów, tego ludu, który język swój wyraża literami greckimi, przed wieki przejąwszy je z uwagi dla ojczystych brzmień, z czego można wnosić, że obznajomiony był z pismem ruskim obowiązującym w kancelarii litewskiej.,

Poszukując przypuszczeń co do możliwości kontaktów Hussowskiego i Ciołka zwrócić uwagę należy na fakt, że przyjęcie rozwiązania, że Hussowski był mieszkańcem państwa Goniądzko-Rajgrodzkiego Radziwiłłów skłania do przypuszczenia, że znajomość ta zadzierzgnięta została właśnie w Goniądzu. Erazm Ciołek był bowiem swego czasu (może jeszcze przed zyskaniem w 1503 r. sakry biskupiej płockiej) plebanem goniądzkim. Dowiadujemy się o tym co prawda z falsyfikatu dokumentu uposażeniowego fary goniądzkiej z 1500 r., ale potwierdza ten fakt w swym zeznaniu złożonym przed bpem wileńskim Pawłem Holszańskim ks. Marek ze Skrzeszewa, 70-letni starzec, od 1521 r. kapłan prepozytury św. Ducha w Goniądzu119,

Hussowski znalazł się w Rzymie w czasie ostatniej legacji tam Ciołka 1518-1522. We wstępie do poematu przedstawił jego genezę. Wtedy wraz z towarzyszami przyglądał się igrzyskom i zapasom z dzikimi zwierzętami, urządzonym w Rzymie przez papieża Leona X — prawdopodobnie w czasie hucznego karnawału 1521 r., stanęły mu żywo przed oczami ojczyste lasy i rozmowa zeszła na wspomnienia myśliwskie. Autor poematu, który jak pisał młodość spędził w litewskich borach i miał duże doświadczenie łowieckie, zaczął opowiadać o łowach na żubra, w których brał udział w młodości. Gadatliwość mu zaszkodziła i wzięto go za słowo, polecono w krótkim terminie opisać to wierszem: Lecz nie chcąc lekceważyć upomnień człowieka, któreтит. tyle winien, nie lza zwlekać już120. Odbiega ta relacja od zamieszczonej w liście do Bony121. Plany ofiarowania żubra papieżowi unicestwiła nagła śmierć papieża Leona X (1 XII 1521), ale pieśń o żubrze była doprowadzona niemal do końca. Wkrótce zmarł sam mecenas bp Ciołek (22 IX 1522 г.) 122.

Opisując sposób polowania na żubra stosowany na Litwie twierdził, że wprowadził go tam wlk. ks. Witold, traktując to jako rodzaj zaprawy wojennej (pochwałom Witolda poświęcona jest zresztą aż szósta część utworu.) Zapędzało się zwierzę w ogrodzenie i tam walczyło się z nim wręcz, przy czym jedynym ratunkiem dla myśliwego był rączy koń. Dalej przedstawiał barwnie jak zamknięty w ogrodzeniu żubr, nie robiąc sobie nic ze strzał, które utkwiły mu w grzbiecie bez większej szkody uciekał przed goniącymi go na koniach myśliwymi, jak potem zawracał, srożył się rozwścieczony, a Z kolei uciekali przed rozjuszonym zwierzem jeźdźcy, niekiedy brał na rogi konia lub myśliwego, a potem miażdżył go kopytami. Za broczącym krwią żubrem całym stadem ciągnęły kruki. Wracali do niego jeźdźcy w rozstawionym szyku, podniecali go krzykiem. Myśliwy, który spadł z konia narażony był na największe niebezpieczeństwo. Żubr porywał go i wkrótce w powietrze wylatywało martwe ciało. W ostatnim etapie walki myśliwi schodzili z koni i z mieczami w ręku, kryjąc się za drzewami, wabili zwierzę do siebie. Żubr z wściekłością rzucał się na myśliwych, którzy chronili się przed nim za drzewami, a wymagało to wielkiej odwagi i zręczności. W ostatnim starciu padał najdzikszy mieszkaniec północnych lasów. Grały wówczas rogi, a myśliwi omawiali wypadki tego dnia, żartując z nieudolnych uczestników polowania.

Mikołaj Hussowski sławił Witolda jako wojownika i pobożnego władcę, zarazem surowego i sprawiedliwego. Witold pragnąc uczynić z prostego ludu wiejskiego wojowników, kazał ludziom np. chwytać żubry żywcem, a potem uwalniać je z więzów i na oczach księcia na nie polować. Innym wspomnieniem, może osobistym, z puszcz goniądzkich była dygresja umieszczona w poemacie o polowaniu urządzanym przez króla Aleksandra Jagiellończyka. W myśliwskiej altance przebywała królowa Helena ze swymi damami dworu, aby przypatrywać się łowom, a młodzi myśliwi wyszukiwali sobie co najgroźniejsze sztuki zwierza, aby popisać się przed swymi bogdankami. Jeden z przebiegających w ucieczce przed myśliwymi żubrów, rozdrażniony widokiem barwnych szat niewieścich, rzucił się na altanę i o mało co jej nie obalił, co mogło skończyć się tragicznie. Błąd myśliwych polegał na tym, że trzeba było wpierw zwierza zmęczyć pościgiem, a dopiero później przystępować do ostatecznej z nim rozprawy. Wspomnienia Witolda, Aleksandra i Heleny mogą pochodzić z miejscowej goniądzkiej tradycji 123.

Swoje opowiadanie przeplatał myśliwskimi anegdotami, dotyczącymi niefortunnych myśliwych, z których jeden umarł ze strachu na sam widok żubra, a na którego grobie umieszczono napis: Nie trzeba było rogów, sam widok żubra przyprawił Laurinusa o śmierć, tu on spoczywa. Inna z anegdot opowiadała o dzielnym myśliwym, który zsiadłszy z konia wypuścił miecz z ręki, skryty za ośnieżoną sosną zdrętwiał ze strachu, a gdy żubr wpadł na drzewo, obłok spadającego śniegu zakrył młodzieńca i pozwolił mu przeżyć 125,

Sądzę, że Mikołaj Hussowski był krewnym (bratem?) Jana Skwarka Gąsowskiego podkomorzego ziemi bielskiej, dziedzica na Gąsówce Osse koło Suraża. Może ich siedzibą było Osse, bowiem sam poeta podpisywał się niekiedy Ussovius. Znany heraldyk Adam Boniecki dowiódł zresztą, że nazwisko Gąsowski jest tożsame z Husowskim 125. Ciekawe, że w 1544 r. Jan Gąsowski występował przed aktami ziemskimi suraskimi jako dziedziczny posiadacz w powiecie goniądzkim Kramkówki, Sieńkowszczyzny, Nowosiółek i Popielnika, które otrzymał z pewnego nadania126. Boniecki stwierdził, że Jan z przydomkiem Skwarek otrzymał od Aleksandra Jagiellończyka przywilej na podkomorstwo bielskie, lecz Raczko, sędzia ziemski bielski, nie dopuścił go do sprawowania urzędu. Król Zygmunt I odroczył w 1522 roku rozpoznanie wniesionej z tego powodu skargi Jana Hussowskiego 127. Sprawa musiała być dla Hussowskiego pomyślnie zakończona, bo w 1529 r. był podkomorzym bielskim 12%129. W 1543 r. wzmiankowany był on jako dziedzic na Krasowie koło Goniądza 3%, W 1547 r. złożył on z powodu podeszłego wieku urząd podkomorzego, który otrzymał jego syn, Stanisław Gąsowski 131,

W 15923 r. ukazało się krakowskie wydanie Pieśni o żubrze, które autor zadedykował królowej Bonie, u której szukał opieki132. Najwidoczniej dedy-124128

130 kacja nie poskutkowała, bo po 1523 r. nie spotykamy Hussowczyka w otoczeniu monarchini. Data 1523 jest o tyle charakterystyczna, że rok wcześniej zmarł Mikołaj Radziwiłł, wcześniejszy protektor poety, a spadkobiercy Goniądza nie mogli dojść między sobą do porozumienia co do podziału po nim schedy. Znalazł za to opiekuna — jak sądzę — w osobie dotychczasowego konkurenta Radziwiłła — Olbrachta Gasztołda. Za księgą nr 2 wpisów Metryki Litewskiej, genealog i heraldyk Adam Boniecki odnotował następującą wzmiankę: podskarbim i łożniczym jego [Olbrachta Gasztołda — J. M.] był niejaki Mikołaj Zachariewicz, któremu za wierną służbę zapisał w 1537 r. dwory: Kroszte i Озвошо 133. Wzmianka o Ossowie, które pewnie Jest tożsame z Gąsówką-Osse która pozostawała w rękach rodziny Gąsowskich vel Hussowskich utwierdza nas w przypuszczeniach, że nadanie, a pewnie jedynie potwierdzenie własności zostało dokonane w 1537 r., kiedy trwała ostra walka rewindykacyjna prowadzona przez Bonę. Najwidoczniej Gasztołd jako dzierżawca suraski (właśnie do 1537 r.) potwierdził dokument własności Ossego dla Mikołaja Hussowczyka 133.

Może Mikołaj Hussowski vel Gąsowski żył jeszcze w 1555 r. Pojawia się bowiem w rejestrach cła włocławskiego z tego roku jakiś Gąsowski Nicolaus Skwarek de districtu Bielscensi a Łomża134.

Osobliwe przeznaczenie dworca myśliwskiego zwanego Wodziłówka skłania do przyjrzenia się znajdującym się w bezpośrednim sąsiedztwie kompleksu leśnego późniejszej puszczy knyszyńskiej dobrom ziemskim: Goniądzowi, Tykocinowi i Supraślowi. Ich dzieje pozostają bowiem w bezpośrednim związku z egzystencją śródleśnej wielkoksiążęcej curioli łowieckiej.

3. Państwo goniądzko-rajgrodzkie Radziwiłłów

Na sejmie w Brześciu Litewskim w lutym 1505 r. Aleksander Jagiellończyk nadał swemu marszałkowi dwornemu kniaziowi Michałowi Lwowiczowi Glińskiemu w zarząd starostwo bielskie oraz w dziedziczne posiadanie włości położone na Polesiu i Podlasiu (Turów, Rajgród i Goniądz). Kniaź urodzony jako prawosławny w czasie studiów włoskich przeszedł na katolicyzm. W lutym 1501 r. gdy odprawiał w Budzie poselstwo do króla Czech i Węgier Władysława Jagiellończyka prosząc go o radę i pomoc w trwającej wówczas wojnie moskiewskiej, powoływał się na niebezpieczeństwo zagrażające Litwie ze strony Rusinów i prawosławia. Ten bliski Aleksandrowi Jagiellończykowi człowiek trzymał w dalszej okolicy dobra Liszków nad Niemnem ze znaczną częścią puszczy mereckiej, majętność Wiejsieje, a także Hołny w okolicach Sejn. Niesłusznie oskarżony o zdradę, został pozbawiony swych wielkich majątków przez Zygmunta I, 14 Ш 1508 r. uszedł do Moskwy 136.

Przywilejem wystawionym w Wilnie 1 I 1509 r. Zygmunt I nadał dobra rajgrodzkie i goniądzkie z miastami Goniądz i Rajgród Mikołajowi Radziwiłłowi woj. trockiemu 136. Już wcześniej, przed Glińskim, jako namiestnik nimi zarządzał 137 (w l. 1494-1504 sprawował funkcję namiestnika bielskiego) 139. Jeszcze jako namiestnik Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł zaczął gromadzić w swym ręku własności okolicznej szlachty. Zachował się pergaminowy dokument wystawiony w Krakowie 25 VIII 1504 r., mocą którego król polski135

138 Aleksander zatwierdził adopcję Mikołaja Mikołajewicza Radziwiłła podczaszego WKL i starosty bielskiego, dokonaną przez bezdzietne małżeństwo Zofię i Stanisława Szpaków. Król zgodził się na to, aby zgodnie z wolą Szpaków Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł dziedziczył ich dobra Grąd Wierzch Niereśli w pow. goniądzkim oraz nadał mu las przyległy do tych dóbr. Prócz tego dokumentu zachowany jest także inny dokument pergaminowy — zatwierdzenie Zygmunta Starego i transumpt aktu z 1504 r. wystawione w Wilnie

Przesunięcie się granicy podlasko-grodzieńskiej w latach 1509-1536

Tereny odebrane Radziwiłom z Goniądza w wyniku procesu królewskiego w I. 1529-1536 na mapie opracowanej przez Jana Jakubowskiego. Mapa uczytelniona w ROSIOŚK Białystok przez T. Popław- Раса нс y stara Granica || skiego. J. Jakubowski, Przykład zmienności granic

IAA PY Nowa Granica || administracyjnych na Litwie w XVI w., „Ateneum Winzygoowane РАМТ Polanki Jeńskie”, r. X, 1935, 5. 183.

140 BĄN Wilno, F.1 B.1, nr 37; Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (dalej cyt. BAN Kraków), dok. perg. nr 88 (1504 r.) i tamże nr 127 (1536 r.). Dokument z 1504 r. nie budzi formalnych zastrzeżeń. 25 IX 1504 г. król Aleksander Jagiellończyk przebywał w Krakowie — por. M. Neumann, Jtinerarium..., s. 145.

Tablica III. Freski z cerkwi Zwiastowania NMP w Supraślu: św. Dymitr (?) i nieokreślony święty.

Tablica IV. Gotycki kielich z Supraśla, ok. 1500 r.; Pasja Chrystusa z najstarszego kościoła bernardynów w Tykocinie, ok. 1479 r.; słup graniczny Litwy, Polski i Prus przy Prostkach i Boguszach.

Сноски

79 Prace wykopaliskowe prowadzono w 1983-1984 r. Kierownikiem terenowych badań archeologicznych byli Krystian Nowak i Halina Karwowska. Dokumentację, sprawozdania i materiał zabytkowy przekazano Konserwatorowi Zabytków Archeologicznych. Zob. Dział Archeologii Muzeum Okręgowego w Białymstoku. Stanisław Roszkowski przeprowadził Prace geotechniczne dokonując 30 odwiertów. „Sprawozdanie z prac geotechnicznych” oprac. S. Roszkowski, Białystok 1984 r., (maszynopis Konserwatora Zabytków Archeologicznych w Białymstoku).

80 Ą Michalski, Technika transportu i łączności, Warszawa 1982, s. 102-103. Por. też opinię o innym Sygnale koło sokólskiego Racewa J. Gabiniewicza z Łomży, który charakteryzując wyposażenie sygnalizatora racewskiego wymieniał typowe dla tego typu osad elementy — budynek z podpiwniczeniem, studnia, głęboka ok. 70 sążni, obwałowany, Płaski plac, ogród pracownika sygnalizatora — „Kurier Podlaski” nr.120/21 — 23 VI 1985 r.

82 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 2.

83 Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII w., oprac. W. Chomętowski, Warszawa 1876, s. 244.

84 w. Chomętowski, op. cit., s. 282.

81 Informator Stanisław Topczewski, ur. 1901 r., zam. Kolonia Grądy, gm. Knyszyn.

85 AGAD Warszawa, ASK, dz. ГУТ, nr K-11, К. 17.

86 д. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 167.

88 Knut-Olaf Falk publikując zwracał uwagę na istnienie w puszczy przełomskiej dwóch jeziorek nazywanych dawniej Woydzinilis, dziś Wodziłki oddalone o 3 km od Szurpił. Falk pisał: Forma Woydzinilis jest bliskim refleksem pierwowzoru Vaidilinis, urobionego prawdopodobnie od nazwy osobowej, zaświadczonej zarówno w języku staropruskim, jak i litewskim. Por. Waydil (1391), Wadel... Jakkolwiek związek nazwy z nazwą osobową Vaidilas wydaje nam się prawdopodobnym, nadmieniamy jednak, że staropruska vaidila - etymologicznie identyczne z litewską nazwą osobową Vaidilas - odnosiło się do mędrców staropruskich, urządzających pewne ceremonie religijne. Por. Regestr spisania jezior niewodnictwu grodzienskiemu i przełomskiemu należących, które były w roku przeszłym 1568 przez dworzan JKM pana Andrzeja Dybowskiego, a pana Hrehorego Dzielnickiego spisane. A gdy te niewodnictwa JKM dzierżawcy perstuńskiem i berznickiemu panu Hrehorowi Masalskiemu arendować raczył rozkazać natenczas tu jeziora na tem regestrze $pisawszy panu podano przez mię Lawryna Woynę podskarbiego dwornego roku 1569 w dzień św. Michała, wyd. K. O. Falk, „Acta Baltico-Slavica”, t. X, 1976, s. 89-179, s. 168-169.

87 АСАР Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 149, К. 56.

89 К. Barszczewska, J. Głuszkowska, T. Jasińska, Е. Smułkowa, Słownik nazw terenowych północno-wschodniej Polski, Warszawa 1992, s. 147. Autorki łączą nazwę Hwozna Z rzeczownikiem gwozd.

90 M. Stryjkowski, O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani ruszane, ani opisane z natchnienia Bożego, a uprzejmie pilnego doświadczenia, oprac. J. Radziszewska, Warszawa 1978, s. 294-296; Tenże, Kronika polska, litewska, źmódzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846, s. 61 (powołując się na Kromera). O Wojdyle (na podstawie informacji z latopisów litewsko-ruskich) pisał J. Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, pod red. J. Dąbrowskiego, К. Pieradzkiej, J. Garbacika, ks. X, s. 126-127.

91 Н. Łowmiański, Uwagi w sprawie podłoża społecznego i gospodarczego unii jagiellońskiej, Wilno 1934, s. 76 i przypis 100.

92 J, Wiśniewski, DzOPA, s. 99-100.

93 Oryginał: AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 815, druk: W. Semkowicz, Nieznane nadania Witolda dla osób prywatnych, „Ateneum Wileńskie”, t. VII, 1930, z. 3-4, s. 854-855.

94 M. Stryjkowski, O początkach, s. 424. Zob. W. Semkowicz, O litewskich rodach bojarskich zbratanych z szlachtą polską w Horodle 1413 r., „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego” 1923, t. VI, s. 125-126; M. Kuźmińska, Olbracht Marcinowicz Gasztołd, „Ateneum Wileńskie”, r. IV, z. 13, s. 349-391, r. V, z. 14, s. 120-174. Zob. też M. N. Kużmińska, Olbracht Marcinowicz Gasztołd, Wilno 1928 (odbitka z „Ateneum Wileńskiego”, z. 13-14); W. Semkowicz, Gasztołd Jan, PSB, t. 7, Wrocław 1948-1958, s. 297-298.

95 J, Długosz, Roczniki, ks. XI, s. 225.

97 M. Stryjkowski, O początkach, s. 424 i 450.

96 Długosz, Roczniki, ks. X i XI, s. 214.

98 7. Długosz, Dziejów Polskich ksiąg dwanaście, t. 5, Kraków 1870, s. 109.

99 Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Białorusi [dalej cyt. CPAHB] Mińsk, F. 1809, op. 1, nr 1, wzmianka z 26 VIII 1556 r.; Zob. też Akty albo sprawy sądów miasta Knyszyńskiego 1553-1580, wyd. J. Maroszek, Białystok, nr 471 (w druku) - wzmianka

100 16 II 1571 r.; AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 125v-126: Regestrum wybierania Poboru 18 IX 1577 r.; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 161-171.

101 7, Gloger, Encyklopedia staropolska, t. II, Warszawa 1958, s. 175.

103 Por. ilustrację Topographisch Militarische Karte vom vormaligen Neu-Ostpreussen oder dem jetzigen Nordlichen Theil des Herzogsthums Warschau nebst dem Russischen Districk Mit Allerhoch-Lieutenans v. Geusau, und unter ortlicher Aufsicht des Quartiermeisters Oberst Lieutenans vu. Stein aufgenomen vermessung Karte auf Blaetter reducirt nach eigenen trigonometrischen Messuungen und astronomisches Beobachtungen berichtigt, und nach dem topographisches Registern redigirt, vom Artillerie Lieut. vom Tertor [Hans Christoph] Heraugegeben von Df[aniel] F[riedrich] Sotzman Kónig. Kriegerath und Geograph. d. Acad. Wiss., Berlin 1808. Skala 1:155000 - AGAD Warszawa, Zb. kart., nr 479-1.

102 В. Tichoniuk, Odapelatywne nazwy terenowe Białostocczyzny. Słownik topoosnów, Opole 1986, s. 39.

104 w wykazie osoczników grodzieńskich, z 1529 r., tych którzy mogliby świadczyć przeciwko Radziwiłłom wymieniono 3 osoczników Knyszewiczów: Hrynia Pichinowicza, Fedkę Koryniewicza, Seńkę Krepsewicza — Rewizja granic puszczy grodzieńskiej, „Atheпаецт”, z. 1, Wilno 1847, s. 104; W 1553 r. osocznicy Ochrem Oleszkowicz i Marcin Stencewicz Knyszewicze zakupili za 2 kopy 22 gr lit. barcie w puszczy kryńskiej, Revtzja puść, s. 174-175. Od nich niewątpliwe pochodzi późniejsza nazwa wsi Knyszewicze k/Szudziałowa. Por. J. Wiśniewski, Zarys dziejów osadnictwa wiejskiego we wschodniej części województwa białostockiego do poł. XVII w., „Navukovy zbornik”, Białystok 1964, s. 16, J. Wiśniewski, Zarys dziejów osadnictwa na Białostocczyźnie, „Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny”, t. I, s. 42.

105 Rewizja granic puszczy grodzieńskiej, „Athenaeum”, z. 1, Wilno 1847, s. 105.

106 Posiadaczami wójtostwa knyszyńskiego w XVIII w. byli Ołdakowscy, dziedzice dóbr Szorce Cibarzewo. Wpierw arendował je Wojciech i Aleksandra z Milewskich Ołdakowscy, którzy 26 I 1775 r. scedowali je Ignacemu Ołdakowskiemu wówczas komornikowi ziemi bielskiej i jego zonie Mariannie z Zaleskich. Por. AGAD Warszawa, Sigillata, nr 32, К. 322у; AGAD Warszawa, Księgi Kanclerskie [dalej cyt. KK], nr 55, s. 22.

107 AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 350 (.Regestr księgi Metryki Wielkiej Wlk. Ks. Litewskiego przywilejów, konsensów etc. za Zygmunta Augusta pod rokiem 1564 do roku 1568 i różnych spraw - CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 87, К. 10). Najwidoczniej król wynagrodził wójtowi knyszyńskiemu utratę uposażenia poprzez dożywotnie nadanie gruntów już w obrębie powiatu grodzieńskiego, w leśnictwie kuźnickim, za Brzozówką. Powstała na tym miejscu pięciowłókowa wieś Dobrzyniówka. 10 V 1607 r. król Zygmunt III uposażając plebana w Dąbrówce (dziś Korycin) nadał kościołowi korycińskiemu pozostałe po Piotrze Krypińskim Kruczku i przejęte przez monarchę 5 wł. w Dobrzyniówce. Por. MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV, 1777, s. 708.

108 AGAD Warszawa, ASK, dz. IVI, nr К-11, К. 94-95.

110 Akta albo sprawy sądów miasta Knyszyńskiego 1553-1580, oprac. J. Maroszek (w druku) nr 44.

109 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 4; Osada pewnie usytuowana była w miejscu, gdzie przedtem istniał majdan szlachcica Moniuszki, wspominany w 1536 г., to on dokonał trzebieży dąbrowy i boru. Smolarnia Moniuszki była jedną z dwóch funkcjonujących wówczas nad rzeką Wodziłówką.

111 №. Hussoviani, Carmina, wyd. J. Pelczar, Kraków 1894.

112 Ciołek był osobistością wybitną. Jako zdolny i wykształcony humanista dostał się do kancelarii wlk. ks. Aleksandra w Wilnie w 1494 r. W 1499 r. był kanonikiem, dziekanem i prepozytem kapituły wileńskiej. W Wilnie jako czynny sekretarz książęcy i factor secretus czynny był do roku 1500. W 1501 r. rozpoczął karierę zagraniczną, gdy z polecenia Aleksandra Jagiellończyka wysłany został do Rzymu. 31 III 1501 r. wygłosił przed papieżem Aleksandrem VI świetną mowę obediencyjną i antyturecką: Miał załatwić sprawę unii Kościoła wschodniego z Kościołem rzymskokatolickim oraz sprawę małżeństwa króla z Heleną Iwanówną. Stał się ulubieńcem papieża. Otrzymał papieską godność protonotariusza apostolskiego, hrabiego pałacowego, prowizje na kilka kanonii katedralnych w Polsce. Wracając w początkach 1502 r. z Rzymu przywiózł wiele rentownych odpustów, relikwii i przywilejów dla kościołów litewskich. Pracował nadal jako sekretarz króla Aleksandra, jednocześnie zdobywając coraz to nowe szczeble kariery kościelnej. W 1502 r. został kanonikiem krakowskim, w 1503 r. bpem płockim. W 1505 r. przebywał w Rzymie, uzyskując aż 13 audiencji papieskich. Później od 1518 do śmierci w 1522 r. przebywał w Rzymie. Por. S. Łempicki, Ciołek Erazm, PSB, t. 4, s. 78-81. Spodziewać się należy, że proboszczowanie w Goniądzu było brzemienne w skutki. Może to dzięki niemu doszło do budowy szeregu kościołów w samym Goniądzu (kaplica zamkowa 1511, kościół szpitalny św. Ducha 1520, fundacja mansjonarii 1521 r.), Dolistowie (1500 r.), Kalinówce Kościelnej (1511), Dobrzyniewie Kościelnym (1519 r.), Knyszynie (1520), pewnie kaplicy w Krypnie (może 1520 r., z kopią rzymskiego obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem Z bazyliki Santa Maria Maggiore?).

113 j, Kasprowicz, Mikołaja Hussowskiego „Pieśń o żubrze” i „Pan Tadeusz”, Dzieła, t. 20, Pisma prozą II, Kraków 1930, s. 87; T. Bielawski, Myśliwiec, wyd. Z. Nowak, W. Odyniec, Olsztyn 1985, s. VI-VII

114 w, Pociecha, Królowa Bona, t. II, s. 131.

115 7 innych domysłów na temat rodowodu Hussowskiego wymienić należy pogląd J. Kallenbacha, że poeta pochodził z Hussowa koło Łańcuta w Małopolsce. Inni badacze opierając się na treści poematu o żubrze uważają, że Hussowski był rodem z Usowa z pogranicza litewsko-białoruskiego. Skima pisze: Koncepcja ta nie jest jednak pewna, aczkolwiek Hussowski posiadał silne powiązania z Wlk. Ks. Litewskim, nie jest wykluczone, że urodził się gdzie indziej. Sam podpisywał się Hussovianus, Hussoviensis, Ussovius lub Husovski; w literaturze naukowej polskiej nazywany jest też Hussowczykiem. Ojciec jego jak sugeruje sam Hussowski był rozmiłowany w myśliwstwie; mógł być leśniczym w wielkopańskich dobrach, najpierw w Małopolsce pod Łańcutem, później w lasach białorusko-litewskich. Tam wzrastał Hussowski zaprawiając się pod okiem ojca w rzemiośle myśliwskim i z tymi stronami związał się uczuciowo. Por. S. Skima, Hussowski (Husowski, Husowczyk, z Hussowa, z Husowa) Mikołaj, PSB, t. 10, s. 121-123. Ostatnio J. Ochmański uznał, że poeta pochodził z Hussowa pod Łańcutem, następnie związany był z Holszańskimi na Litwie. Por. J. Ochmański, Narodowość Mikołaja Hussowskiego w świetle jego autografu, Słowiańszczyzna i dzieje powszechne. Studia ofiarowane Profesorowi Ludwikowi Bazylowowi w 70 rocznicę Jego urodzin, Warszawa 1985, s. 312-318. Podobnego zdania był J. Ziomek, Renesans, Warszawa 1973, s. 63. Przytaczając współczesne poglądy swego zdania w tej kwestii nie wyraziła M. B. Topolska, Środowisko twórcze w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI w. Studia nad gospodarką, społeczeństwem

117 3, Krókowski, Mikołaja Hussowskiego „Carmen de bisonte”, „Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego”, seria A, nr 65, Wrocław 1959, s. 13.

118 Antologia poezji polsko-łacińskiej 1470-1548, wyd. A. Jelicz, Szczecin 1985, s. 136–137.

116 rodziną w Europie późnofeudalnej, Lublin 1987, s. 212.

119 др Białystok, Kamera, nr 2855.

120 Antologia poezji polsko-łacińskiej 1470-1543, s. 135.

121 w, Pociecha, Królowa Bona, t. II, s. 131-132, 516.

122 Hussowski wrócił do Polski bez środków do życia i obłożnie chory. Biedzie zaradził w pewnym stopniu proboszcz skalbmierski i sekretarz królewski, późniejszy bp przemyski i włocławski, Jan Karnkowski. Zob. 5. Skima, Hussowski..., op. cit., s. 122. Poeta zmarł, Jak się uważa, ok. 1535 r.

123 Przeczy temu jednak itinerarium Aleksandra Jagiellończyka, w którym nie znajdujemy śladów pobytu w Goniądzu i jego okolicach, a jedynie w Grodnie. Por. M. Neumann, Itinerarium..., op. cit., s. 119-156.

125 д. Boniecki, Poczet, s. 60.

126 1. Kapica-Milewski, Herbarz, Kraków 1870, s. 107.

127 Centralne Archiwum Akt Dawnych Rosji w Moskwie (dalej cyt. CAADR Mo-

129 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 28.

131 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 62.

132 Przez со ja nie tyle sobie przysporzyć pragnę korzyści, ile raczej uczonym wskazać mężom, gdzie mają ofiarowywać swe pisma, abyś Ty Najjaśniejsza Władczyni, talent ich osądziła i Najjaśniejszemu Małżonkowi Twemu, który więcej czasu poświęcać musi prowadzeniu wojen, niż czytaniu książek, co najznamienitszych polecać zechciała. Widzę bowiem ku największej mojej boleści, że z niemałą zaprawdę szkodą Rzeczypospolitej najpłodniejsze zaniedbują się umysły i że umysły te z powodu braku środków wybić się nie mogą. Widzę też, że niemało jest ludzi obdarzonych i majątkiem i zdolnościami, którzy jednak spostrzegłszy, jak się lekceważy uczonych, wolą raczej gromadzić bogactwa, aniżeli kształcić swój umysł i dla przyczyny tak niktej przynoszą uszczerbek najszlachetniejszej części swej istoty. Lecz jeśli Ty nad naukami ogólnej podejmujesz się opieka, natenczas powstaną talenty i JKM wszelką przyniosą pomoc, ażeby Rzeczpospolita w tak ciężkich czasach na swoim ostała się miejscu... Wiem najjaśniejsza Pani, jak gorąco pragniesz szczęścia tego królestwa i jak dużo mówisz i myślisz o tym, iżby mu się dobrze działo; widzę przecież, że zatste największą oddasz mu przysługę, jeżeli okażesz się dobrą 1 łaskawą dla sztuk pięknych, z nich bowiem i Rzeczpospolita największy będzie miała pożytek i ozdobę, ale i głośna imienia Twego sława na drodze tej jeszcze się bardziej złączy z Twym rodem. Któż może przewyższyć Twych przodków, ród Twój z domu Aragońskiego? Któż większą okazał dzielność w sprawach pokoju, na polu bądź wojennym, bądź religijnym? A przecież przewspaniałą chwałą życia swego i dziejów, takie mającą znaczenie u potomnych, nie byliby nigdy napełnili tej złemi, aż po ostatnie jej krańce, гаchowanie się ich w rozmaitych wydarzeniach losu nie wzbudzałoby nigdy takiego podziwu u przyszłych pokoleń, gdyby na te szczyty nie wyniosła ich własna ich wiedza 1 szczególna, domowi ich dobrotliwość względem ludzi uczonych; największe też talenty głosiły ich sławę, o czym jednak milczeć muszę, zwłaszcza tutaj, gdzie krępuje mnie zwięzłość. Cyt. za: W. Pociecha, Królowa Bona, t. II, s. 131-132. 1333 Ад. Boniecki, Poczet, s. 58.

124 j, Krókowski, Mikołaja Hussowskiego..., op. cit., s. 13-41.

128 F. 389, op. 1, nr 10.

130 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 55.

133 M. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 246.

134 Regesta thelonei aquatici Wladisłaviensis, s. 40 i 62.

136 Widymat tego przywileju dokonany przez kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego, Nowy Korczyn 14 VI 1529 r. w AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 7566. Widymat abpa Jana Łaskiego, Łowicz 24 VI 1529 r., tamże, nr 7564. Widymat bpa Piotra Tomickiego z 16 VI 1529 r. - BAN Wilno, Е. 1, nr 97. Zob. Opisanie rukopisnogo otdelenja Vilenskoj Publićnoj Biblioteki, t. TIL, Vilna 1898, nr 97 [dalej cyt.: Opisanie ROVPB].

137 Mikołaj Radziwiłł rozpoczął swą karierę od urzędu krajczego litewskiego, który to urząd zaczął sprawować od 1487, a od 1494 r. był podczaszym litewskim. W 1505 r. został mianowany woj. trockim i marszałkiem ziemskim oraz kanclerzem WKL. Kanclerzem wielkim WKL został w 1510 r. Ożeniony był z Elżbietą Sakowiczówną (ta zm. po 1542 r.).

135 W, Pociecha, M. Gliński, PSB, t. 8, s. 66; J. Wiśniewski, DzOPA, s. 89.

138 w, Dworzaczek, Genealogia, t. 2, Warszawa 1959, tabl. 163.