Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 4 из 6): оригинал

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 4 из 6). С. 92-117. Польский текст издания.

skich, królewskich, książęcych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi Litewskiej i ościennych im krajów, wyd. 1. Daniłowicz, t. II, Wilno 1862, s. 283.

po skierowaniu ruchu drożnego przez Tykocin stały się własnością Olbrachta Gasztołda 230,

Musiało to nastąpić w 1520 r. 5 VII Zygmunt I skierował list do Mikołaja Radziwiłła woj. wileńskiego, w sprawie postanowienia komór celnych dla kupców, którzy wybierali drogę z Kowna na Podlasie. Usytuowano je w Ciechanowcu, Wysokiem Mazowieckiem i Tykocinie. Była to zapowiedź nowej ekonomicznej polityki dworu, który pragnąc zwiększyć swe dochody sytuował komory celne w prywatnych miastach panów litewskich. To ostatecznie wówczas zadecydowało o nowym przebiegu głównego międzypaństwowego traktu z Wilna do Warszawy. Zniszczenie mostu w Łazach i skierowanie całego ruchu komunikacyjnego do Tykocina było doskonałą okazją do zwiększenia dochodów gasztołdowskich, uczyniło to miasto ważnym centrum regionalnego Бап@п 231. Już w 1522 r. włączyć się mogli do niego Żydzi tykocińscy, właśnie osadzeni po przybyciu z Grodna na Kaczorowie. Dodatkowo ważnym elementem było przekształcenie klasztoru bernardyńskiego w Tykocinie, z placówki, która pierwotnie miała pewnie dostarczać misjonarzy woj. kijowskiemu, w regionalne centrum odpustowe, na mocy indulgencji papieża z odpustem 10-letnim, które na prośbę Olbrachta Gasztołda nadał 2 II 1520 r. Zachariasz bp gardyjski, legat papieski w Polsce232,

Pierwsza wzmianka o Tykocinie odnosi się do roku 1424. Wówczas Janusz I ustanowił wójtostwo w Tykocinie. W roku następnym, tenże książę nadał mieszczanom Tykocina prawa i wolności, które przysługiwały mieszkańcom miast leżących w jego ziemiach. Szczególnym wzorcem dla ustroju miasta Tykocina miało być prawo, którym rządziła się Łomża, czyli prawo chełmińskie. Zrozumiałym to się stanie, gdy przypomnimy, że łomżanie prowadzili w pobliskim Popielowym Siedlisku, Pogorzałkach, Borsukówce i Popielewie/ przedsiębiorstwa przetwórstwa drzewnego. Nie tylko trzebież lasów, ale 1 organizowanie osadnictwa, zakładanie nowych miast i wsi to zadania, które przypadły w udziale mieszczanom. Łomżanie zresztą niewiele wcześniej wystarali się o własny dokument lokacyjny. Było to

233 W końcu 1425 r. Tykocin był już w posiadaniu wlk. ks. Witolda, który zatwierdził dotychczasowego wójta - Piotra z Gumowa?£?. 20 XI 1437 r. Michał Zygmuntowicz ks. litewski nadał Piotrowi z Gumowa, wójtowi tykocińskiemu, puszczę położoną za Narwią, zwaną Choroszcza43. Wójt tykociński ją skolonizował. 22 X 1459 r. uposażył on kościół choroski w 2 wł. gruntu, sianożęci, 2 karczmy?. Nowo uposażana parafia w Choroszczy znajdowała się już w granicach diecezji wileńskiej, a akt zeznano przed bpem wileńskim Mikołajem. Dwadzieścia więc lat zajęło Piotrowi trzebienie puszczy Choroszcz, \ 1456 roku pragnąc zabezpieczyć swe prawa do nadanego mu obszaru dokonał wpisu w Metryce Książąt Mazowieckich. Dla osiadających we włościach chłopów i mieszczan założył kościół katolicki. Dokument funduszowy kościoła w Choroszczy był dotąd nieznany, J. Wiśniewski zastanawiał się: Nie wiadomo, jaki był los nadania puszczy Choroszcz, obejmującej tereny po obu stronach rzeczki tejże nazwy. Być może po tragicznej śmierci Zygmunta Kiejstutowicza, po ucieczce Michała na Mazowsze i krótkotrwałych tu rządach mazowieckiego księcia Bolesława IV w l. 1440-1443, Kazimierz Jagiellończyk zajmując ziemię suraską i brańską odebrał nadanie Mazowszaninowi. Odnalezienie w Archiwum Młynowskim Chodkiewiczów regestu dokumentu uposażeniowego kościoła wyjaśnia sprawę. Oryginalny akt prawny powędrował do archiwum chodkiewiczowskiego w momencie przejęcia przez Chodkiewiczów tej włości. Musiało to być po 1459 r., a przed 1507 r., bowiem w akcie nadawczym króla potwierdzającym nadanie Choroszczy czerńcom supraskim mówi się o własności dziedzicznej Chodkiewiczów. O przynależności dóbr Choroszcz do Iwana Chodkiewicza świadczyłby opis drogi, która wiedzie z Choroszczy do Czaplina, zawarty w rzekomym akcie Aleksandra Chodkiewicza jakoby wystawionym 13 Х 1510 roku, w którym napisano: a od Poroslago Lesa dorogoju otca moego p. Ivana Chodkevica po grani slugi moego Stepana Caplica. Dokument jest falsyfikatem, żadną miarą nie за sługuje na zaufanie. Mimo to jest on ogólnie znany Z racji zamieszczenia

cura Bibliotecae Polonicae editur, wyd. Е. Rykaczewski, Paryż 1862, s. 358; Metryka Księstwa Mazowieckiego z XV do XVI wieku, t. I, wyd. A. Włodarski, nr 111, s. 19; Nieznane nadania Witolda dla osób prywatnych, wyd. W. Semkowicz, „Ateneum Wileńskie” 1970, t. VII, z. 3-4, s. 854-855. Szerzej na temat lokacji Tykocina zob. W. Jarmolik, Rozwój niemieckiego prawa miejskiego na Podlasiu do Unii Lubelskiej 1569 roku, „Przegląd Historyczny” 1982, t. 73, z. 1-2, s. 27.

242 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg. nr 815; Vitoldiana, nr 187, s. 155-156.

243 AGAD Warszawa, MK, nr 3, k. 249-249v.

244 Dokument znany z regestu w Sumariuszu archiwum chodkiewiczowskiego z 1614 r. - zob. Prawa i przywileje miasta i dóbr ziemskich Zabłudów XV-XVIII w., oprac. J. Maroszek, Białystok 1994, nr 14, s. 86. ’ go w ogłoszonej drukiem Kronice Lawry Supraskiej, dotąd bezkrytycznie przyjmowany przez historyków 245.

Faktorzy handlujący drewnem, wraz z wejściem Tykocina w obręb państwa litewskiego zyskiwali potwierdzenie swych praw, wzmacniali swą pozycję i rozszerzyli zakres terenu, który kontrolowali prowadząc gospodarkę leśną. Michał Zygmuntowicz w tym czasie dokonał i innych nadań Mazowszanom, również w widłach rzek Supraśli i Narwi, w sąsiedztwie puszczy Choroszcz. Szlachcice Kuczabowie otrzymali dobra Rogowo, graniczące z tym lasem 235, Inny akt z tegoż 1437 r. dotyczył wsi Zdrody, późniejszych Rzędzian, a mówił on, że dziedzictwo Światosława z braćmi i Wichny z chłopcami znajduje się na obu brzegach rzeki Narwi?4/236.

Charakterystyczne, że ukształtowana w tym czasie sieć parafialna odbijała już nowe litewskie (nie zaś stare mazowieckie) panujące na tym obszarze porządki. Założona przed 1437 r. parafia rzymskokatolicka w Tykocinie nie przekraczała Narwi, przeciwległy brzeg, nawet kępy — Bernardyńska i Zamkowa należały do diecezji wileńskiej, gdy samo miasto i parafia tykocka aż do rozbiorów pozostawało w diecezji łuckiej (utworzonej w 1428 r.). Wcześniej, przed 1437 r. obszar późniejszej parafii Tykocin musiał pozostawać w granicach parafii wiskiej, bez wątpienia dlatego w 1434 r. (gdy dobra tykocińskie znalazły się w dziedzicznym posiadaniu Jana Gasztołda i ten pewnie czynił zabiegi o utworzenie odrębnej parafii) pleban z Wizny uzyskał u bpa płockiego zatwierdzenie starego dokumentu rozgraniczającego Mazowsze z Litwą z 1358 r. Zabiegi utrzymania jedności parafii wiskiej wraz z włością tykocińską okazały się bezskuteczne, zwłaszcza wobec faktu, że Wiznę z Tykocinem przedzielała granica państwowa 237,

Dobra. tykocińskie przeszły na własność Jana Gasztołda marszałka dworu Kazimierza Jagiellończyka. 13 II 1433 r. Gasztołd podpisał unię trocką i w którym to dniu wlk. ks. Zygmunt Kiejstutowicz względem posług jego dla wiary i służby, jaką czynił i pokazał zacnemu księciu Witoldowi, przodkowi в bratu miłemu, obdarzył go obszernym nadaniem majątków ziem-

234 skich na Litwie i Podlasiu238, Stało się to wkrótce po przejęciu Tykocina z rąk mazowieckich (1425 r.). Nadane Gasztołdowi dobra Tykocin obejmowały Tykocin, Złotorię i Łopuchowo.

Spadkobiercą dóbr tykocińskich po Janie Gasztołdzie był jego syn Marcin. W przeciwieństwie do ojca, który u schyłku życia był przywódcą opozycji antykrólewskiej, był królowi oddany i wierny. Po raz pierwszy na arenie politycznej pojawił się on w roku 1464 jako star. nowogrodzki i sprawował ten urząd do początków 1471 r. W tym czasie Kazimierz Jagiellończyk dokonał mediatyzacji Księstwa Kijowskiego?5%. Po śmierci kniazia Semena Olelkowicza król zamienił Kijów na województwo, a urząd wojewody oddał Marcinowi Gasztołdowi, szwagrowi zmarłego, wykluczywszy od następstwa na stolcu kijowskim brata Semena, kn. Michała Olelkowicza, którego posłał do Nowogrodu Wielkiego. Tym król wywołał wielkie niezadowolenie wśród ruskich ziemian kijowskich, którzy nie chcieli podlegać zwierzchnictwu Litwina i do tego katolika rzymskiego. Usunięty z Kijowa Michał Olelkowicz odczuł głęboką urazę i czekał tylko sposobności, by wystąpić z roszczeniami do Kijowa. Tymczasem w lecie 1474 r. nastąpił napad Tatarów, Mengli Girej zajął Кай i bezpośrednio zagroził Rusi Kijowskiej. Zdradzieckie knowania z Moskwą pretendentów do Kijowa — kniaziów Olelkowiczów (spowinowaconych zresztą z Gasztołdami), spowodowały decyzję króla o przesunięciu Marcina Gasztołda z województwa kijowskiego na województwo trockie. Nastąpiło to w lecie 1480 r. Król powołał na województwo kijowskie w tymże 1480 r. Iwana Chodkiewicza, bliskiego sąsiada Gasztołda w podlaskich włościach. Gasztołd otrzymał jednocześnie marszałkostwo ziemskie litewskie. Z tego tytułu brał on udział w osądzie najwyższym nad Michałem Olelkowiczem i Iwanem Holszańskim, którzy uknuli spisek na życie króla Kazimierza (na Wielkanoc 1481 r.). Zostali ścięci, a wyrok wydany był przez Marcina Gasztołda bez skrupułów. Woj. trockim i marszałkiem ziemskim pozostał Marcin Gasztołd, co nastąpiło pewnie wkrótce po spisaniu testamentu (3 VII 1483 r.), bowiem w r. 1484 woj. trockim był już kto inny240.

W ścisłym związku z funkcją woj. kijowskiego pozostaje uruchomienie w Tykocinie placówki bernardyńskiej. W 1479 r. Marcin Gasztołd bowiem

239 ufundował w Tykocinie klasztor bernardynów. Tykocińska fundacja była równoczesna ze sprawowaniem przez Marcina Gasztołda urzędu woj. kijowskiego (na urzędzie tym był do lata 1480 r.), nie było to bez znaczenia wobec faktu, że bernardyni na Litwie i Rusi w tym czasie prowadzili akcję nawracania na rzymski katolicyzm.

Już w 1468 r. Kazimierz Jagiellończyk zwracał się do papieża Pawła II z prośbą o założenie za zgodą wikariusza generalnego cismontańskiego, jak również bpa ordynariusza 5 domów klasztornych zakonu minorytów od obserwy (bernardynów) w Koronie i tyluż w WKL oraz na Rusi wraz z kościołami i cmentarzami, które powstać miały z ofiar wiernych. Upraszał też papieża o uprzywilejowanie i udzielenie łask, podnosząc przykładne życie tychże braci i gorliwe głoszenie słowa bożego na Litwie i Rusi wśród heretyków i schizmatyków. Papież zezwolił królowi na tę fundację 23 VII 1468 r., a już tego samego dnia innym listem zwracał się do opata mogilskiego Piotra Hirszberga z Brzegu, któremu zalecał wykonanie zarządzenia, którym załatwiał przychylnie prośbę króla Kazimierza Jagiellończyka dotyczącą fundacji 5 domów bernardyńskich w Koronie i 5 na Litwie i Rusi. 30 IX 1469 r. Kazimierz Jagiellończyk dokonał fundacji bernardynów w Wilnie. 4 IV 1471 r. marszałek hospodarski Stanisław Szandziwojowicz fundował bernardynów w Kownie241.

Pierwszym przełożonym konwentu tykocińskiego, jego twórcą i jednocześnie prowincjałem polskiej prowincji bernardyńskiej został Marian (Jan) z Jeziorka, postać bardzo wybitna. To jego pomysłem była misja wschodnia bernardynów, mająca na celu nawracanie na katolicyzm prawosławnych Rusinów i Wołochów, jeszcze nie schrystianizowanych Litwinów i Tatarów-muzułmanów. Marian z Jeziorka często odwiedzał Włochy podczas wyjazdów na kapituły generalne i wyjednał wówczas u papieży Sykstusa IV i Innocentego VIII rozległe przywileje dla bernardynów polskich, takie jakie ten zakon posiadał w Ziemi Świętej i Bośni 242,

Fundacja tykocińska zawdzięczała zatwierdzenie Marianowi z Jeziorka. Dokonał tego papież Sykstus IV, który bullą z dnia 8 II 1480 r. pozwolił Marcinowi Gasztołdowi dokonać erekcji klasztoru bernardyńskiego 243,

Gasztołd woj. kijowski, a potem trocki i jego żony, kniaziówny Holszańskie — pierwsza nieznana z imienia, a druga Anna — byli fundatorami klasztoru bernardynów w Tykocinie pod wezwaniem Nawiedzenia NMP. Funda- Tablica V. Nagrobek Zygmunta Augusta na Wawelu, Santi Gucci; fragment renesansowego kafla z Knyszyna; dworskie grunty przy ul. Białostockiej na mapie z 1862 r.

Tablica VI. Fragmenty naczyń znalezionych w piecach dworca królewskiego w Knyszynie podczas wykopalisk w 1984 r.

cja tykocińska stanowiła dar wdzięczności dla zakonników za wierną służbę w roli kapelanów na dworze Gasztołda. Fundator bowiem chętnie przebywał w towarzystwie zakonników i po sprowadzeniu ich do Tykocina, zabrał kilku w podróż do Kijowa w 1480 r., gdzie nawracali prawosławnych Rusinów. Gasztołd rozpoczął budowę nowego murowanego kościoła i klasztoru. Jednak po wybudowaniu prezbiterium i części konwentu zmarł w 1483 r., pozostwiając dzieło nie wykończone wprawdzie, ale z murowaną i dobrze zaopatrzoną zakrystią w naczynia liturgiczne i w szaty z drogocennymi hafiami oraz księgi chórowe?55,

Szesnastowieczna Kronika bernardyńska spisana przez Jana z Komorowa tak opisuje powstanie fundacji tykocińskiej: Locus in Tycoczin XXI-us in ordine suscepłua est a venerando patre Mariano sub Вас secunda electione, quem magnificus dominus Martinus Gastholth, pallatinus Troczensis contulit cum omnibus attinenciis area, edificio ligneo, ornamentis preciosis, calicibus, missalibus Kbris, choralibus et praedicabilibus... Hic Gastoldus in tantum fratres diligebat, quod absque eis viz esse poterat, unde, Фит capitaneus a serenissimo rege Cazimiro in Kyow constitueretur, continue fratres de Vylna circa morabantur, quibus in omnibus necessariis eorum magnifice providebat, её econtra reducendo eos cum largis, elemonisinis in claustrum remittebat. Qui fratres ibidem inter acismaticos Ruthenos commorantes, multos nobiles её plebeos ad obedienciam Romani poniificis ut schismaticos ezemplo bono et doctrina reducebant, que civitas a Vilna distał centumet XX-u miliaribus. Qui dominus magnificus non solum monasterio Thicoczinensi, sed et pluribus nostris locis in paramentis ecclesiasticis eciam in polonicis её elemosinis magnis una сит sorore sua, Alerandra nomine, benefactrice precipua, que postmodum tercium ordinem ingressa est, manus adiutrices largiter apperuerat necessitatibus fratrum subveniendo?5.

Z tego cennego pierwotnego wyposażenia klasztornego do naszych czasów dotrwały dwa przedmioty. Pierwszym z nich jest Pasja Chrystusa, pewnie z belki tęczowej, najstarszego bernardyńskiego kościoła na Kępie (dzieło wg nieudokumentowanej tradycji przypisywane Witowi Stwoszowi)?57, Może krzyż ten ofiarował klasztorowi Maciej z Krajny zwany Lis, zmarły ok. 1550 r. nadworny lekarz monarchów: Bony, Zygmunta I i Żygmunta Augusta, o którym Kroniczka bernardynów tykocińskich pisała, że:

255 Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych, pod red. H. E. Wyczawskiego, Kalwaria Zebrzydowska 1985, s. 392.

256 Jan z Komorowa, Memoriale Ordinis Fratrum Minorum, wyd. X. Liske, А. Lorkiewicz, „Monumenta Poloniae Historica”, t. V, Lwów 1888, s. 224-225.

257 Dziś przechowywane w refektarzu dawnego klasztoru bernardyńskiego.

Mathias Arciechowski cognomentae List doctor medicinae SRM, qui calcium argentum decoratum sufficientem ecclesiae donavit, nec non casulam praeciosissimam cum aurofregio, cum superminente de super Стисе in scapulis et margaritis compacta, libro etiam multos, loco perpetuo donavit244, Jeszcze inwentarz z ok. 1750 r. notował w wyposażeniu kościelnym krzyż wielki srebrny, cały pozłacany. Krucyfiks ograbiono ze złotej szaty i drogocennych pereł. Drugim jest relikwiarz Drzewa Krzyża św. zawierający relikwie świętych, m.in. Piotra, Andrzeja, Wawrzyńca, Eustachego, Karola, Wolfganga, Tomasza, Macieja, Carola, Idziego, Sylwii, Korduli, Marka i Medarda, Leonarda, Romana, Sabiny, Barbary, Katarzyny, Agnieszki i Apolonii 245.

Już wcześniej, przed 4 X 1474 r. papież skierował specjalną bullę do Marcina Gasztołda, której treści nie znamy, choć wzmiankuje o niej przebywający w Kijowie patriarcha antiocheński, nuncjusz i poseł papieski — Ludwik. O nuncjuszu tym wydawcy Kodeksu dyplomatycznego katedry i kapituły wileńskiej pisali: osobistość nadzwyczaj ciekawa, zbyt głośna za swoich czasów, dzisiaj niemal całkiem zapomniana, już dla współczesnych zagadkowa, różnie i w historiografii osądzana. Mąż ten zasługuje na uwagę także z tego względu, iż w dziejach Polski, o którą się otarł przelotnie odegrał rolę dotychczas nie wyjaśnioną246. Niezrozumiałość aktu patriarchy Ludwika może wynikać z faktu, że wspomniana bulla odnosiła się do fundacji bernardynów w Tykocinie, a w dokumencie wystawionym W Kijowie 4 X 1474 r. opuszczono może jedynie słowa in Tykocin dioecesis Vilnae — reszta się zgadza. Dokument dotyczyłby więc konwentu bernardyńskiego tykocińskiego, a nie kościoła NMP w Wilnie na Piasku, który już wcześniej uzyskał specjalną bullę. Była to dość powszechna praktyka w tych czasach. Charakterystycznym jest, że w zachowanej bulli papieskiej z 13 II 1480 r. zezwalającej na tykocińską fundację dokonywano również pewnych zmian. Otóż w miejscu gdzie zapisane jest Vilnensis dioecesis petitto continebat zauważamy, że słowa te dopisano później, na miejscu wyrazów wyskrobanych. Podobnie niżej, w miejscu gdzie jest napisane: et oppido Ticcocino nuncupato praefatae dioecesis podobnie postąpiono z wyrazem, który wcześniej znajdował się w miejscu słowa praefatae?!. Może więc czas pierwszej próby ulokowania bernardynów w Tykocinie należałoby przesunąć na rok 1474? Sprawa wymaga dalszych badań.

Bernardyni prowadzili szeroko zakrojoną akcję nawracania schizmatyków na rzymski katolicyzm. W 1475 r. wikariusz i bracia prowincji polskiej, mający swoje domy na Litwie i Rusi zwrócili się do papieża z prośbą o dopuszczenie schizmatyków do swoich kościołów na nabożeństwa oraz niezachowanie interdyktu, jeśli go kościół katedralny lub macierzysty nie zachowuje. Inna bulla papieża Sykstusa IV wikariuszowi generalnemu bernardynów ргоwincji polskiej Marianowi z Jeziorka i przez niego delegowanym zakonnikom tegoż zakonu z 31 VHI 1481 r. nadała władzę przyjmowania na łono Kościoła katolickiego Greków, Rusinów, Wołochów, Ormian, schizmatyków i heretyków na Litwie, Źmudzi, Rusi, Wołoszczyźnie, w Scytii, Tartarii i we WSZystkich ziemiach pogańskich według bulli florenckiej papieża Eugeniusza IV, tudzież rozgrzeszania ich od wszelkich cenzur i kar kościelnych, dyspensowania ich duchownych od nieprawidłowości i przywracania ich do urzędów, nadając im te same przywileje i łaski, jakie bracia tego zakonu w Ziemi Świętej i Bośni otrzymali od poprzednich papieży. Brewe to potwierdził papież Innocenty VIII, na prośbę przybyłych do Rzymu wysłanników bernardynów polskich 19 VI 1487 r.

Podobną protekcją darzył bernardynów również Aleksander Jagiellończyk. On to 15 П 1494 r. dokumentem wystawionym W Grodnie nadał grodzieńskim bernardynom plac i miejsce swego starego dworu książęcego wraz z ogrodem i sadem nad rzeką Niemnem na założenie i budowę klasztoru. Jednocześnie zakazał surowo, aby ktokolwiek w tym czynił im przeszkody. Pewnie w 1498 r. Aleksander wystawił przywilej dla bernardynów w Po-

261 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 8932.

łocku. Miał tego dokonać za radą Wojciecha Tabora bpa wileńskiego i kapituły jego, tudzież dostojników duchownych i świeckich WKL oraz za zgodą wszystkich Rusinów ziemi połockiej, tak rycerstwa, jak i stanu plebejskiego. Nadał braciom mniejszym zakonu św. Franciszka, zwanych bernardynami, pracującym gorliwie około przywiedzenia schizmatyckich Rusinów do jedności wiary z Kościołem rzymskim miejsce pod zamkiem hospodarskim w Połocku, oznaczył jego położenie i rozciągłość. Mieli tam bernardyni wybudować kościół ku czci Boga Zbawiciela i NMP, a klasztor pod wezwaniem św.św. Franciszka i Bernardyna247,

Fundacja bernardyńska w Tykocinie miała bliski związek z polityką króla Kazimierza Jagiellończyka wobec schizmatyków, których monarcha ten chciał w pełni złączyć z Kościołem katolickim. Wariant misji bernardyńskich, obok koncepcji połączenia w ramach Unii Florenckiej obu Kościołów, miał służyć scementowaniu obu państw, oderwaniu wielkiej rzeszy wyznawców wschodniego chrześcijaństwa od wpływów moskiewskich, które się coraz bardziej nasilały w czasach późniejszych.

W XIX-wiecznym archiwum parafialnym tykocińskim znajdowała się Kroniczka zakonna bernardynów tykocińskich, zatytułowana Syntagma Archivisticum..., którą w 1733 r. przekopiowano z oryginału. Niektóre jej fragmenty znane są dzięki dziejopisowi kościoła tykocińskiego — ks. Stanisławowi Jamiołkowskiemu. Posługiwał się on ponadto fascykułem Ignacego Kapicy, archiwisty brańskiego zatytułowanym: Documenta Antiquitatem Conventus Reverendum Patrum Bernardinorum Ticocinensium. Ks. Jamiołkowski pisał: Marcin Gasztołd... wielki kościół i klasztor rozpoczął budować, ale tylko chór i okolenie („ambitus”), zapewne oparkanienie na konwent były zbudowane, gdy wojewoda umarł. Po nim umarła i żona, mówi „Kroniczka”... Uwijali się zakonnicy z objęciem posesją tej fundacji, gdyż ich archiwa mówią, że już w г. 1479, więc jednocześnie po wysłanej do Rzymu prośbie tykocińską fundację Marian de Jeziorko, wikariusz prowincjonalny krakowski: bo wszyscy bernardyni (których jeszcze i tu fratres Minores nazywano) z Polski do Tykocina przybyli. Kościół ten, czy tylko część kościoła za Marcina Gasztołda zbudowanego, był pod tytułem jak i dzisiejszy pobernardyński — Nawiedzenia NMP, a opatrzony był przez fundatora, mówi kronikarz, w bogate naczynia święte i aparaty. Roku 1489 dnia 29 VIII... pokonsekrował go Jakub bp margaryteński, sufragan płocki, za szczególnym pozwoleniem bpa wileńskiego Andrzeja, z nadaniem 40 dni odpustu?63,248.

Zdumiewającym jest usytuowanie klasztoru bernardyńskiego — na narwianej kępie, wśród bagien, na drugim brzegu niż miasto Tykocin i zamek gasztołdowski. Pokonać było trzeba nie tylko trudności wynikające z niedogodności miejsca, częstych powodzi i wilgotności terenu, ale również względy formalne. Drugi brzeg Narwi położony był już w granicach diecezji wileńskiej, stąd przy konsekracji szczególnego pozwolenia udzielił bp wileński, gdy Tykocin zgodnie z bardzo dawną tradycją, leżący na lewym brzegu rzeki do 1425 r. należał do diecezji płockiej, a od 1425 r. do łuckiej249. Nie biegła przy klasztorze jeszcze wówczas główna droga z Mazowsza do Grodna i Wilna, którą w sąsiedztwie bernardynów poprowadził syn Marcina Gasztołda — Olbracht, o czym wspominali komisarze królewscy opisujący granicę własności gasztołdowskiej w 1533 r. A więc po co? Jedyną sensowną odpowiedzią na postawione wyżej pytanie jest to, że musiały być jakieś jeszcze inne ważne powody, dla których usytuowano w tym miejscu klasztor, powody znacznie ważniejsze od lokalnych potrzeb i uwarunkowań, a nimi mógł być dwór myśliwski odwiedzany przez władcę w czasie polowań i prowadzonych tu rozmów politycznych i przygotowań dyplomatycznych. Dwór, do którego przybywali najważniejsi dostojnicy państwowi i to dla nich pewnie, przy drodze wkraczającej w obręb puszcz usytuowano klasztor. Zwraca uwagę rozmach, z jakim zakładano klasztor bernardynów w Tykocinie — wielkość świątyni klasztornej, wirydaża (ambitu), wybudowanie ich z muru, co w tych stronach było niezwykłym precedensem, zwłaszcza gdy wokół puszcze gasztołdowskie dostarczały pierwszorzędnego surowca, ściągnięcie z Krakowa — jeśli wierzyć słowom Kroniczki — wszystkich bernardynów na czele z najważniejszym działaczem bernardyńskim Marianem z Jeziorka. Wielkość fundacji była tak duża, że oparła się ona nawet planom Zygmunta Augusta budowy twierdzy Tykocin, a bernardyni, którym król kazał opuścić klasztor do jego śmierci tego nie wykonali, mimo rozbiórki znacznej partii budynków klasztornych pozostali na miejscu: bracia nie ustąpili z klasztorem, grobli munitii zamkowej, ale jednak ustąpili klasztornego ogrodu, sadu, budowania cel, izb, które popsowano tak, iż same mury tylko prawie zostały. Co po śmierci Regis Augusti caetera zatopiono ziemię biorąc na wały zamkowe, tak iż i dotąd nie mogą się bracia poratować (po 1603 r.). Wśród uwag o pierwotnej fundacji zwraca też uwagę kwestia cennych utensyliów kościelnych, które ofiarował Marcin Gasztołd. Między innymi przedmiotami znajdował się tam kielich znaczny, staroświecki, srebrzysty, pozłocisty, gałka na kształt kapliczki250. Nie znamy późniejszych losów tego przedmiotu, ale zastanawia fakt, że inny, bez wątpienia taki sam kielich ofiarował do supraskiej fundacji metropolita ruski Józef Bułharynowicz251, Jeżeli kielich tykociński był identyczny jak kielich supraski, a wszystko na to wskazuje, to można śmiało powiedzieć, że oba należały do najpiękniejszych późnogotyckich wyrobów złotniczych na ziemiach polskich.

Otwartą kwestią pozostaje budowa gasztołdowskiego zamku-rezydencji, w obrębie miasta Tykocina. W l. 1961-1963 na miejscu dawnej twierdzy tykocińskiej prowadzono prace wykopaliskowe252. Wśród pytań badawczych stawiano problem - czy forteca wznoszona od 1550 r. była kontynuacją wczesnośredniowiecznego grodu czy późnośredniowiecznego zamku? Wiadomo bowiem ze źródeł pisanych, że przed 1522 r. (ok. 1519 r.) w czasie walk, jakie rozgorzały pomiędzy dwoma najpotężniejszymi na Litwie rodami — Gasztołdami i Radziwiłłami doszło do spalenia zamku tykocińskiego. Skarżył się wówczas przed królem Olbracht Gasztołd, że oficjaliści Mikołaja Radziwiłła z pobliskiego Waniewa, położonego w górę Narwi, spalili jego tykociński zamek. Podejrzewano, że zbudowana przez króla Zygmunta Augusta twierdza została wzniesiona na miejscu wcześniejszego zamku gasztołdowskiego. Ekspedycja archeologiczna nie dała wyczerpujących odpowiedzi. W miejscu późniejszego zamku znaleziono szczątki i ślady grodu, który J. Kruppe datował na wiek XIV, a A. Gruszecki stwierdził, że uległ on zniszczeniu w 1 poł. XV w. Uznano, że gród w miejscu późniejszego zamku był jednym z etapów przenoszenia się osady Tykocin, której wcześniejszą fazę kolonizacyjną zaświadcza położone kilka kilometrów na południe od Tykocina grodzisko. Nazywane jest ono przez archeologów „Tykocin I”, bardzo rozbudowane, datowane przez badaczy prehistorii na wczesne średniowiecze 253,

Zarówno datacja 5. Gruszeckiego, jak i J. Kruppego obiektu na Kępie Zamkowej poprzedzającego budowę renesansowej twierdzy wskazuje, że nie mógł to być (wzmiankowany w aktach procesu Gasztołdów z Radziwiłłami) spalony zamek Olbrachta Gasztołda254. Skarga ta, którą w imieniu właściciela złożył wysłany jego służebnik — Tur zawierała informację o tym, że Mikołaj Radziwiłł pojmał służebnika gasztołdowskiego oskarżając go o chęć podpalenia zamku w Waniewie. Stało się inaczej. Poddani radziwiłłowscy spalili zamek w Tykocinie, w którym przebywał Gasztołd z żoną i dziećmi. Ledwie on sam z rodziną uciekł z zamku. Co mieli w zamku, to wszystko spłonęło 255, Znaleziska Gruszeckiego i jego ekspedycji w obrębie ruin twierdzy tykocińskiej nie mogą odnosić się do zamku gasztołdowskiego. Musiał być zlokalizowany gdzie indziej.

Płyta nagrobna Olbrachta Gasztołda kanclerza wlk. lit. i woj. wileńskiego (zm. 1539 r.) w katedrze wileńskiej, rzeźbiarz Giovanni Cini z Sieny. Fot. Zilinskas. Vilniaus architektura, Vilnius 1985, il. 31.

Zwracają uwagę inne miejsca, które mogłyby być domniemaną lokalizacją zamku gasztołdowskiego. Pierwsze z nich to obszar dzielnicy nazywanej Kaczorowo256. Gdy spaleniu uległ zamek obronny w Tykocinie, w 1522 r. osadzono tam 9 rodzin żydowskich. Odnośny dokument dla osadników wystawił w Grodnie Olbracht Gasztołd pisząc, że temi czasy przyjęliśmy Żydów grodzieńskich w miasto nasze tykocińskie... i daliśmy im miejsce na ulicy, na Kaczorowie, za mostem, gdzie mają domy sobie pospołu jeden wedle drugiego posiedlić i pobudować. Też daliśmy im ostrów na Kaczorowie, gdzie był staw i na tym ostrowiu mają sobie postawić szkołę żydowską... Miejsce też kładzenia się, gdzie martwe chować mają daliśmy im za ogrody miejskimi, wjeżdżając w bór, pierwszą górę nad rzeką..257. Ostrów, czyli wyspa otoczona stawem, na której może zmieścić się bożnica przypomina teren po spalonym zamku. Zdaje się, że Żydom osiedlającym się w Tykocinie zależało też na obronności miejsca, by zabezpieczało ich przed antagonistami. Dokument niestety nie wspominał o tym, że było to miejsce pogorzeliska zamkowego, choć dodatkowo wzmacnia argumentację zbieżność chronologiczna faktu pożaru (ok. 1519 r.) i osiedlenia się Żydów (1522 r.) — jest symptomatyczna. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że identycznie działo się później, w innych miastach podlaskich, gdy docierały do nich grupy osadników żydowskich. Wówczas dzielnice żydowskie lokalizowano nie na gruntach należących od dawna do chrześcijańskich mieszczan, ale na ziemi dworskiej. W centrach miasteczek bywał to grunt pozostały po nie istniejących rezydencjach. Przykładem służyć może żydowska dzielnica w Goniądzu rozlokowana na miejscu nie istniejącego zamku goniądzkiego, czy dzielnica żydowska w Knyszynie, która powstała na tzw. Ogrodnikach Dworskich, gdzie w XVI w. mieszkała służba zatrudniona w rezydencji królewskiej, a po jej likwidacji pustkująca?73. Inne place i grunty miejskie w Tykocinie były już od czasu lokacji w 1425 r. zajęte przez mieszczan, a Gasztołd mógł Żydów osiedlić jedynie na własnym gruncie, taką rezerwą dysponował w miejscu pogorzeliska zamkowego. Za lokalizacją w tym miejscu zamku gasztołdowskiego każe przemawiać szczególne usytuowanie — poza rzeczką Motławą i charakterystyczny

258 wrzecionowaty układ ulic omijających centrum Kaczorowa, gdzie powstał Rynek Boźniczy i wzniesiono synagogę.

Drugim miejscem prawdopodobnej lokalizacji zamku gasztołdowskiego w Tykocinie był teren, na którym w l. 1633-1645 zbudowano Alumnat Żołnierski. Zachowany w archiwalnej kolekcji Zygmunta Glogera Inwentarz starostwa tykoczinskiego po śmierci niebosczyka Jopa Pretphusa starosty tykocińskiego... p. Łukaszowi Gorniczkiemu sekretarzowi JKM staroście tykocińskiemu podany roku 1571 dnia 31 miesiąca Decembra opisuje w miejscu, gdzie usytuowany jest Alumnat: Dworzec Stary wedle mostu przeciwko bernardinom. W 1571 r. opisywano go tak: Wszedszy w dwór, po prawej ręce dom stary dranicami pokryty, czołem ku miastu, z gankiem i wschodem starem. Na górze sień, w niej drzwi... a w uszaku skobl wielka dla zapierania drągiem. W tej sieni okno ku zamku [Zygmunta Augusta - J. M.], w niem krzyż żelazny... Po lewej ręce izba... W izbie piec biały, polewany... Z tej izby w bok, ku zamku komora... Komórka potrzebna... Przeciwko temu mieszkaniu, zasie w stajni, po prawej ręce ku klasztoru kownata... Na dole pod izbą i komorą, komór 3... A na drugim końcu, od klasztora, pod kownatą komora czwarta, zła. Przy tym domu niedaleko stoi szopa stara, dramicami pokryta, tyłem ku zamku. W niej był warsztat stalmacha i kołodzieja... Od tej szopy niedaleko stoi dom długi, dranicami pokryty, końcem jednem ku zamku, a drugim ku miastu, a czołem ku klasztorze. W niem na jednym końcu od zamku mieszka [Brajer — J. M.] Łukasz stolarz... Podle tego mieszkania, pod temże dachem mieszkanie drugie... Podle tego mieszkania jeszcze mieszkanie trzecie... Od tego domu niedaleko ku mostu stoi kuchnia stara... Podle tej kuchnie stoi szopa długa, nowo dranicami pokryta... Połowice jej obrócono na warsztat stalmachowi i kołodziejowi, druga połowa na stajnię... Przy tejże szopie jest zwonek dla zwonienia na robotniki. Przy tej szopie kuna do sadzania... W srzodku tego dworcza dom stary dranicami pokryty, w końcu jego po prawej ręce jest kuźnia, kowalska komórka dla chowania węglia, do niej chodzenie z kuźnie. Podle kuchnie we srzodku, gdzie sień, komin jest murowany dla slosarza... Ten dworzec tak stoi nie ogrodzony...2"4 Opisywany teren zajmował naroże Rynku (miasta lokowanego w 1425 r.), jednym bokiem przylegał do mostu przez Narew, drugim graniczył z rzeką. Przytoczony opis Starego Dworca nie był dotąd znany badaczom dziejów miasta i twierdzy. Może zbudowano go ok. 1522 r., gdy spłonął zamek gasztołdowski?

274 AP Kraków, ZZG, nr 108, К. 324v.

'6ZG 'S '986| EMEZSIEĄ

e zc do A oz RER

5. Chodkiewiczowie

Trzecim wielkim kompleksem możnowładczych dóbr ziemskich na obszarze między Niemnem a Narwią obok radziwiłłowskiego państwa goniądzko-rajgrodzkiego i gasztołdowskich dóbr tykocińskich była włość Chodkiewiczów. W 1 poł. XVI w. składały się na nią tereny dawnych puszcz: Błudów sięgającej rzeki Supraśli, Choroszcz nad Narwią i część puszczy nad Białymstokiem259. W różnym czasie trafiły do rąk Chodkiewiczów.

Tworzenie kompleksu dóbr zapoczątkował być może jeszcze ojciec Iwana Chodkiewicza — Chodko Juriewicz, protoplasta rodu Chodkiewiczów. Wnioskować o tym można z dokumentu z 1518 г., gdy Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł woj. wileński, kanclerz JKM wydał wyrok w sprawie skargi jaką zanieśli do monarchy mieszkańcy włości suraskiej na ihumena Antoniego, przełożonego klasztoru supraskiego o zabranie ich ziemi, stanowiącej ich ojczyznę położoną pomiędzy rzeczkami Białymstokiem a Supraślą i przyłączenie do dóbr klasztornych Choroszcz. Ihumen zaś twierdził, że Aleksander Chodkiewicz ofiarował klasztorowi majętność Choroszcz przed 17 laty jako ojciznu i didyznu svoju, jego poprzednicy — ihumeni: Pafnuty, Kalikst i Jonasz nieprzerwanie ją posiadali, a obejmowała ona grunty pomiędzy rzekami: Białymstokiem, Supraślą, Narwią, Rogówką, Choroszczą i Barszczówką?"6.

Jeśli dobra Choroszcz stanowiły nie tylko ojczyznę, ale nawet dziadziznę Aleksandra Chodkiewicza, to musiały one do rąk Chodkiewiczów trafić w 1459 r. Wcześniej Choroszcz była własnością Mazowszanina Piotra z Gumowa, wójta tykocińskiego, nadaną mu 20 XI 1437 r. przez księcia litewskiego Michała Zygmuntowicza261. Piotr z Gumowa zasiedlał je Mazowszanami i dla nich fundował w Choroszczy kościół katolicki. 22 X 1459 r. w Wasiliszkach datowany był Przywilej od Piotra wójta tykockiego dziedzica z Choroszczy łacińskim pismem na pargaminie pisany, pod zawiesistą pieczęcią przed Mikołajem bpem wileńskim zeznany na 2 wł. z sianożęciami i na 2 karczmy w Choroszczy kościołowi choroszczkiemu nadany262. Nowy

260 posesor, pewnie jeszcze dziad Aleksandra Chodkiewicza — Chodka Juriewicz mógł negować uposażenie kościelne, co wyjaśniałoby potrzebę potwierdzenia dokumentu funduszowego katolickiej parafii choroszczańskiej. Potwierdzenie bpa wileńskiego zbiegło się w czasie z oblatą w 1456 r. w metryce książąt mazowieckich samego nadania, widocznie Piotr z Gumowa, o ile jeszcze wówczas żył, bądź jego potomkowie chcieli poprzez oblatę zabezpieczyć swe prawa do Puszczy Choroszczy. Lata więc 1456-1459 to czas, W którym w posiadanie majętności Choroszcz wszedł Chodko Juriewicz protoplasta całego rodu?”9,

Przeczyłby temu jednak fakt, że dokument kościoła w Choroszczy był w ogóle najstarszym aktem prawnym przechowywanym w 1614 r. w archiwum chodkiewiczowskim, a wszystkie inne datowane były po odzyskaniu przez Aleksandra Chodkiewicza wolności z jasyru. Najwidoczniej bowiem 1 X 1482 r. Tatarzy zniszczyli w zdobytym Kijowie również archiwum chodkiewiczowskie. Oznaczałoby to, że aktu fundacji kościoła choroszczańskiego w tym archiwum nie było, a trafił dopiero do rąk uwolnionego Aleksan-

W opisanych granicach mieścił się jednak też klucz Fasty, prawdopodobnie stanowiący dział dóbr białostockich, przejęty przez króla ok. 1462 r., i do tej właśnie części mogło się odnosić stwierdzenie, że była to własność jeszcze dziada Aleksandra Chodkiewicza.

Fasty pewnie stanowiły pierwotnie część dóbr białostockich, ongiś, przed 1450 r. nadanych Raczce Tabutowiczowi, bowiem bezpośrednio graniczyły z rzeką Białą, a nadanie puszczy Białystok dotyczyło niechybnie terenu objętego dopływami tej rzeki265. Mógł to być dział dóbr białostockich należący do jednego z 4 synów Raczki Tabutowicza — Jana, zabitego w bratobójczej walce przez Mikołaja, (Michnę) z Białegostoku przed 1462 r. Według przekazu dokumentu z 1498 r. część dóbr przypadającą na Jana Raczkowicza, jako zabitego przez brata, wziął król Kazimierz J agiellończyk, a więc wziął także jego część nad Białą. Śmierć Jana Raczkowicza miała miejsce przed 1462 r. Pewnie wówczas król Kazimierz nadał część odzyskanych dóbr Chodkowi Juriewiczowi. Z faktu, że dokumentu nadawczego na263

264 Fasty nie znajdujemy w sumariuszu archiwum chodkiewiczowskiego z 1614 r. możemy wnioskować, że w ręce Chodkiewiczów Fasty trafiły przed 1482 r.

Fasty zostały nadane mnichom z Supraśla przez Aleksandra Chodkiewicza, jak twierdził w 1518 r. ihumen Antoni wraz z Choroszczą przed 17 laty. Jednak w dokumencie Zygmunta I z 17 VII 1507 r. wystawionym w Wilnie, którym król potwierdził donację, nie wymieniono Fast. Może było to oczywistością, choć drobiazgowo w tym samym akcie wyliczono służby topileckie. 4 XII 1514 r. klasztor supraski podpisał ugodę wynikłą ze sporu o pograniczne łąki: Monastyr supraski pokupił był łąki u ludzi królewskich do starostwa bielskiego należących, przy granicach białostockich sytuowane, a Michnowicz Raczkowicz tym czasem, na też same łąki otrzymał dla siebie u króla przywilej i gdy za te łąki wracał pieniądze klasztorowi, nie chcąc je violenter odbierać, Jonasz archimandryta onych nie ustąpił. Michnowicz afrontując zabronił drogi przez Białystok, tak klasztorowi, jako i poddanym klasztornym. Czym archimandryta Jonasz z klasztorem będąc przymuszony, przyjął pieniądze za łąki od Michnowicza, a łąk опети ustąpił. Który też wzajemnnie przez przyjacielską kombinację, wiecznemi czasy pozwolił wolną mieć drogę przez Białystok, tak klasztorowi, jako i poddanym klasztornym I na to dał prawo wieczyste?8?. Wynika z tego, że pierwotnie klasztorne grunty nie sięgały granic białostockich, oddzielał je od nich pas łąk nadrzecznych, wciąż należących do włości hospodarskiej, w przeszłości przed 1462 r. teren działu Jana Raczkowicza, przejęty na rzecz wielkiego księcia. Najwidoczniej granica nadania Fast dla Chodkiewiczów nie objęła całego obszaru po Janie, a poprowadzono ją wzdłuż biegu rzeki Białystok. Również ze skargi bliżej nieznanych poddanych zamku suraskiego (bojarów Fastów?) na klasztor supraski w 1518 r. dowiadujemy się, że zakonnicy otnjali i k svoemu dvoru cerkovnomu k Chorośći i privernuli i nasoj zemli dvorcy paśnju sobe ogradili podle Belostoku i Suprasli reki. Najwidoczniej gdzieś ok. 1462 r., a może wcześniej za Jana Raczkowicza na części dóbr białostockich przejętych przez króla osadzono bojarów — Fastów, to na miejscu ich dworu urządzono pola klasztornego folwarku fastowskiego. Pewne wątpliwości budzi fakt, że podstawowym źródłem, na podstawie którego można wysnuwać powyższe przypuszczenie było zeznanie sądowe ihumena Antoniego z 1518 r. Źródła klasztorne i historiografia monasteru nie znają ihumena o takim imieniu. Jako czwarty przełożony wspólnoty zakonnej uznawany był Sergiusz Kimbar, a nie Antoni, który może być tą samą osobą, jeśli uznać, że było to imię zakonne Kimbara. Sprawa wymaga dalszych ustaleń.

282 Arch. sb., t. IX, s. 32.

23 X 1529 r. król stwierdził: povedil pered nami marśalok naś star. berestejskij i vilkijskij i ostrinskij, p. Oleksandro Ivanović Chodkević, iż dal k monastyru svoemu cerkvi Blagoveścenija Prećistoja, kotoryja spravil na Suprasli, sela svoi na imja Chvasty i Poroslovo, a Klevinovo i danniki svoi Chvorostovo i Pużici so vsem266. Fasty i Porosły, odłączone od włości choroskiej, która wróciła do Chodkiewiczów, pozostały trwale w ręku klasztoru, aż do schyłku Rzeczypospolitej.

Spadkobierca Chodki — Iwan Chodkiewicz, od 1470 r. sprawował urząd marszałka hospodarskiego. Jako Rusin był wyznawcą religii greckiej. Odmiennie od bernardynów i możnego ich protektora — Olbrachta Gasztołda widział kwestię unii kościelnej, której był zwolennikiem. Świadczy o tym jego podpis pod listem skierowanym do papieża Sykstusa IV, w 1476 r. Objął on w 1480 r. po Marcinie Gasztołdzie województwo kijowskie. Przez pierwszy rok urzędowania udało mu się utrzymać przyjazne stosunki z Mengli-Girejem. Wkrótce nastąpił niespodziewany najazd Tatarów na Kijowszczyznę, z poduszczenia moskiewskiego. 1 X 1482 r. Kijów został zdobyty, złupiony i spalony. Iwan Chodkiewicz woj. kijowski, wraz z żoną Agnieszką z książąt Bielskich i dziećmi — synem Aleksandrem i córką Agrafeną, po zdobyciu Kijowa przez Tatarów zostali wzięci w jasyr, w którym w r. 1484 Iwan zmarł, a wdowa wraz z dziećmi, przy udziale króla Kazimierza Jagiellończyka wydostała się z więzienia w Ordzie, z niewoli cara perekopskiego Mengli-Giге)а267 284, W jednym z dokumentów czytamy: v tot cas, kak обес jego p. Ivan byl voevodoju w Kijove, z bożogo dopuścenija priśolśi Mindi Girey car perekopskij, zamku kievskogo dobyl, i otca ego i тайки pospol i z nimi detmi ich, polonom do Ordu zavel, tak że otec ego v Order vmer, a on dej i z matkoju svoeju kolko let tam v poganstve posle otca svoego byvsi, na velkom okupe z Ordy vy8ol268,

Iwan Chodkiewicz prowadził we włości choroskiej akcję kolonizacyjną. 25 VI 1512 r. ekonom choroski №} stwierdzał: to est zemla obapol [rzeki - J. M.] Barśćovki otóizna didićna gospodarja nażogo p. Aleksandra Chodkevica. Ino kak namestnik panov Ivanov [Chodkevicov] Juśko derżal u Chorośćci i on na toj zemli, obapol Barśćovki, sadil ljudi p. Ivanovich Chodkevica i v tom miste, za Barśćovkoju, gde берег tyi ljude Stanilevici i podle nich posadil Suboca i bratu ego Milożu ljudej panov Ivanovych i toe misto zemli im podelil, tot ugol podle Barśćovkiż v niz k verchovju rećki Chvorośći podle Oliśkov i cerez tuju dorogu do bora do otnogi, śto vyśla ot rećki Chvorości К dolinie. Tut gran” byla na sosne269. Jak się okazuje również wieś Oliszki, która aż do schyłku Rzeczpospolitej należała do starostwa suraskiego, wcześniej przed 1482 r. była zasiedlona przez Iwana Chodkiewi-

cza.

Aleksander Chodkiewicz nadał włość choroską monasterowi supraskiemu w 1501 r.: I namovivśisja s prirożonymi moimi knjazi i pany, moeju dobroju voleju, dal byl esmi cerkvi Bożoj, na tot obśćij monastyr igumenu i bratii otćizny moej, dvor Chvoroścu, z mestom, nicogo na sebe ne zosiavujuci, ani vyjmujući, z ljudmi i zo vsemi platy i służbami i so vsem pravom. Ihumen Antoni zeznał w 1518 r., że z nadania Choroszczy zakonnicy korzystają od 17 lat. Ta ważna informacja wskazuje, że donacja była równoczesna z przeniesieniem się zakonników z Gródka do Supraśla, a więc wówczas, gdy klasztor supraski miał być jednym z ważnych elementów unii kościelnej. 17 VII 1507 r. Zygmunt I zatwierdził zakonowi własność dóbr Choroszcz 270.

Włość choroską powiększył Chodkiewicz o nowe nabytki, wykupując sąsiadujące działy szlacheckie w Rogowie. Śladem tego był przechowywany w archiwum chodkiewiczowskim w 1614 r. List pargaminowy Gasztołda Olbrychta, z zawiesistą pieczęcią, pod datą w Tykocinie roku 1530 I 27, indykta 2, którym listem niejakim Nuniejewiczom [Rogowskim Miniewiczom - J. M.] dał 8 służb przy granicy choroskiej, także na sianożęć na Wysokim Hrudzie i na 2 jazy, na rzece Narwi na wieczność zapisał271, Obecność dokumentu pergaminowego w archiwum chodkiewiczowskim świadczy, że wykupili oni z rąk Rogowskich Miniewiczów majątek Rogowo272.

30 XII 1533 r. Chodkiewicz odebrał dwór i miasto Choroszcz z rąk zakonników i ponownie przyłączył do swojej włości. No potom, jako toe mesto rozmnożilosja korćmami, gde oni dlja korem i pricin vsjakich, prosili nas gospodin, o. mitropolit naś, ego m. nebościk Iosif Soltan i igumen, so vseju brateju monastyrja, abychmo dvor Chvoroścu i mesto z nekotorymi ljud'mi, К svoim rukam vzjali, a naprotiv togo, gde by indiej im dali, i my to vyroгитей, iż im duchovnym ljudjam z trudnostju dvor Chvoroścu i mesto dlja Котёот i pricin vsjakich derżati... odnak my, dlja ich pros'by, toe imenie Chvoroścu — dvor i mesto i ljudi nekotorye ku svoim rukam i ku poźitku svoemu vzjali, niżli tych sel, па imja Chvastov, Porosly i tam też dvorca s paśnneju, sto oni pered tym k Chvorośći derżali, u nich ne brali, ani z togo ich rusali, ani тает ich z tych sel, na većnye базу ruśati — stwierdzał Chodkiewicz 273, Kolator dał zakonnikom w zamian majętność Chworostów i Pużyce pod Pińskiem, Fasty i Porosły w sąsiedztwie Białegostoku oraz dobra klewinowskie położone na granicy hospodarskiej włości Suraż i własnych dóbr zabłudowskich 274,

Nie tylko karczmy były przyczyną odzyskania w 1533 r. Choroszczy z rąk zakonników z Supraśla. Może wiązało się to z obawą przed odebraniem zakonnikom tych dóbr w ramach akcji rewindykacji dóbr ziemskich prowadzonych przez Bonę. Trwający proces z Radziwiłłami zbiegał się dokładnie w czasie ze sprawą Choroszczy. Może Chodkiewiczowie mieli do niej wątpliwe prawa, dlatego zakonnicy woleli mieć inne uposażenie i nie narazić się na kłopoty.

Aleksandrowi Chodkiewiczowi potrzebna była Choroszcz jeszcze z innego powodu, znajdujący się tam dwór był usytuowany w sąsiedztwie Knyszyna. Po śmierci bp. Mikołaja Radziwiłła (po 18 X 1529 r.) Bona powierzyła mu w dzierżawę biskupią darowiznę knyszyńską. Zygmunt I polecił wówczas Chodkiewiczowi przewodniczenie komisji, która od 1 XI 1529 r. dokonywała rozgraniczenia Goniądza z Кпузхупет 275. Pierwsza wzmianka o nim jako dzierżawcy knyszyńskim pojawiła się w tytulaturze wystawionego przez niego dokumentu - 24 VIII 1530 r., gdy wraz z żoną i dziećmi uczynił zapis dla monasteru виртавКеро 276. W 1537-1538 r. Chodkiewicz przeprowadził pomiarę włóczną starostwa knyszyńskiego i założył miasto Knyszyn. W liście do Chodkiewicza Bona kazała mu żyto z folwarku knyszyńskiego młócić na spław i eksportować czamry, tj. najcenniejszy w handlu leśnym asortyment — przeważnie dębowy na budowę okrętów277. Aleksander Chodkiewicz zarządzał Knyszynem do śmierci w 1549 r. 2%278

Zygmunt August odebrał w styczniu 1550 r. Radziwiłłowi włość tykocińską, urząd dzierżawcy tykocińskiego przejął z kolei zięć Aleksandra Chodkiewicza, mąż Zofii — Stanisław Kieżgajło, który jako star. tykociński był wzmiankowany w 1552 r. i był nim do śmierci w lutym 1554 г. 279

Również inny dział dóbr białostockich trafił do wielkiego dominium chodkiewiczowskiego. Były nimi dobra dojlidzkie. W archiwum Chodkiewiczów w 1614 r. był przechowywany List pargaminowy pod 7 zawiesistymi pieczęciami pod datą: w Wilnie roku 1528 Julii 9, indykta 1, panów Macieja i Mikołaja Jundziłow na przedaż Doylid JP Aleksandrowi Chodkiewiczowi staroście brzeskiemu280, Dojlidy wówczas obejmowały zresztą również tę część dóbr białostockich, która stanowiła własność innego z synów Raczka Tabutowicza — bpa łuckiego Wacława (zm. w 1462 r.). Dział po biskupie, którego siedzibą był pewnie dwór w Białymstoczku, u źródeł Białej odziedziczył pozostały przy życiu Jundził Raczkowicz. W ten sposób ostatecznie do Aleksandra Chodkiewicza trafiły aż 3, spośród 4 działów raczkiewiczowskiego nadania: Fasty (zap. po Janie), Białostoczek (po bp. Wacławie) i Dojlidy (po Jundzile) 281,

Data wzięcia do niewoli Iwana Chodkiewicza 1 X 1482 r. była terminem, przed którym marszałek wielkoksiążęcy uzyskał też nadanie puszczy Błudów nad Supraślą, bowiem Aleksander Chodkiewicz później odzyskiwał tę swą ojcowiznę282, Ponownie ją utracił w 1509 r., gdy został posądzony o współudział w spisku, zaaresztowany i osadzony w więzieniu wraz 2 kilku innymi panami litewskimi. Dopiero po dwóch latach, w maju 1511 r. odzyskał wolność, a wraz z nią i łaskę monarchy. Wszedł ponownie do grona panów rady WKL3%9, Na okres pobytu w więzieniu przypadają jednak ważne dokumenty rzekomo przez niego wystawione dla zakonników z pustyni przy brzegu rzeki Supraśli, akty, z których bezkrytycznie korzystają liczni autorzy bardziej czy mniej popularnych prac o Supraślu. Z naukowego punktu widzenia dokumenty te, zwłaszcza obszerny przywilej z 1510 r. są bezwartościowe, gdyż są zwykłymi falsyfikatami.

16 Ш 1512 г. w Krakowie król Zygmunt I skierował list do królowej Heleny, zarządzającej zamkami w Bielsku i Surażu, aby przywróciła Aleksandrowi Chodkiewiczowi jego ojcowiznę, ale okazało się, że ljudi si Belanie i Sarażane puścu dej ego vlostnuju bludovskuju rozrobili i domy svoimi poselili... Vsich dej ich 20 służb. I povedil nam: śtoż kak let svoich dorożży mnogokrot o tom vspominal bratu naśomu Aleksandru КЛМ, niz'li dej nedospeśnostju prava 10] гет i do sich casov zvesitsja ne moglo... Król prosił Helenę, aby zwróciła Chodkiewiczowi puszczę Błudów i dała w tę własność uwiązanie284, Ponowił swoje nadanie 3 IV 1525 r., kiedy trwała już prowadzona przez monarchę akcja sprawdzania tytułów własności i rewindykacja dóbr hospodarskich, które w czasach rządów Aleksandra trafiły w ręce prywatneś0?,

Zamek Supraśl w dzisiejszej miejscowości zwanej Gródek usytuowano w punkcie granicznym trzech województw: nowogródzkiego, trockiego i podlaskiego. Administracyjnie sytuacja taka trwała do 1569 r., do momentu inkorporacji Podlasia do Korony Polskiej. Grzegorz Chodkiewicz, ówczesny właściciel zamku supraskiego, nie złożył z tych dóbr przysięgi na wierność królowi i Koronie Polskiej, co spowodowało, że podlaskie wcześniej włości chodkiewiczowskie: Choroszcz, Fasty, Dojlidy i puszcza Błudowska pozostały w granicach WKL i zostały przyłączone do powiatu grodzieńskiego woj. trockiego, a taki stan prawny utrzymał się do schyłku Rzeczypospolitej286.

Zamek zbudowano w miejscu, gdzie wcześniej osiedliła się wspólnota mnichów. Biografista Aleksandra Chodkiewicza J. Jasnowski uważa, że pierwotna fundacja monasteru miała miejsce w 1495 r., co może być bardzo prawdopodobneś287, Kronika Lawry Supraskiej podawała datę 1498 r.: Najprzód roku 1498 w Grodku tę lawrę albo monastyr fundować zaczął p. m. Ale-285

283 ksander Chodkiewicz wojewoda nowogrodzki i marszałek wielki WKL, w dobrach swoich dziedzicznych, stąd o mil 4. I tam na pierwszym tym funduszu osadził był zakonników zakonu św. Bazylego, żadnych jeszcze nie czyniąc im zapisów. I pierwszy był superior albo hegumen Paphnutiusz Sieheń. A gdy się tę miejsce w lat dwie nie podobało zakonnikom [...] prosili fundatora aby па innym spokojniejszym miejscu ich ufundował. Ten p. świątobliwy pozwolił im onego samym upatrywać i obrać288.

Jeszcze jedna ważna informacja, która dotyczy zamku gródeckiego i pierwotnej siedziby tam klasztoru odnosiła się do egzystującej tam świątyni pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty. Modest, który czytał kronikę Traditio translatorum pisał, że była to świątynia niewielka. Charakterystycznym było, że istniejąca obecnie cerkiew parafialna gródecka, którą ufundował i uposażył syn Aleksandra Chodkiewicza — Grzegorz, przed 1571 r., nosiła wezwanie Zaśnięcia ММР 289. Z tego wnioskować można, że cerkiew św. Jana Ewangelisty usytuowana była na Zamczysku, tam, gdzie Chodkiewicz wzniósł swój zamek. Kiedy zakonnicy przenieśli się do uroczyska Suchy Hrud, ponownie zbudowali cerkiew pod takim samym wezwaniem. Widocznie łączyło się ono z patronem ojca fundatora - Iwana Chodkiewicza, zmarłego w niewoli tatarskiej w Ordzie w 1483 r.

Budowa chodkiewiczowskiego zamku w Gródku, zwanego Zamkiem Supraśl, w którym stało się tak gwarno i tak wiele było uciech światowych, że aż zakonnicy musieli wynieść się gdzie indziej, spowodowana była niepokojami wojennymi, konfliktem zbrojnym z Moskwą i najazdami tatarskimi. Wysiłek budowlany, który musiał włożyć Aleksander Chodkiewicz był miarą tych niepokojów, które zawisły nad Litwą na przełomie XV i XVI w. Usytuowanie zamku w środku pasma puszcz, z dala od utrwalonego osadnictwa raz jeszcze wskazuje na funkcje jakie pełniły puszcze pogranicza litewsko-polskiego. Na zamku gródeckim znajdował się poza tym skarbiec, bez wątpienia murowany. Jeszcze przed 1579 r. Maciej Stryjkowski gromadząc materiały do swojej „Historii Polski” dotarł do Gródka. Powoływał się też na dowody w latopisach, które każdy może znaleźć w Gródku w skarbcu sławnej pamięci Aleksandra Chodkiewicza starosty grodzieńskiego, widocznie nie wszystkie materiały były przechowywane w bibliotece klasztoru supraskiego. Ignacy Daniłowicz odkrywca. w bibliotece klasztoru supraskiego Latopisca Litwy i Kroniki Ruskiej, przepisanej w 1519 r. - jako pierwszy zwrócił uwagę na bliski związek między podawaną przez Macieja Stryjkowskiego wiedzą historyczną a przekazywanymi przez Latopisy supraskie faktami290,

Zamek w Gródku zaczęto budować w 1500 r. 14 VII 1500 r. w wielkiej bitwie nad Wiedroszą Litwini ponieśli ogromną klęskę291. Pewnie ta przegrana zadecydowała o budowie fortyfikacji w Gródku. Ale decyzja ta zbiegała się też w czasie z podpisaniem w Wilnie przez ówczesnego metropolitę Józefa Bułharynowicza 20 VIII 1500 r. aktu obediencji, mocą którego metropolita podporządkowywał Kościół grecki rzymskiej Stolicy Apostolskiej. Z kolei datę 1500, jako rok, w którym zaczęto budować monaster podaje najstarszy supraski Sinodik, zaprowadzony jeszcze przez pierwszego ihumena: v leto ot nacała miru 7008-go indikta 3-go, ot Rożdestva Christova 1500-go dozvolenem velmożnago p. Aleksandra Ivanovica Chodkevica nacał sezidatsja sej monastyr u ego otćinnoj puści bludovskoj, na krai reki Suprasly. Veroju i ljubovju, żelanem i trudom mnogogreśnago sujaśćennogo inoka ihumena Pafnutija, rodom iz Belska292,

Właśnie tam u schyłku XV i na początku XVI w. powołano do życia ośrodek kościelny, monastyczny o znaczeniu nie regionalnym, ale ogólnopaństwowym. Cechą szczególną tej niezwykle ważnej inwestycji był jej całkowicie nowy charakter. Monaster supraski nie kontynuował żadnej średniowiecznej instytucji kościelnej, wcześniej w tym miejscu nie było żadnego religijnego ośrodka kultowego, ani miejsca słynącego łaskami293, Supraśl nie

Сноски

230 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 64, s. 190-201.

231 MV, t. 10 [10]. (1440-1523), nr 54, s. 66-67.

232 S_ Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47, s. 769.

233 Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomatum, scriptuarum et monumentorum quecunque in Archivo Regni in Arce Cracovienst continentur per commissarios, a SRM et Reipublicae ad revidendum et connotandum omnes scripturas in eodem Archivo eristentes, deputatos confectun Anno Domini MDCLXXXII

235 Prawa t przywileje, nr 13, s. 99.

236 J. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 493-494.

237 Według dokumentu z 25 X 1437 r. Jan Gasztołd namiestnik smoleński uposażył w Tykocinie istniejący tam wcześniej kościół parafialny pw. św. Trójcy, św. Anny 1 św. Mikołaja - AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 41, s. 125-136.

234 Kronika Lawry Supraslskiey, [w:] Arch. sb., t. IX, s. 13-25; J. Maroszek, Kalendarium klasztoru Ojców Bazylianów w Supraślu — czasy Aleksandra Chodkiewicza, „Białostocczyzna” 1994, nr 2(34), s. 7; Prawa i przywileje, nr 2, s. 37-45.

238 W. Semkowicz, Gasztołd Jan, PSB, t. 7, s. 297-298.

240 W. Semkowicz, Gasztołd Marcin, PSB, t. 7, s. 299.

239 Już w 1455 r., gdy zmarł książę kijowski Aleksander — Olelko Włodzimierzowicz, wówczas Kazimierz Jagiellończyk nie zezwolił jego synom Semenowi i Michałowi rozdzielić między siebie ziemię kijowską na prawach dziedzicznych, ale oddał w dożywotne dzierżawienie starszemu z nich — Semenowi, a młodszemu — Michałowi dał na własność dziedziczną zamiast części ziemi kijowskiej — Kopyl i Słuck - por. Р. №. Batiuszkow, Belorussia i Litwa, Petersburg 1890, s. 127.

241 KDKW, nr 258, 259, s. 296-299, 303-306

242 Н. Е. Wyczawski, Marian (Jan) z Jeziorka, PSB, t. 20, s. 11-12.

243 Bulla Sykstusa IV zachowała się do naszych czasów. Obecnie jest przechowywana w AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 8932.

244 Archiwum Prowincji OO. Bernardynów w Krakowie, L-15, s. 71.

245 Dziś w kościele farnym św. Trójcy w Tykocinie.

246 Wiadomość o pobycie Ludwika patriarchy antiocheńskiego pochodzi z oryginalnego dokumentu pergaminowego, który on wystawił dla Marcina Gasztołda. W dokumencie tym Ludwik z mocy bulli dla Marcina Gasztołda oznajmił, że kościołowi NMP konwentu franciszkańskiego w Wilnie mocą apostolską udzielił był osobnym swoim przywilejem pewnych odpustów na pewne dni. Niniejszym tak ustnie, jak i na piśmie (mocą wspomnianej bulli papieskiej) nadał 7 lat i tyleż kwadragen odpustu wszystkim chrześcijanom pokutującym i spowiadającym się, którzy wezmą udział w procesji z Najświętszym Sakramentem w uroczystości wszystkie maryjne, świętych Franciszka Wyznawcy, Mikołaja, Antoniego, Ludwika i Klary oraz na każdą niedzielę, jeśli odmówią naznaczone pacierze ku czci Męki Pańskiej, ku NMP i o zachowanie wiary chrześcijańskiej i Kościoła Rzymskiego. Gdyby przywilej ten odpustowy nie zachował się był w oryginale, byłoby się skłonnym do podejrzewania autentyczności jego, a to raz z powodu ogólnej intytulacji wystawcy, nie podającego wbrew stałej praktyce kurialnej imienia papieża, którego się mieni wysłannikiem, a po wtóre z powodu zawiłej i wprost niezrozumiałej redakcji zarówno w tntytulacji jak w ustępie ekspozycji; w pierwszej uzasadniającej władzę apostolską wystawcy (do czego i później powraca), jest mowa o bulli jakoby współczesnego papieża, zresztą zupełnie nieznanej, do Marcina Gasztołda; w drugiej zaś nie można należycie wyrozumieć stosunku do siebie obu nadanych przez tego patriarchę odpustów kościołowi franciszkańskiemu w Wilnie, snać pierwsze wydawały się oo. franciszkanom niedostateczne. Wątpliwości te, jak i zarazem autentyczność odpustowego tego aktu uzasadnia az nadto sama osobistość wystawcy — por. KDKW - nr 288, s. 338.

247 KDKW, nr 292, s. 340-341, nr 319, s. 376-378, nr 409, s. 472-473, nr 460, s. 536–538. ‚

248 5. Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 46, s. 751.

249 1. Królik, Organizacja dekanalna diecezji łuckiej i brzeskiej w XVII i XVIII wieku, Lublin 1981, s. 8.

250 Archiwum Prowincji Małopolskiej Bernardynów w Krakowie, W-37, K. XXVII, k. 336v.

251 PĄN Warszawa, Instytut Sztuki, negatyw 9435 i 9436.

252 Pracami kierowali Andrzej Gruszecki i Przemysław Gartkiewicz, przy współudziale Jerzego Kruppego.

253 Ostatnie badania na grodzisku prowadziła U. Stankiewicz z Muzeum Okręgowego w Białymstoku. Por. T. Popławski, Tykocin. Militarne zabytki miasta, Białystok 1997.

254 д. Gruszecki, Metoda i wyniki badań fortyfikacji bastionowej zamku w Tykocinie, „Studia i materiały do historii wojskowości”, t. XII, cz. 1, Warszawa 1966, s. 23-25.

255 Sbornik materialov otnosjaśćichsja k istorii panov-rady, t. 1, s. 391-400.

256 Cenny plan zachodniej części miasta Tykocina (na zach. od rzeki Motławy) zatytułowany Retablissement plan von dem abgebrudten theil der Stadt Tikoczin, z czasów pruskich, a więc z l. 1795-1806 znajduje się w AGAD Warszawa, Zb. kart., nr 302-2 (PP PKZ Warszawa, nr 4108). Fotografię planu zamieścił w swoim studium J. Kubiak, Tykocin woj. białostockie. Studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Warszawa 1975.

257 AGAD Warszawa, KK, nr 80, dz. III, s. 94-102.

258 7. Kloza, 1. Maroszek, Dzieje Goniądza.

259 Por. mapę Dobra Zabłudów w 1567 r., [w:] Prawa i przywileje..., op. cit.

261 AGAD Warszawa, MK, nr 3, К. 249-249; J. Wiśniewski, Początki Białegostoku i okolicznego osadnictwa, „Studiai materiały do dziejów miasta Białegostoku”, Białystok 1985, t. IV, s. 14.

262 АР Kraków, AMCH, nr 35, в. 1-8; Prawa i przywileje, nr 14, s. 86, J. Maroszek, Wokół najstarszych dziejów dóbr białostockich. Falsyfikat sobolewski z 1480 r., „Białostocczyzna” 1992, nr 1(25), s. 2.

260 Modest (Strelbickij), prilożenja nr 6, s. 15-17.

265 Być może na części Jana Raczkowicza powstały później dobra Chwasty (Fasty), obejmujące wsie Bacieczki, Łyski, Porosły, Krupniki, gdyż wcinają się one trochę w dobra Białystok i leżą nad tą rzeczką, stanowiącą raczej oś dóbr niż ich granicę — pisał J. Wiśniewski, Początki Białegostoku, s. 17.

263 W Pominniku monasteru supraskiego ród Chodki Juriewicza nazwano fundatorem monasteru — Arch. sb., t. IX, s. 456; A. Boniecki, Poczet, s. 20-21.

264 АР Kraków, АМСЬ, nr 35, s. 1-8; Prawa i przywileje miasta i dóbr ziemskich Zabłudów, nr 14, s. 85-86.

266 Arch. sb., t. IX, nr 17, s. 40.

267 J, Jasnowski, Chodkiewicz Iwan, PSB, t. 3, Kraków 1937, s. 361; Prawa i przywileje..., op. cit., s. 47; J. Maroszek, Kalendarium klasztoru, s. 3.

268 Prawa в przywileje..., op. cit., nr 3, s. 45.

269 Modest (Strelbickij), prilożenja nr 5, s. 13-15.

270 Arch. sb., t. IX, nr 18, s. 42.

271 АР Kraków, AMCH, nr 35, К. 5; Prawa i przywileje..., op. cit., nr 14, s. 90.

272 Dwa dni wcześniej 25 I 1530 r. w Złotorii Mikołaj Miniewicz wspólnie z innymi ziemianami bielskimi: Piotrem Borodą, Wojtkiem i Markiem Miniewiczami, Miniem Kgolewiczem, Sienką i Kudinem Mojsiczem, Stankiem i Wawrzyńcem oraz Sarafinem Stankowiczami Głuszkowiczami, Kuczabami, właściciele Rogowa, posiadane tam działy własnościowe (którą to własność nadał ich przodkom książę Michał Zygmuntowicz) sprzedali Olbrachtowi Gasztołdowi. 25 II 1530 r. kupno potwierdził król Zygmunt I. Oba dokumenty w BAN Wilno, F 1, nr 105 i nr 106; R. Jasas, Pergamenty katalogas, nr 345 i 347, s. 137-138. Michał Zygmuntowicz nadał 20 XI 1437 r. Stanisławowi zwanemu Ostasz i Mikołajowi zwanemu Муп dziedzinę Rogowo, z warunkiem płacenia czynszu — 4 beczek ryb i 4 beczek miodu. Zob. AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 750.

273 Arch. sb., t. IX, nr 18, s. 41-45.

274 Wcześniej mocą aktu kupna-sprzedaży wystawionego w Choroszczy 26 XII 1528 r. nabył Klewinów od Grzegorza Zofonowicza Denisewicza zwanego Żabą. Żaba, sługa Krzysztofa Szydłowieckiego posiadał je z nadania Zygmunta I w Wilnie 20 II 1513 r., potwierdzonego w Krakowie 28 X 1518 r. Zob. Prawa i przywileje..., nr 4, s. 47, nr 14, s. 86.

275 w, Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 159-161.

276 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1. nr 17, К. 17. Zob. Z. Luba-Radzimiński, Sprawa odrębnego pochodzenia Chodkiewiczów litewskich i białoruskich, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie” 1928, t. VIII, s. 130.

277 W. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 170; M. Dovnar-Zapolskij, Gossudarstuennoe chozjajstvo, s. 285.

278 Czas zarządu dzierżawą knyszyńską jest słabo udokumentowany, a historycy podają różne daty: A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 247 (1530-1547 r.), cz. 3, s. 247 (1530–1545 r.); J. Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, s. 354 (1530-1544). Jeszcze 7 III 1548 r. Zygmunt August słał list swemu namiestnikowi Aleksandrowi Chodkiewiczowi. Por. CPAHB Mińsk, F. 1744, op. 1, nr 1, k. 207-208.

279 А. Boniecki, Poczet, s. 124.

280 АР Kraków, AMCH, nr 35, К. бу; Prawa i przywileje..., nr 14, s. 90; AGAD Warszawa, ML, nr 209, s. 265-266.

281 J. Maroszek, Wokół najstarszych dziejów dóbr białostockich, s. 1.

282 Dokumenty nadawcze na puszczę Błudów zapewne przepadły, gdy Iwan Chodkiewicz dostał się do niewoli tatarskiej. Zob. J. Wiśniewski, Początki Białegostoku, s. 21.

284 AGAD Warszawa, tzw. ML, nr 193, s. 653, nr 195, s. 796-797, nr 26; Prawa « przywileje, nr 3, s. 45-47.

286 J, Wiśniewski, OWB, s. 13.

287 J, Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, s. 354 — autor nie precyzuje bliżej skąd pochodzi ta informacja.

285 AGAD Warszawa, tzw. ML, nr 197, s. 395-399; Prawa i przywileje, nr 5, s. 50-58.

283 J, Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, s. 354-355.

288 Arch. sb., t. IX, s. 1-2. O. Mikołaj Ratkiewicz wicewikariusz supraski, kompilujący w połowie XVIII w. Kronikę Lawry Supraskiey, pisząc o fundacji gródeckiej powoływał się na Kronikę spisaną przez I. Dubowicza archimandrytę dermańskiego, którą udostępnił Ratkiewiczowi bazylianin prowincji litewskiej o. Kaszczyc.

289 AĄB, Archiwum Dworu Zabłudowskiego, dokument oryginalny z datą: Choroszcz, 21 VI 1571 dla cerkwi w Dojlidach; Prawa i przywileje, nr 10, s. 72-73.

290 Latopisiec Litwy i Kronika Ruska; I. Daniłowicz, Wiadomość o właściwych litewskich latopisach, [w:] M. Stryjkowski, Kronika polska, litewska, źmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846, +. 1, s. 31-63; Z. Wojtkowiak, Maciej Stryjkowski — dziejopis Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kalendarium życia i działalności, Poznań 1990, s. 69; A. Rogow, Russko-polskie kulturnyje sujazi w epochu Vozroźdenja. Stryjkowski i jego Chronika, Moskwa 1966; J. Radziszewska, Maciej Stryjkowski, historyk, poeta epoki Odrodzenia, Katowice 1978; A. Mironowicz, Latopisy supraskie jako jedne ze źródeł „Kroniki polskiej” Macieja Stryjkowskiego, „Studia polsko-litewsko-białoruskie”, Warszawa 1988, s. 23-32.

291 p, Рарёе, s. 30-41; M. M. Krom, Meś Rus'ju a Litvoj. Zapadnorusskie żemli о sisteme russko-litovskich otnośenii konca XV - регио) тей XVI v., Moskva 1995.

292 KN, Dalmatov, Suprasl'skij blagoveśćenskij monastyr", St. Petersburg 1892, s. 7-8.

293 Już dawniej doszukiwano się wcześniejszej kultowej przeszłości miejsca, gdzie złokalizowano klasztor. Bratanek właściciela majątku Supraśl i Pałaców Opatów — Konstantego Zacherta w liście do Józefiny Zachert, datowanym w Berlinie 31 XII 1882 r. pisał: Zaznajomiłem się dziś z profesorem Bastian, sławnym badaczem starożytności, miałem z nim dość długą konferencję, w jego prywatnej kancelarii w muzeum, był nawet tak grzeczny, że mi dał pozwolenie do poszukiwań między starożytnemi zabytkami Litwinów i Słowian,... Wasze supraślskie mieszkanie stoi na klasycznym gruncie. Przed zbudowaniem klasztoru musiała tam być siedziba Kriwe-Krewejtos, arcykapłana pogańskiego, z których podług Narbutta miał być niejaki Gentowt, zmarły w XV wieku. W papierze też, na którym jest pisana sławna „Supraślska rukopis”, przechowującym się teraz w Petersburgu jest znak wodny, laska arcykapłańska pogańska, na około której wąż się wije, opierająca się na głowie żubra. Więc to był z pyłu odwiecznego wyszukany herb Supraśla. (Odpis listu w zbiorach autora).