Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Книга третья. Часть 3 из 10: оригинал

Книга третья. Часть 3 из 10. С. 337-356. Польский текст издания 1847 года.

o YEN O EZ objął. Wyjeżdzając król Władysław. ze Źmudzi, zwierzchników. chrześcijan po; różnych ' miejscach zoslawil, aby. Źmudzinów: 'w świeżo przyjętćj wierze, władzą swoją i postrachem utrzymywali,::nad całą zaś tą ziemią Kieżgałię, męża: znanego s s: pobożności, rządcą mianował (1. | - y

Tak rok ten, 1445 zbawienia ludzkiego; przyłączeniem Źmudzinów do wiary Chrystusowé] i srogićm morowém powietrzem, które Polskę znacznie spustoszyło, był pamiętny. Skoro zaraza ucichła, król Władysław w roku następnym wróciwszy s królową Anną do korony, znalazł Prusy domową krzyżaków ^ niezgoda zaburzone; albowiem Michał Kiichmeister z wielu innymi komturami | zakonu, s przyczyny niepowściągliwej rozrzutności i ogromnych wydatków, jak utrzymywali; lecz rzeczywiście przez zazdrość i żądzę osiągnienia wielkiego mistrzowstwa, spisek uczyniwszy, na Henryka Planen wielkiego mistrza zakonu; w nocy niespodzianie napadli, związanego i na siatek włożonego, aby w zamku jego stronnicy jakiego oporu nie stawili, z Malborga do Gdańska tajemnie przewieźli i do więzienia wtrącili. O czćm gdy Ulryk brat jego, będący wtenczas w Gdańsku dowiedział sie, lekajae sie podobnegoż nieszczęścia, s powodu. nienawiści ku bratu, zmieniwszy odzież, w małym orszaku do króla Władysła-253 wa uciekł, od którego łaskawie przyjęty ś królewską szczodrobliwością, przez siedm lat na. dworze jego bawił. Tymczasem Michał urząd wielkiego mistrza opanowawszy, bez wątpienia byłby zgładził ze świała Henryka Plauen, gdyby nieźmierne zasługi tego męża dla zakonu, nie oslonily go od hanichnćj śmierci; pamiętali bowiem iüni komlurowie,; z jaką przezornością i pracą, nachylone do upadku po bitwie griinwaldzkićj państwo krzyżackie, on jeden ocalił i zachwiane powoli pohrzepil, 'dla tej więc zasługi z więzienia go uwolniwszy, do miasta Lochstadt nad brzegiem morza położonego odesłali, późnićj przeniesli do zamku Koprzywnicy. Oburzony tą okropną niewolą i krzywdą, począł s królem Władysławem znosić się przez tajemnych gońców, o bezpieczne schronienie w królestwie, co gdy mu chętnie przyrzeczono, Jan przezwany Kropidło, s książęcia opolskiego biskup kujawski, wiedząc o téj lajemnicy królewskićj, naprzód komtura toruńskiego, a później Michała nowego mistrza zakonu, o całćj rzeczy uwiadomil; klóry tém doniesieniem rozjątrzony, Henryka schwytawszy, znówu w kajdany okuł i w najgłębszą stronę Prus wysłał. Tym: sposobem Henryk. przez długie lata dolęgliwości więzienia. cierpiał, z niesłychanym żalem królewskim i wielką szkodą korony, iż taki mąż, przez którego wiele mógłby dokazać przeciw zakonowi pruskiemu, niemal już z rąk jego, zdradą własnych doradzeów wydarty został254.

Od tego czasu. między: królem a zakonem nie było ani. wojny, ani: tiwałego.pókoju.: Starostowie pograniczni zaczepiani. przez. krzyżaków. wiele krzywd wyrządzających, - nawzajem „napastować ich poczęli. Władysław. pełen wstretu do wojny „' wolał przenieść wszelkie niedogodności, niż znowu wystąpić z chrześcijanami do boju, który bez straszliwego krwi chrześcijańskićj rozlewu, zakończony być nie mógł, a więc nim się wziął do oręża wszystkiego wprzód doświadczał, azali poliój między koroną i zakonem pruskim ułożyć się nie da, dla tego z Michałem wielkim mistrzem255 odprawił zjazd w Słońsku, lecz ten niemiecką pychą i nowém dostojeństwem nadety, nie dał się skłonić do sprawiedliwych warunków, rozjechano się więc s tego zjazdu, z umysłami nierównie wiecéj.pojatrzonémi. Wszakże Władysław czując dobrze, że jeszcze do broni wziąć się nie mógł, oraz pamiętając, iż Zygmunt król rzymski i węgierski, był rozjemcą tego sporu, wyprawił do niego w poselstwie trzech 'mężów 'w prawie biegłych i z nimi jednego z rad swoich:256; aby: prawa koronne, do ziemi pomorskićj i: Prus: jasno: przed nim wywiedli, spodzićwając się,^iZ przez wzgląd ńa tę: przyjaźń,:jaka: nie dawno' z' nim; podczas /węgierskićj gościny zabrał sprawiedliwym sędzią być: zechce, i ziemie pruską:i'pomorską, jako kraje. do. królestwa polskiego: należące, królowi Władysławowi przyzna. Zygmunt przecięż, nietylko tego - nie uczynił, lecz nadto wyrzekł, że ilości sto tysięcy kop groszy szerokich, co trzy razy tyle: czerwonych złotych wynosi, z układu ' z zakonem pruskim dawnićj zawartego, królowi Władysławowi dluznéj, płacić: nie należy, w innych zaś wszystkich szczegółach uznawał, iż obiedwie strony pokój wieczysty zachować są obowiązane. Przystalby Władysław.i.na en, chociaż najniesprawiedliwszy, wyrok, dla zgroży jaką przerażał go nowy'krwi chrześcijańskićj rozlew. gdyby późnićj sami krzyżacy mie pódali tak silnych. przyczyn do wojny, iż żadnym:' sposobem ścierpieć ich niepodobna było. Kupców bowiem poznańskich, którzy ubezpieczeni pokojem wieczystym w Gdańsku targowali, wszystkich jednym rozkazem pozabijać i s całego mienia wyzuć kazali. Do tego strasznego olirucieństwa sroga przydana:wzgarda, bo trupy pomordowanych: na; wozy włożone, pobitemi psami przykryte, na granicę polską odesłali. Nie przestając na tém nieslychaném zuehwalstwie, szłachię polską, bez oręża na polu hędącą, w niespodzianym napadzie schwytawszy, przed drzwiami mieszkań swoich z żonami ' i dziećmi haniebnie powieszali.:. Po. tych. zbrodniach. najechawszy zbrojnie ziemię ' dobrzyńską; pó. nieprzyjacielsku i z > dzikićm ją okrucieństwem spustoszyli, dla szerzenia zaś pożarów w głębszych stronach królestwa, żebraków namawiają, aby wsi i miasta, wówczas jeszcze drewriane, tajemnie podpalali257. Król polski przeświadczo. ny, ze tylu i tak ciężkich krzywd hezbożnego zakonu niegodzilo się dłużej znosić, szlachtę, której zbrojnie sławić sie pod Wolborzem rozkazał do wojny powoluje. ' Aleksandrowi Witołdowi zalecił: z posiłkami Litwinów, Rusinów, Zmudzinów i Tatarów w Mazowszu Wisłę przebywszy z sobą się połączyć; wielu książąt szląskich utrzymujących jazdę z kirysników złożoną, na wysoki żołd zaciągnął, innych też cudzazietnskieki sólnierzyy. za; uńrówioną, opłata sprowa-. Blank Ps onda 4 pin szlachta dalsze usiły ściągają się pod Wol

4obora król z Jąaciąża, pryruszywszy przybył do Poznania. Zdarzyło, się właśnie wówczas, że,Piotr zwa-258259 ny Wisz, biskup poznański, życie zakończył, kanonicy poznańscy w obecności króla, żądającego aby ze eziérech osób przezeń mianowanych, jednę wybrali, ulegając tćj wyraźnej woli, zgodnie powołali Laskara z Goslawie na miejsce zmarłego pastérza.

Przebiegłszy Wielkopolskę e, król Władysław do Wolborza p rzybył i i wiet narzędzia + wojenne przywiodł do należytego ópatrzenia; przeświadczywszy się zaś,

Ikiego zed.

Że miał ' już: wszelką gołowość do tak wie. à dé, główne wojska, | posiłki już sięwzięcia

LEN ściągnęły, ruszył z obozem i nad brzegiem Wisły, którą przebyć koniecznie należało, u Zakroczymia stanal; wszakże znalazłszy rzekę ciągłemi dźdżami wezbraną, gdy most wcześnie przygolowany, dla wylewu wody okazał się być krótszym, z wielkim trudem ledwo w przeciągu tygodnia na drugi brzeg przeprawić się można było. W czas zdążył Aleksander Witołd z ogromną jazdą, w którćj znajdowali się Litwini, Ruś, Zmudzini i kilka tysięcy dzikich plemion tatarskich. Zaszli też drogę książęta mazowieccy Ziemowit, Janusz i Bolesław, i przez swój kraj z niemalém wojskiem króla przeprowadzili; który czwartego dnia do granie ziemi nieprzyjacielskićj doszedł. Tu na niezmierzoném okiem błonia, sprawiać szyki zaczęto i 150,000 wojowników na tém polu zliczono. Szląscy też książęta pomnożyli hufce królewskie choZD NP rągwiami jazdy i piechoty $wietnéj pancerném uzbrojeniem; zbiegli sie bowiem do obozu królewskiego:

Bernard opolski, Janusz raciborski, Bolesław cieszyński, Kóńrad oleśnicki, Wacław żegański, Jan lubiüski, Konrad nazwany Biały koźliński, i Wacław opawski, sławni w boju i znakomici książęta. Przysłał i Jacek namiestnik morawski w pomoce królowi polskiemu dzielne hufce, do których przyłączyły się znaczne odziały zaciężnego Żołnierza czeskiego, lak dalece, że nie tylko ziemię pruską, ale większą część świata, zdawało się, iż król Władysław mógł tak licznóm wojskieni podbić; tak groźna była postać tego rycerstwa. Gdy jeszcze wojsko stało i król z brastem, Witołdem szeregi objeżdzał, przybyli posłowie od mistrza pr uskiego, raczej dla wyszpiegowania i przejrzenia wojska, niż żeby od rozgniewanego nieprzyjaciela mogli mieć nadzieję cokolwiek wyjednać, prosili bowiem aby broń złożywszy, wszystko, 0 co zatargi wyniknely, oddać na rozstrzygnienie Wilbelmowi książęciu Misnji, że krzyżacy i wielki mistrz gotowi są poprzestać na jego wyroku, cokolwiekby postanowił. "Ta była treść poselstwa na które król Władysław krótko odpowiedział: sądy i pośrednictwa o ziemię pruską i Pomorze własności koronne, często już przed różnymi świata chrześcijańskiego książętami toczone były; już oczywiście dowiedziono, że krzyżacy do tych ziem, które sami niesprawiedliwie trzymają, nigdy żadnego prawa nie mieli i mieć nie mogli, gdy więc tak jest, niegodziwie czynią, 2e hrółowi i kor onie nie wracają ich własności, a, „więc na-. stępną niech wezmą odprawę: jeżeli w bitwie nadzie” ję położyli, nie powinni oczekiwać szczęśliwszego wypadka nad ten, jakiego na bitwie griinwaldzkićj | doznali; jeżeli pokój wolą, niech natychmiast poddadza się, lub s kr: aju do kor ony. należącego ustąpią. Posłowie strwożeni wróeiwszy do swoich, donieśli o groźnéj postawie wojska,! polskiego. i powtórzyli. zaslraszajaea odpowiedź królewską, krzyżacy „przeto zaniechawszy wszelkiego starania w zebraniu wojska, skryli się po zamkach i twierdzach, czyhając tylko na każdą zręczność, w którejby, gdy już wstępną siłą nie nie sprawili, przynajmnićj chylrością dzielność i polęgę polską nadwerężyć. mogli. Władysław bez dłuższćj zwłoki do ziemi nieprzyjacielskićj wlargnął, miasto Neidenburg za piérwszém natarciem zdobył260, górujący nad niém zamck, broniony przez silną załogę, osmego dnia od początku oblegania wzięty. Zdobycie tćj twierdzy, skądinąd obronnej, sprawiło, że skoro się tylko wojska królewskie. ukazały, miasto i zamek Melsztynek - wnet bramy olworzyły, stamtąd pomknięto ohóz pod Olsztynek, który ponieważ odważył się bramy zamknąć, oddany na łup, żolnierzowi;

wzięty i zrabowany, twierdza poddała się dobrowolnie, z podobnąż łatwością i miasto Gultstadt nad rze-.

ka Alla polozone, w któróm znajduje sie. piękny. kościoł i kollegijata kanoników, od przednićj straży, przed przybyciem króla, wzięte,, zrabowane i pódpaJone; „kościoł: przynajmniéj. is mieszkania kapłańskie, królewscy; żołnierze: od. pożaru: obronili. des als |

Tem, ciągłćm, zwycięzkićm powodzeniem krzyżacy przerażeni, lehajae się aby tym-sposóbem król całych Prus.nie opanował, wysłali kilka chorągwi jazdy z rozkazem wszędzie, kędy Władysław Jagiełło miał przechodzić; młyny, wsi i gumna popalić, aby niedostallüem żywności i innych potrzeb zmusić króla do ustąpienia s kraju s tak ogromném wojskiem. "Ten wypadek zniewolił Władysława: zatrzymać się przez pięć dm w Olsztynku, i we wszystkich młynach których mnostwo było na rzece Alla, zboże mleć kazał, mąkę zaś na wozy wziąwszy, żywność wojsku zapewnił. Gdy tu król bawi, lekka jazda: zapędziła się aż do Meilsberga, warownego miasta/ 1 zamku, własnoności warmińskiego biskupa. | Załóga jardzae mala liczbą żołnierzy królewskich; uezyniwszy z'miasla'wycieczkę; z, pola ich spędza, a urągając się nad poleglymi, odcięte części rodne w' usta im wkłada. Późnićj pod - Heilsberg podstąpiono, znajdował się tam biskup warmiński, który po bitwie griinwaldzkiej królowi posłuszeństwo zaprzysiągł, ieraz darami przeblagal winę niedotrzymanćj wierności. Tu. przeprawiwszy się przez rzekę Alle, przeniesiono obóz pod Krejcburg, dokąd Jan Wallenrod. arcybiskup ryzki s irzema homturami zakonu w. poselstwie dla wyjednania pokoju przybył y lub przynajmnićj ażeby króla, zyskawszy na, kilka dni zawieszenie broni, układami o pokój zatrudnił, i ezezém rokowaniem postęp zwycięztwa przerwał a tém samém zapał żołnierzy króJewskich oziębił; lekano się bowiem ażeby Królewice miasto bogate i ludne, od obozu polskiego o jeden dzień drogi oddalone, za zbliżeniem się królewskićm Polakom się nie poddało, co że nastąpić mogło pózniéj szpiegowie donieśli. Jagiełło bawił pod Krejcburgiem w nadziei skończenia wojny przez układy, które umyślnie i zdradliwie krzyżacy przeciągali, dla ogłodzenia tą zwłoką ogromnego wojska. Z drugićj strony, Władysław dla slot. ustawieznych tęsknił do skończenia wojny, spodziéwajae się prędzej droga układów niż orężem pokój osiągnąć. Aleksander Witołd opicrał się i głośno oświadczał, że wszelka zwłoka jest szkodliwą dla tak licznego wojska, że wojny pośpiechem tylko korzystny obrót biorą, że krzyżacy wszystho ku zdradzie kierują, Ze w niczóm na wiarę zasługiwać nie powinni, że nie przez rokowania ale żelazem rozprawić się z nimi należy. Już nawet z wojskiem litewskićm zamierzał precz odejść z obozu, gdy Wladysław poznawszy nakoniec zdrady i wybiegi krzyżackie, wyprawił Witołda nad rzekę Pregel i do Sambji, aby całą tę okolicę ogniem i mieczem za soba pusloszył, sam w lewo ku rzece Pasardze obóz pomhnął, dwa dni „strawiwszy na przeprawę wojska przez mosly; przed sobą wysłał jazdę polską, z rozkazem całą okolicę nadmorską ku Warmji i Elblagowi splądrować, sam pod Holland podstąpił, miasło i zamek położeniem i pracą ludzką warowne ścislém obiężeniem opasal. "Tu gdy Butrym marszałek dworny Aleksandra Witołda i Mikita oraz wielu in nych znakomitszych. mężów, nieostróżnie podczas tego oblężenia w ogrodach, niedaleko murów miejskich. zabawili, krzyżacy pokryjomu z zamku wypadłszy schwytali ich i z sobą jak jeńców uprowadzili. Władysław spostrzeglszy, iż twierdza była nadto warowną, aby w przeciągu kilku dni zdobytą być mogla, posunął obóz do Elbląga miasta najmocniéj uzbrojonego w całych Prusiech, gdyż uczyniono mu nadzieję, Ze mieszkańcy sami dopomoga do jego opanowania, lecz gdy w Elblągu żadnego nie było poruszenia, podstąpiono pod Dzirgów, skąd za piérwszém ukazaniem się hufców królewskich krzyżacy uciekli, zamek więc złupiwszy podpalono. Riesenburg który i Prabutem zowią, książę litewski Zygmunt Korybut, jeszcze przed przybyciem królewskićm, dobył, zrabował i spalił, z równąż łatwością Bischofswerder wpadł w moe królewską. Nad nadzieję obfitsze łupy wszędzie zdobyto w złocie, srébrze, sukuie, koniach i innych kosztownych sprzętach, tak, iż wojsko znacznie się wzbogaciło. Postanowił potém Władysław Jagiełło do Chelmna i Torunia, zamożnych i kwitnących wówczas miast pruskich obóz przenieść, będąc ostrzezonym o nienawiści mieszkańców ku krzyżakom, którzy uciążliwszymi dla nich byli, niż dla innych poddanych swoich. Jakoż donieśli już tajemnie królowi, aby przyśpieszył swoje przybycie a bramy miast otwarte znajdzie; Władysław skorzystać s fćj gotowości byłby nieomieszkał, 'lecz ktoś z radzców królewskich ten zamiar krzyżakom wydał. Natychmiast więc całą wytężyli usilność, aby go z drogi wzdłuż brzegu Wisły idącćj zwrócić, ku czemu następny posłużył im podstęp. Nasadzili obdartego wieśniaka, dla uniknienia wszelkiego pozoru zdrady, aby udał; że od dowódzey brodnichiego idzie z. listem „' do wielkiego mistrza Michała; donoszącym o: zupełnym w zamku i mieście Brodnicy, niedostatku wszelkich potrzeb niezbędnych do wytrwania oblężeniu, że ani wojskowej załogi, ani żywności, klórój ledwie na dwa dni starczy, ani dział, ani innćj strzelby do odparcia nieprzyjaciół nie ma; niech wnet pospieszy io wszystko nadesłać, jeżeli nie chce tego ważnego, i tak dogodnie leżącego zamku na niebezpieęzeństwo narazić; albowiem leka się, aby za zbliżeniem się królewskiego obozu, ścieśnieni niedostatkiem wnet nie poddali się, co kiedy nastąpi, nie widzi sposobu dłuższćj obrony zamku, jeśli przez tak poiężnego nieprzyjaciela obegnany zostanie. Skoro ten list przejęto, do króla przyniesiono i odezytano, zdało się radzie królewskićj, niedomyślającej się żadnej zdrady, natychmiast zaniechawszy drogi pod Toruń, całemi siłami rzucić się na Brodnice, i korzyslać z nastreezonéj zręczności, nim w konieczne posilki ta twierdza opatrzoną zostanie. Tym podstępem zbawienny zamiar Władysława, i rozkaz ciągnąć na Chełmno i Toruń, które niezawodnie już poddać się miały, zmieniony i zniweczony.

Natychmiast 46; hufców jazdy, pod tyluż chorągwiami, pod Brodnicę wysłano, dla ezujnéj straży, aby nie dozwolily nie, do, tego miejsca, wprowadzić, tymczasem, „król; z. głównemi., siłami,powolnićj za niemi ciągnął. Stanawszy pod Brodnicą, () otoczył ją ścisłóm obiężeniem,.. które więcej miesiąca trwało, bo i miasto: i: zamek zawczasu. we wszystkie środki obrony były opatrzone, a tymczasem. krzyżacy po odkryciu spisku przeciwko zakonowi, mieszczan chełmińskich i toruńskich, jako hersztów ukarawszy i potężnemi zalogami te miasta wzmocniwszy, bez przeszkody zapobiegli wiszącemu już niebezpieczeństwu.

Gdy Władysław Brodnicę oblega, Witold dłużćj wytrwać nie mogąc, mimo ciężkiego gniewu królewskiego w obozie zatrzymać się nie dal, lecz zebrawszy ciężary s calém swojém wojskiem do Litwy wrócił. Uradowany tćm odejściem, Witolda wielki mistrz. krzyżacki, rozumiejąc siły, królewskie znacznie być osłabionemi, postanowił, wstępną bitwę z nim stoczyć, à przynajmuiéj rozwinąwszy w otwartćm polu swoje wojska, trwogą zmusić, aby oblężenia zaniechał. Tym końcem, ile mógł najliczniejsze wojsko zgromadziwszy, przeciw królowi wyruszył, nad wszelką atoli nadzieję inny obrót rzeczy wzięły; bo gdy w obozie polskim wieść gruchnęła, że Michał wielki mistrz za-261262 i i prędzćj nieprzyjaciela ujrzeć i bitwę rozpocząć, Włladysław przez trębacza rozkażał mieć się do zbroi i koni, ale niepodobna było żołnierzy w obozie utrzy» mać, fak natarczywie rzucali się zabiedz krzyżakom drogę. Hiedy wielki mistrz przez szpiegów dowie: dział się o takićj ochocie Polaków do boju, nie śmiał bliżćj pod namioty królewskie podstąpić, ale nastepnój nocy, podobny do ucieczki, odwrót rozpoczął i wojska swoje po bliższych zamkach rozdzieliwszy y podjazdowemi ntarczkami na żołnierzy królewskich, wychyłających się daléj od obozu po żywność, z zasadzek wypadał; leezi w tych walkach Polacy góry nad sobą wziąść nie dając, z częstych żwycięztw jeńców lirólowi przywodzili. W tych dorywczych bitwach, Dobiesław Puchała żjednał sobie niepospolita sławę, bo u Lubicza, nierównie muićj od nieprzyjaciół mając żołnierza, walecznie jednak stawił im czelo, przemagające mnóstwo złamał i rozpędził, dwiestu zabił, sześćdziesięciu od stóp de głowy świetną zbroją okrytych, jakby w tryumfie do ebozu królewskiego przyprowadził

Już oblężenie bródnickie cały miesiąc trwało; Władysław dostatecznie pojął, że dał się złudzić podstępnym listem krzyżackim, nie odstąpił wszakże swojego zamiaru i uporczywie dobywał Brodnicy, aż dopóki nie przybył do obozu królewskiego Jan biskup lozański legat papicza Jana XXIII z prośbą, o zawarcie pokoju; krzyżacy bowiem dla odwrócenia tak ciężkićj dla siebie wojny z Włoch go sprowadzi: li, dostarczywszy potrzebny uaklad na wydatki podróży. Legat po przełożeniu żądań stolicy apostolskićj Władysławowi, nalegał, aby król oblężenie podniósł, te. zas, zgubne; aj zh Jakie. między nim i zakonem im. zachodziły,.soborowi konstancjeńskiemu, który | w. wielkim. gronie: pobożnych, w ohceności papieża i cesarzą Zygmunta wkrótce miał się rozpoezaé, odesłał na rozsirzygnienie, i aby raczćj pra wen, niż mocą i orężem praw swoich dochodził. Król Władysław, lubo postanowił stąd nie odejść aż pe zdobyciu Brodnicy, wszakże, ponieważ wojsko gło+ dem i biegunka, z użycia do. pokarmu rzeczy niewłaściwych pochodzącą, znedznialo, przy tem zima i sloty nadchodziły, nakoniec powagą stolicy. apostelskićj, którą najwyżej szanował, zuiewolony, podnioslszy obóz 6 października od oblężenia Brodnicy odstąpił i Prusy opuścił. Część wojska w Rypinie. zostawił z nieprzyjacielem, razejm na dwa lala zawarł263, całą sprawę do soboru konslancjeńskiego odłożył, na który wkrótce potóm arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupów kujawskiego, poznańskiego, i płoekiego, oraz dwóch dworzan Janusza z Tuliszkowa kasztelana kalishiepo i Zawiszę Garbowskiego rycerskiego slanu męża, w licznym i świetnym orszaku z Niepołomic wyprawił, roku narodzenia pańskiego 1414, który Aa pruską wyprawą i rozpoczęciem soboru konstanejeńskicgo, mającego olworzyć się w dniu 1 listopada a przeciągnionego do trzech lat następnych, był pamiętnym.

Około tego czasu, gdy Zygmunt król rzymski i węgierski znajdował się na soborze, Węgrzy zebrawszy wojsko, kraje lureckie mieczem i ogniem niszczyli, których wódz turecki drogę im zabiegłszy, pokonal i rozpędził. Wielu Węgrów w tój bitwie poległo, wielu. wolność straciło, między ostatnimi byli Jan Gara najwyższy palatyn i hetman węgierski, Jan Marot i wielu innych znakomitych mężów. "Turcy ozuchwaleni lćm powodzeniem, rozległe kraje węgierskie nad rzeką Sawą, aż do gór eylijskich, okrutnémi najazdami nielitościwie pustoszyli, i mnóstwo mieszkańców z trzodami i dobytkiem w niewolą za gnali. Król Władysław, tknięty tak smulną klęską chrześcijan, lekajae się, aby pod nieobecność cesarza Zygmunta to sławne królestwo nie było narażone na wielkie niehczpieczeństwa, wyprawił posłów do cesarza tureckiego: Skarbka z Góry, męża rycerskiego stanu i Grzegorza rodem Ormianina, których on gościnnie i łaskawie przyjął i często do stołu swojego wzywał. Żądania posłów były następne: aby Węgrom pokój przywrócił i przymierze z nimi do sześciu łat zawarł, czego jeśli nie uczyni, król polski z całemi siłami korony swojćj Węgrom pomagać hędzie zmuszony. Głośne bylo imię Władysława Jagielly, dla wojen szczęśliwie z Niemcami toczonych, nietylko w Europie, ale i w Azji u Turków i innych obcych narodów, co sprawiło, Ze Turek bez żadnej

Примечания

253 (место знака в тексте не установлено) Długosz ks. 11 str, 316 pisze: że d, 5 listopada król stanął w Trokach,

254 O tych gwałtownych zmianach w zakonie pruskim ob.
Voigia t. 7 str. 213 do 222i tegoż historyka Geschichte Marienburgs str. 292 do 297. Henryk Plauen, pod pozorem zdrady zakonu, został złożony z urzędu dnia 14. października 1413 roku. Ulegając niesprawiedliwemu, wyrokowi, prosił. o danie mu spokojnego komturstwa koprzywnickiego, Co otrzymawszy, nazajuuz 15 paźdz. wyjechał, zabrawszy swoję osobistq, bardzo skromną własność. Przebywał tam w vicliém odosobnieniu do piérwszyeh dni stycznia 1414 r.; wówczas zebrana kapituła w Malborgu poruczyła dwóm komturom, s Koprzywnicy Henryka Plauen przed siebie sprowadzić, i obwiniwszy go o porozumiewanie siq s królem polskim, pozbawiła rządu zamkiem koprzywnickim, rozkazała zamknąć w osobnéj komnacie, na twierdzy brandeburgskiéj, później uwięzić w samotnym zamku Lochstadt nad brzegiem morza, gdzie taki niedostatek cierpiał, Że jak.sam żali się, szklanki piwa mu odmawiano,; czarnym chlebem głód zaspakajać musiał, jeżeli za własne pieniądze żywności sobie kupić nie mógł. Umarł w r. 1429 podług napisu grobowego w kaplicy zakonnej ś. Anny w Malborgu, gdzie złożono jego zwłoki. Voigt nie znajduje dowodów do obwinienia Henryka Plauen o zamiar oddania Prus Jagielle:,,Chyba, są słowa jego, przekonał się Ze horda rycerzy, takim duchem "kierowana (t. j. zupełnem skażeniem serca), niegodna była dłuższego istnienia i Ze lud pruski poczytałby za szczęście wyzwolić się s pod jej jarzma. W lndexie rękopiśmiennym Dogiela znajduję jednak już pod rokiem 1414: Glejt Henrykowi s Plauen w. mistrzowi pruskiemu à Henrykowi komturowi gdańskiemu dany; co zdawałoby się naprowadzaé na myśl, że skrzywdzony przez sw oich, w. mistrz o schronieniu się do Polski zamyślał,

255 Po złożeniu Henryka Plauen, rządził zakonem z władzą namiestniczą aż do nowego wyboru „Henryk Gans w. szpitalnik, s przydaną do jego boku radą, która natychmiast doniosła królowi polskiemu o tém co zaszło, Władysław Jagiełło odpisał z Merecza 26 października, 1413 r. że pomimo krzywd jakie jego starostom wyrządzona, chce być cierpliwym; gdyż rada zakonna utrzymywała przed królem polskim, ze dla tego wypowiedziano posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi, iż żadnym sposobem nie można było odprowadzić go od wojny. Witołd 4 stycznia 1414 listem z Wilna, uwiadonuł krzyżaków, że wyjednał u króla zjazd: po wielkićjnocy s przyszłym w, mistrzem dla porozumienia się we wzajemnych sprawach. Michał Küchmeister von Sternberg obrany został w. mistrzem d. 9 stycznia. Wnet po wielkiejnocy, która w tym roku przypadła 23 kwietnia, zjechali się pełnomocnicy w Grabowie o mil 6 od Kalisza, później w. mistrz osobiście s królem widział się na kępie wislannéj pod Raciążem, lecz układy nie doprowadziły do żadnego skutku. Voigt który obszernie o nich mówi, b. T. str. 228 do 236, Słońska nie wspomina,

256 Podług Długosza ks. 11 str. 348 Laskara z Gosławic proboszcza kujawskiego, mistrza Pawła Wladimiri doktora prawa kustosza krakowskiego, mistrza Piotra de Wolfram licenciata prawa kościelnego i Zawiszę Czarnego z Garbowa; Posłowie polscy stanęli w Budzie 30 kwietnia, 1414 r, Wysłał ich Jagiełło w skutek wydanego przez Zygmunta d. 15 'stycznia 1414 roku w Kreir
monie pozwu, aby król polski i^w. książe Witołd stawili się w Budzie na sąd polubowny na. dzień 10 Kwietnia, (Ob. ten akt w Kodexie dyplom. lit. str. 173). Wyrok w nieobecności Zygmunta ogłosił Jan arcybiskup strygoński. Ob. Długosza ks. 11 str. 349.

257 Król opisał te okrucieństwa krzyżackie w liście do stanów pruskich danym z Łęczycy 30 czerwca 1414 r. Ob. Raczyńskiego kodex dyplom. lit. str. 180. Porówn. obszerny wywód krzywd domierzonych przez krzyżaków w liseie do książąt chrześcijańskich z Horodła d, 4 października 1419, "Tamże str, 161.

258 (место знака в тексте не установлено) Widzieliśmy wyżćj, jak w czasie bytności króla Władysława Jagiełły w Budzie, Zygmunt wymógł na nim d. 21 czerwca 1412 r. przyzwolenie na sąd polubowny. Owoż we dwa miesiące później t. j. 24 sierpnia, ogłosił swój wyrok między Polską iLitwą z jeduej a zakonem krzyżackim z drugiej strony; treść jego objęła następne przedmioty:,,1) Drogi, kupieekie wodą i lądem między Polską i Prusami będą wolne według, dawnego zwyczaju.

259 (место знака в тексте не установлено) Biskup kujawski (Jan Kropidło) wróci.do posiadania dóbr kościelnych i odbierze zatrzymane przez krzyżaków dziesięciny; rzecz o doznane krzywdy, król rzymski później „rozwiąże. 3) Biskup warmiński (Henryk Heilsberg von Vogelsang) podobnież diecezją. na nowo obejmie; zatargi między nim a zakonem załatwią się w drodze, prawa. 4) Pokój toruński (1411 d. 1 Jutego) obie strony we wszystkieh szczegółach wykonają; listy na dziedzietwo Zmudzi, która zakon po zgonie Władysława i Witołda obejmie, maja. być wręczone, w, mistrzowi w ciągu sześciu miesięcy. b) Jeńcy zupełną wolność otrzymają. 6) Zakon niedopłaconą ilość pieniędzy zaliczy, dopóki:się zaś nieui$ci z długu, król polski Nowe-miasto i Drezdenko sposobem zastawy zatrzyma. 7) Spory o granice Zygmunt przez zesłanego pełnomocnika na miejscu rozstrzygnie. Musieliśmy przestać na niniejszym wyciągu z Voigta, bo całego wyroku Zygmunta nigdzie drukowanego niema, wprawdzie Dogiel umieścił w t. 4 str. 88 —92 akt pod nazwaniem: wyroku polubownego, ale to jest tylko cząstka odnosząca się do sprawy Jana Kropidły, zupełny przewód znajduje się w rękopiśmie w tajném archiwum królewieckiem. (Ob. Voigta t. 7 str. 180) Zygmunt zapowiedziawszy zesłanie pełnomocnika dla ukończenia zatargów o granice, upoważnił do tego pis4 str. 96) Benedykta de Macra pana dziedzicznego majętności Chuch, licencjata obojga prawa, mistrza nauk wyzwolonych, męża rozległych wiadomości, któremu prócz innych zleceń poruczył Zygmunt zrysować kartę geograficzną granic Litwy. Ponieważ droga do tego kraju prowadziła go przez Prusy, Zygmunt uwiadomił w, mistrza listem z Budy pisanym 1412 października 2 dnia, s ezém go mianowicie wysłał, Skoro Benedykt de Macra do Malborga przybył, w. mistrz natychmiast stawić począł trudności w wykonaniu polubownego wyroku, nalegając aby Witołd przedewszystkiém zamek Wielonę, według fałszywego dowodzenia krzyżaków, na ziemi pruskiej zbudowany, zniszczył. Rzeczywiście chodziło mu o dwa główne przedmioty, naprzód: aby uniknąć opłaty należnego jeszcze długu, powtóre: aby nieoddać królowi polskiemu w zastaw Nowego-miasta, 'Tym końcem na d. 26 listopada 1412 umocowawszy do rozprawy o granice kilku komturów, między którynu był piérwszym wielki marszałek zakonu Michał Küchmeister, ułożył się z margrabią brandeburgskim 27 listopada tegoż roku, aby gdy do oddawania w zastaw Nowego-miasta przyjdzie, oświadczył że według przywilejów cesarskich, o których pełnomocnicy zakonu podczas sądu polubownego w Budzie wiadomości nie mieli, Nowe-miasto żadnemi opisami obciążone być nie mogło. Dla dania zaś pozoru gotowości uiszczenia się z długu w. mistrz pisał do Włady-.
sława Jagiełły 30 listopada, Ze nie mogąc zebrać w tej porze roku monety czeskiej, będzie starał się go zaspokoić, w pieniądzach pruskich na co gdy król nie przyzwolił, w. mistrz w liście 20 grudnia 1412 pisanym do arcybiskupa gnieźnieńskiego Mikołaja Trąby, wyraźnie oświadczył, że Nowego-miasta w żadnym przypadku królowi nieodda. Kiedy więc okazało się najwidoczniej, że krzyżacy usiłowali króla uwikłać tylko w pieniactwo, postanowił Władysław Ja” gielło razem z Witołder tąż samą bronią zniweczyć ich wybiegi dla tego wnet po przybyciu do Trok Benedykta de Maera, wzięto d. 7 stycznia 1413 poświadczenie urzędowe, od Piotra syna Urbana ź Miechowa notarjuszá apóstolskiego, o gotowości króła i w. książęcia do. rozpoczęcia układów w skutck wyroku cesarskiego; w dziesięć dni pózniéj. w. księżna, Ariua. inalZonka, Witolda, wydala tamzé w Trokach 17 stycznia 1113 „pełnomocnictwo, Konradowi Frankenber 4, do przełożenia przed posłem Zyg ymunta krzywd,
które krzyżacy jéj wyrządzili” Mimo' ten krbk wszakże: Władysław Jagiełło, dnia 25 w Kownie, wydał list. urzędowy zapewniający objęcie Zmudzi przez krzyzaków po swojem: życiu. (Raczyński kodex dypl. lit, str. 156) Benedykt de Marca zjechał „później do Wilna. > Jagiełło i Witółd 'dnia 6' łutego 'umocowali w jego' obeeności Mikołaja Trąbę arcybiskupa gnieźnieńskiego i Benedykta archidiakona łęczyckiego do wręczenia krzyżakom listów na dziedzi - ctwo Źmudzi. (Dogiel t. 4 str. 92; Delegowany Zygniünta słuchał dnia 8 tegoż miesiąca zczńiń świadków w przedmiotach 'odnoszących się do zażaleń na zakon; 'odbyło się to na zamku niższym wileńskim w domu Czupurny, a skoro Benedykt już powziął dostateczne przekonanie o nieszczerości krzyż Zaekiéj + przyjął oswiadczenie zaniesione przez panów polskieh i litewskieh, imieniem córki Witołda i królewny Jadwigi, przeciwko odstąpieniu na wieczność Zinudzi z ich krzywdą, jako dziedziczek tej ziemi, (Dogiel t.
str. 93) Dowiedziawszy się o tém krzyzacy, rzucili się do oszezer-, stwa, pomawiali Benedykta de Marca o widóezna stronność i zapowiedziany zjazd w Kownie, na którym król i Witold osobiście poroznmieć się z mistrzem mieli, nie przyszedł do skutku; że zaś cała wina zerwania zjazdu na krzyżakach ciężyła, pełnomocnik Zygmunta wydał w Krakowie d. 10 czerwca świadectwo 32: Władysław Jagiełło jako szczery wyznawca prawdziwej wiar ys spólnie z bratem swoim Aleksandrem Witołdem w, książęciem li. tewskim, uchylając wszelkie pobudki niezgod między chrześcijaństwem i wojay z zakonem uniknąć pragnąc, we wszystkiém, chciał póddać się rozporządzeniom wyroku polubownego; przeciwnie zaś w. mistrz 1 zakon, nieprzestając na sprawiedliwości, przez wybiegi, upor i zdradę, wywinąć się od skutków tegoż wyroku usiłując, z prostej drogi sprawiedliwości zbaczając, posłuszeństwa mu odmówili i odmawiają. (Ob. Dogiela t. 4 str. 94) Stara się wprawdzie Voigt z listów, które krzyżacy do wielu panów chrześcijań. skich porozsyłali, bezskuteczność poselstwa Benedykta de Macra, przypisać jego przedajności i knowaniom Jagiełły 3 Witolda, lecz wobec tak wyraźnego i urzędowego świadectwa, łatwo rozstrzygnąć z czyjej strony była nieszczerość i chęć zyskania na czasie. Nakoniec blizka przyszłość wszystko wyjaśniła. Porówn. Voigta t. 7 str. 185-214,

260 25 lipca 1414 r.

261 (место знака в тексте не установлено) honu z ogromném wojskiem przybywa, taka radość obóz królewski objęła, iż wszyscy pałali żądzą co

262 (место знака в тексте не установлено) Podług Długosza ks. 11 str, 356, król miał ściągnąć pod Brodnicę 14 września 1414 r.

263 Dnia 7 pazdzier. 1414, Ob. Voigt t, 7 st. 254 i Raczyńsk. kadex dypl. Litwy str. 189 Biskup łozański miał imie Gwiller,