Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Книга первая. Часть 4 из 6: оригинал

Книга первая. Часть 4 из 6. С. 61-80. Польский текст издания 1847 года.

wiedził; nazajulrz przesłał przez książęcia Witolda, który już z Pruss, gdzie przez pewny czas ukrywał się Jako tuleez, nazad wrócił, tudzież przez książąt Borysa i Swidrygielle, bogate upominki. Wieść była, że w tej porze Wilhelm książe austrjacki, nie mogąc po- | konać swojej miłości, przebrany za kupca do Rrakowa przybył, ale poznany i w domu Morsziyna mieszezamina krakowskiego szukany, nie mógł być odkryty, gdyż schronił się był w kominie, skąd go późnićj gospadarz wypuścił. Jadwiga bowiem była tak zachwycającćj piękności, iż ją zwykle grecką Heleną nazywano, i według mniemania wszystkich, świat cały równéj jej niewiasty ukazać nie mógł. Wilhelm pozbawiony nadziei osiągnienia ręki królowej, powtórnie z Rrahewa uciekł; później poslubil Joanne siostré Karola króla sycylijskiego61.

Jagiełło sprawy swoje zalatwiwszy i i otrzymawszy przez pośrednictwo panów: iż królowa do życzeń jego skłaniając się, poślubić go zezwala, 14 lutego w dzień

Ś.W alentyna62 ochrzczony został z wielu litewskimi książętami; albowiem ci którzy greckim obrządkiem wprzódy napojeni byli, żadnym sposobem przekonać

J się nie dali do odnowienia ehrztu obrządkiem rzymskim. | Jagiełło. otrzymał imie Władysława, Wigunt Alexandra, Skirgiello Kazimierza, Swidrigielo Bolesława; książęta ci byli braćmi Władysława Jagiełły, ponieważ pogańskie jego imie w nazwisko późnićj przeszło. Tym sposobem Władysław przyjąwszy wiarę chrześcijańską ze wszystkimi dworzanami i książętami któż rzy z nim' przybyłi, tegoż dnia zwykłym porządkiem przynajmnićj używać go z należytą uwagą. Przywodząc traktat Jagiełły 1380, lutego 27, w Rydze, niewiadomo skąd wnosi: że Jagiełło już był chrześcijaninem. Z całego brzmienia tego traktatu, który Dogiel z oryginału w swoim Kodexie ogłosił, (t. 5. str. 80) najmniejszego śladu o tém powziąść nie można; przegiwnie znajdujemy w innym traktacie Jagiełły i Skirgiełły, we dwa lata i' o$m iniesięcy później, z Konradem Żóllaerem w. mistrzem pruskim zawartym (1382, paźdz. 31,) następujące wyrazy: „ślubujemy też niniejezém wiernie i. prawdziwie, pod czcią naszą, £e ze wszystkimi. naszymi, w ciągu tych czterech lat ochrzcimy się i zostaniemy chrześcijanami. (Ob. Kodex dypl. lit. Ed. Raczyńskiego str, 57). Jeśliby więc Jagiełło był chrześcijaninem już na początku roku 1380, czyż mistrz pruski znający doskonale to wszystko, co się w sąsied - nićj Litwie działo, pozwoliłby urągać się sobie obietnicą niemogącą mieć żadnego znaczenia. Że Jagiełło słowa nie dotrzymał, mógł Narbutt widzieć z wymienionego źrzódła u Voigta (t. 5. str. ut. w nocie), gdzie pod r. 1383. znajdują się te słowa: „gdy mistrz 'Konród' Zóllner z wielu biskupami i prałatami pojechał do niego, i ' chciał go dać ochrzcić — on uczynić tego nie chciał. Narbutt widz literalne świadectwo, £ że Jagie]lo i SkirgieHo byli chrzescijanami wschodniego wyznania, w tych wyrazach listu w..mistrza do Pa- „pieża:. „„Lithuanorum, infidelium rex gomine Jaga, una cum fratre, Suo scismatico Skirgal, et, aliorum. infidelium et scismaticorum niaima multitudine, commendatorem (Wigandum Baldersheim) cum, Smis invadens, durum conflictum pariter inierunt, in; quo ab utraque parte, quam plurimi. ceciderunt, | Pominawszy, Ze, według wszel- „kich. prewidet składni, rzeczownik acismatice. do, Jagielty odniesię- - my być nie może, ale,należy do Skirgielly, dziwno, że Narbuźf za-. pomnial o przyczynie, dla kióréj w. mistrz tego ostatniego adszesą= | piesicen. zawie, kiedy: sam „przecięż umieścił ją w dodatku „2gim do. £. 5. na etu, 7. w. liście w. komtura de wdowy Olgierda..Pisze on aby raczyła wiedzieć:.„„quomodo carum vestram natum:Skyrgailo z krółową Jadwiga węzłem małżeńskim połączony został przez arcybiskupa Bodzete, z niesłychaną całego = e quem. de lenebris ad lucem uf speramus, vocavil allissinus, et indubitanter vestris ex informationibus maternis ad suprema tendit. ex infimis, obviando sibi cum quibusdam nostris fratribus et servitoribus, amicabiliter suscepimus ipsum.' Owoz Skirgiełło szukając pomocy u krzyżaków dla brata swego Jagiełły przeciwko Kiejstutowi, zapewne 'przyrzekał zostać chrześcijaninem i dla tego w, komtur pisze: że spodziewa się, sź Najwyższy powołał go z ciemności do światła; dalsi synowie Olgierda byli jeszcze wówczas poganami, bo tenże komtur pod koniec listu dodaje: Vos igitur — de bono veatri filii Skyrgail inchoalo negotio, Deo infinitas ageudo gratias, ceterosque vestros filios ad similem inducatis Gdy atoli później, sprawy Jagiełły szczęśliwszy wzięły obrót, Skirgiełło słowa niedotrzymał i wiary nie przyjął, dla tego więc w. mistrz pruski nazywa go odszczepieńcem, Nie inaczej rozumiał to miejsce i Voigt, (t. 5. str. 364.) tylko jako obietnicę Skirgielty, że się ochrzei. Sądzimy, że te objaśnienia dostatecznie zbiły błahość dowodów Narbutta, nie potrzebujemy nawet podejrzewać go, że sam wtrącił wyraz scismatico, tak jak wyżej z ruskoj w niemeckuju wieru, ale aby najmniejsza wątpliwość we względzie chrztu Jagiełły nic pozostała, odwołamy się do świadectwa, którego nikt odrzucić nie może, które nosi na sobie najwyższe znamiona pewności, t. j. do własnego zeznania Jagiełły. Królowa Elżbieta własnych posłów wyprawiła do Litwy, dla przekonania się o szczerości oświadczeń Jagiełły, który dając im odpowiedź na piśmie w Krewie r, 1385 sierpnia 14. wyraźnie63 tiaredu pociechą i radością. Wówczas też Władysław Jagiełło Litwę Źmudź i Ruś, co tylokrotnie najszczerzéj przyrzehal, z królestwem polskićm wiecznym związkiem zjednoczył i wcielił,oraz ludy tych ziem, czci bałwanów i złych duchów oddane, do prawdziwej wiary przyprowadzić przyrzelił, nakoniec świętą i niezłomną przysięgę wielkim głosem na to wykonał, poddając siebie, następców swoich wszelkim nieszczęściom i wygaśnieniu rodu, jeśliby ją kiedykolwiek zg wałeili. We eziéry dni późnićj, to jest 47 lutego w obecności królowóćj, nadobaćj małżonki swojćj Jadwigi, arcybiskup Bodżęta s. olejem go namaścił i uwieńczył koroną zrobioną wlenczas ze zlota i drogich kamieni (!), ponieważ dawną król Ludwik śród zawichrzeń w Polsce, do Węgier z sobą wywiozł, lehajae się aby sam i potomstwo jego królestwa pozbawione nie było, i aby kto inny téj najwyższćj ozdoby nie użył. Piérwszy raz wtenczas książe litewski nad Polakami panować począł, gdy przedtóm potomkowie Piasta bartnika; miotani tylu burzami przez 570. lat od założenia królesbwa rządzili. Nazajutrz po koronacji Władysław płaszczem królewskim odziany i innemi znakami najwyższćj dostojności okryty, z zamku do miasta zjechał, i na wysokićm rusztowaniu w celniej-64 szej części miąsła ha io sporządzenim., złategłowem, srharlateus ijelbwabiem raslaném, usiadł, gdzie wiele na rycerzy pasewali ed mieszczan przysięgę wierności Wwedlpp swyczaju przyjął; nakomiec rynek i. miastó ob | jevhawszy na zamek powrócił, gdzie przez kilka dni trwały wipaniałe uczty, płąsy, rycerskie ternieje i inne ze tych podobne widowiska 0» E 4

^ Witém nagla wieść nadeszła, że Konrad Züllner mistrz pruski dwoma oddziałami po nieprzyjacielski do Litwy i Zmudzi | wlargnął, i wszystko ogniem i mieczem pustoszył, że prócz tego brat króla Władysława; Andrzćj, korzystając z jego nieobecności o zmianie rządu zamyśla i wszedłszy z Konradem w przymierze, za jego pomocą, spodziewał się wielkie księstwo litewskie opanować (2). Już krzyżacy zamek Łukomlą szturmem dohyli, Połock zaś wzięty przez poddanie, | ustą pili książęciu Andrzejowi. Tknięty temi przeciwnościami Władysław, wnet, braci swoich Skirgielle i | Witolda, dodawszy im Kilka hufców jazdy polskićj, do ojczy zny wyprawia, z rozkazem: aby Litwinów, Źmudzi-. nów: i Ruś do broni powoławszy, nieprzyjacielowi ópór stawili i zamki stracone odzyskali. Wszakże ci przybywszy do Litwy znaleźli, iż krzyżacy już z łupami na powrót odeszli, niemnićj atoli Połocka i innych zamków, które Andrzéj krzyżackiemi i własnemi załogami był osadził, dobywali. Książęcia Andrzeja, który ośmielił się stoczyć bitwę zwyciężają, ten w rece ich wpadłszy jak jeniec późnićj do Polski odesłany, w zamku chęcińskim przez trzy lata więzieniem występku swego przypłacił65.

Około lego czasu. Swiatoslaw książe smoleński z dwóma synami zszedł ze świata.

Otrzymawszy wiadomość o zwycięztwie, król Władysław udał się z królową Jadwigą do Wielkopolski dla poskromienia domowych zbrojnych rozruchów, które straszliwie tę ziemię trapily. Przybywszy do Gniezna, Władysław z natehnienia niektórych osób duchowieństwu niezyezliwych, od kanonikow słacji domagał się, gdy zaś tćj odmówiono a dobra ich za to w imieniu króla zostały zajęte, Mikołaj Strozberg proboszez gnieznieński interdykt na miasto włożył i nie wprzód cofnął, aż dopóki wszystko wróconém nie zostało, w czćm szczególna pobożność królowej Jadwigi zajaśniała; gdy bowiem król rozkazał: aby wszystko w zupełności wieśniakom wrócono, rzekła: „choć niewinnym rolnikom trzodę, jak rozkazałeś, oddadzą, któż im łzy wylane powróci? Do Poznania przybywszy Wiadysław, oręż z rąk panów którzy zawzięcie z sobą walczyli wytrącił, Bartosza z Kozmina staroste zamku: odolanowshiego za nieposłuszeństwo rozkazom: swoii ^Kiólestwa rugowal, i zamek mocą Jana: Kspdziego puriaiskieg i dla nieslygrabie2e do więzienia wtrącił, niejeg ki uchylił, ludowi sprawiedliwość zyłiświele zbawiennych postanowień uczynił. Na niu ego wszystkiego lato i jesień mu » etl ie edjolafiskiego (1). Królowa t iéna, doznała jeszcze zdrady nieji mających że margrabię Zygmunta dalono; zaskoczona zbrojném powstaniem,, nego.z warownyeh zamków swoich uciekła. Karol król sycylijski, témi rozruchami ośmielony do Wę- „gier, przybywszy, natychmiast to sprawił: że Elżbietę od rządów oddalono, jego zaś. obwolano królem. Gdy więc inaezéj ani wlasnej, ani córki swojej krzywdy odwrócić nic zdołała, Frykacza doznanćj dzielności rycerza, który był najbliższym osoby Karola, wielkiemi obietnicami: do. tego skłania, aby go Jjakimkolwiek sposobem zgładził: Ten bez zwłóki Karola w komnacie śpiącego śmiertelnie rani, co też wkrólce stało się przyczyną jego śmierci: Królowa Elżbieta pozbywszy się spółzawodnika, Frykaczowi zamek Gimes na wieczność nadała; wszakże i teraz niemogąc burzliwych Węgrów w powinności utrzymać, pojednawszy się z margrabią Zygmuntem, który z Węgier wyrugowany do brata swojego Wacława czeskiego był się schronił, na powrót go do królestwa wezwała i córkę Marją małzeńskim węzłem z nim skojarzyła.

Gdy się to w Węgrzech dzieje Władysław tego imienia drugi król polski, wyruszywszy z Poznania, udał się pierwszy raz po wzięciu korony przez Mazowsze do Litwy. Królowa Jadwiga, arcybiskup gnieznieński Bodzęta, Ziemowit i Janusz Mazowiecey, Konrad Oleśnicki książęta, prócz tego Bartosz Wissemburg wojewoda poznański, tudzież kasztelanowie wiślicki, sądecki. i wielu innych, godnością, piastowanemi urzędami i bogactwem słynących w królestwie mężów, towarzyszyło mu w téj podróży.

Do Wilna stolicy Litwy przybywszy, nakazał zjazd walny narodowy w początkach wiosny,66 na który gdy Skirgiello trocki, Witołd grodzieński, Włodzknierz kijowski i Korybut nowogródzki książęta hracia królewscy, oraz inni znakomici mężowie w wielkidj liczbie przybyli, otrzymał od nieh zgodną uehwale: aby wszyscy rodowici Litwini, gaje, węże iduehy: we czci mające, do. prawdziwego. Bogu Chrystusa i do prawdziwej wiary nawróceni. zostali. Przedewszystkiém święty wiecznie gorejący ogień, który z największćm poszanowaniem w.Wilnie był czczony, zgakościelne naczynia, tudzież ozdoby i sprzęty do obrzędów pobożnych należne sporządził. Nie przestał atoli na samój słolicy, i owszem zwiedziwszy tym końcem całą niemal Litwę i Z mudź, kościołami, klaszłorami i kaplicami te strony zapełnił, a mianowicie: w Wilkomierzu, Mejszagole, Niemenczynie, Miednikach, Rrewie, Bolciach, Hajnowie; wymienione tu micjsca osobliwą ku Bogu czcią ozdobił. Dopomagała mu gorliwie królowa Jadwiga, która też ze swojćj strony wiele przylozyla się do uposażenia tych świątyń, tak że cześć prawdziwego Boga, z cudowną niemal bystrością, w tak zahorzenioném pogaństwie wzrosła. Arcybiskup gnieźnieński Bodzeta, główny kościół w Wilnie i pićrwszego biskupa Andrzeja Polaka, ze szłachelnego rodu Jastrzębców, głośnego sławą świętości i haznodziejstwa, zakonnika św. Frańeiszha z Assyżu, poświęcił i pod zwierzchność kościoła gnieźnieńskiego poddał. Działo się to za papiezlwa Urbana VI. do którego Władysław Jagiełło, obyczajem innych królów chrześcijańskieh wyprawił Dobrogosta biskupa poznańskiego, ze złożeniem winnćj uległości (D. Gdy jednak nizéj wiele rzeczy pamięci67 godnych, o aarodżie litewskim opowiedzieć przyjdzie, sądzę być właściwćem o początku jego i położeniu ' kraju w krótkich wyrazach na tém miejscu napomknąć.

Litwa jest. rozległa;kraina sarmacka; zajmuje te części. ziemi, które niegdyś Alanie i Tanawowie dzierżeli,; skąd o łatwo:zrozumieć, że nazwanie Litwinów od rtych obudwu narodów poszło. Były to ludy wielićj dzikości; „które złączywszy oręż z Gotami, pierwsze:/że wszystkich barbarzyńców, gdy jeszcze państwo: rzymskie: kwitnęło, Dunaj przebyly, cesarstwo najechały;: i za napływem innych barbarzyńców razem zimiastem Rzymem zburzyły; które zniszczywszy, oraz Ga eri przeszedłszy góry pirynejslie

M wedlug: zdania | dziejopisów,. zamiast bvAlanów. „nazywają się Katalanami. Wszaklen nie: WSZYSCY. Alanie: przed tą szczęśliwą wyprawą ojczyste: siedliska puse» guy bowiem nie mala liezsie w domu pozostala, od pogranicznych ludów Roxanów i Messagetów krzywdzona, złączyła się z 'Tawanami sąsiednim narodem, klóry na północy około Oltarzów Alexandra W. z nimi graniczył. Ten. związek. i spólnietwo w wojnie, za postępem. czasu sprawiły, że zlawszy się. w jeden naród zamiast Alanów i Tawanów Litwinami. zwać się poczęli. "Po jest podobniejszém do prawdy, niż mniemanie niektórych pisarzów, że Litwini od Italów biorą początek; nie jesteśmy bowiem tak dziejów nieświadomi, abyśmy nie wiedzieli do jakich krajów niegdyś Rzymianie osady swoje wysyłali. W początkach szło: Litwinom dosyć pomyślnie, poźnićj zgnusniawszy, gdy przeciwnie książąt ruskich potęga wzrosła, wolność straeili. i długo byli holdownikami Rusinów, którzy nad Wołga, Hha niegdyś. zwaną, i nad Dnieprem rzekami sarmackiemi szeroko panowali. Wówczas Kijow, na prawym brzegu Dniepru położony, był ich stolicą. Trwało to aż póki potęga ruska ustawicznemi Tatarów i Polaków wojnami nadwątlona, nie dozwoliła Litwinom wziąść się do broni i wybić na wolność, pod dowództwem Wilenesa, który w szczęśliwych walkach ruskich książąt pokonawszy, nietylko naród swój do dawnéj niezależności przywrócił, ale wielu z nich podbiwszy władzy swojćj zhołdował, Zmudzinów też przewaznym orężem poskromionych hołdownikami swoimi uczynił, Polskę i Mazowsze najazdami znękał, z mistrzem pruskim krwawe i. do ostatecznej zaolady dążące wojny prowadził, Litwę niemal zupełnie upadla, biegłością sztuki wojennćj i meztwem podźwignął. Rządy swoje przeciągnął do czasów Gedymina dziada króla Władysława, ten będąc koniuszym wielko-książęcym, zgładziwszy go ze świala, sam najwyższą w Litwie władzę opanował, Dostapiwszy jćj z takićm nichczpieczeństwem, nietylko utrzymać ją potrafił, lecz pomnożoną potomkom swo-' im i długiemu szeregowi wnuków przekazał. Gedymina syn Olgierd nastąpiwszy po nim, świetną z wielkich dzieł sławę osiągnął, i z dwunastu synów najstarszemu Japielle zwierzchniczą władzę zostawil; który wewnętrznemi 'rozruchami obarczony, nieprzyjaciół pokonał, Litwę domową wojną zachwianą, dziwném szczęściem i rostropnością uspokoił i pićrwszy z książąt Titewskich wiarę chrześcijańską, ze wszyslkiemi krajami i narodámi ułegłómi swoim rządom przyjął, d ladys na chrzcie otrzymał, dostąpiwszy polskiéj przez małżeństwo z Jadwigą cór- | rządził nią z wielką dzielnoscia, lawném niépospolitémi przewagami "synom zostawił, o czćm niżej obszernićj powićńy.: "Teraz o położeniu śćj ziemi i obyczajach haródii'mieco dodać należy. " Litwa obejmuje zachodnią niemal część Sarmacji między: Prussami, Inflantami; Rusią i Polską; diujosé jej rozciąga się na mil 90, szerokość nieco viiejs a'$' rozległe po wielu miejscach ma pustynie i "Prócz tego ogromny las ją przecina. Stąd "obfituje w łowy rozmaitych źwierząt, w żubry, tury, łosie, dzikie honie, onagry 1 dalsze tym podobne jakie w innych stronach $wiala zaledwie z po- ^.,. 2 LI. wieści są znane. Zubry dzikością 1 rączym biegiem przewyższają wszystkie źwierzęta, mniejsze są nieco od słoniów, ale tak silne, iż gdy żubr jezdnego myHA., M śliwca doścignie, wziąwszy go na rogi razem z koniem jak pilka ciska; jeśli pieszego dojrzy, a ten unr kając jego wściekłości na drzewo choć mocne wskoczy, z takim pędem w nie uderza, 2e konary od razu opadają, a częstokroć i słabsze pnie z korzeniem wywraca. Są to nader zajmujące, lecz pełne niebezpieczeństw łowy. Kiedy książe litewski na polowanie wyjeżdża, zawsze kilka tysięcy wieśniaków do myśliwstwa wdrożonych, obławą knieje opasują, wyiropionego źwierza zasiekami z podrąbanych drzew okrążają, a puściwszy ogary ciągłym je biegiem nużą, dopokąd zziajane nie wywieszą ozora i nie padną; wówczas je dopićro zabijają. Mięso za szczególny przysmak na sarmackich stołach jest miane. Wydaje nadto Litwa sobole, kuny, gronostaje, popielice, które to Zwierzalka greccy i łacińscy pisarze czarnomorskiemi myszami niegdyś nazywali; ich skóry są w wysokićj cenie, większa ich wszakże ilość znajduje się w glebszéj Sarmacji, którą w naszych czasach Moskwą zowią. © tym narodzie dawnićj nieznanym i nieslawnym, dzisiaj rozległością panowania i chwałą dokonanych przewag znakomitym, na innćm miejscu powiemy. Liezne wielkie i żeglowne rzeki Litwę skrapiają, ale trzy główniejsze między niemi biegiem

Примечания

61 Wapowski błądzi. Joanna |l. była córką Karola Ill Durazzo króla neapolitanskiego. Sycylja wówczas należała do domu arragońskiego, w Neapolu zaś panował dom andegaweński z którego królowa Jadwiga pochodziła. Wilhelm ożenił się z Joanną, (która od r. 1414 po bracie swoim Władysławie panowała w Neapolu do 1435), w roku 1404. Dziwnym zbiegiem zdarzeń na siedm dni przed chrztem Jagiełły, teść Wilhelma zdradziecko zamordowany został ^w Budzie. We 20 lat po ślubie Jadwigi, umarł Wilhelm w r. 1406. Ob. Katona Hist. Hung. t.J I. str. 143, i Michaud Biogr. universelle t, 21. str, 186. |

62 Wspomnieliśmy wyżej, że mamy wytknąć błąd Diugosza co do dnia chrztu Jagiełły. Anonym, który właśnie żył w tym czasie pisze: Anno Domini MCCCLXXXVI in erastino S, Valentini die Jovis XIIII mensis Februarii, praedictus. Dominus Jagello cum fratre uterino Wigalth, per Dominum Bodzaniam Archiepiscopum in ecelesia Cracoviensi sunt baptisati (str. 154) U Długasza czytany:,,Die Jovis, quatuordecima | Februarii, alasj festo S. Valentini, Dux Magnus Lithuaniae Jagyello primum, deinde fratres sui Lithuaniae Duces, boiari et nobiles in fide Catholica et eius articulis ad liquidum edocti, fidem sanctam orthodoxam gentile errore abiecto, profitentur et suscipiunt, (ks. 10. str. 104) Katona "sprawiedliwie uważa (t. ll. str. 171.), że w roku 1386. w którym Wielkanoe obchodzono dnia 22 kwietnia, druga niedziela miesiąca lutego przypadła w dniu 11, a więc we czwartek był dzicń 15. nie 14. lutego. Święto doroczne męczeńnika Wałentyna, kościoł obchodzi dnia 14 lutego; Anonym mówiąc, że chrzest odbył się we „czwartek nazajutrz po ś. Walentym, nie popełnił żadnej omyłki, wyrazy zaś: XAIII mensis Hebruarii, musiał dodać niebaczny przepisywacz, skąd je i Długosz mógł powtórzyć. 'la sprzeczność chronologiczna, była powodem, że Katona wpadł na, niemogący się skądinąd utrzymać, domysł, iż Jagiełło ochrzczony został nie w 1386, ale w 1387 roku, w którym właśnie dzień 14 lutego we czwartek przypadał, tym końcem przytacza bullę Urbana VI. (obr. 1378. kwiet. 8. zmarł. 1389 paźdz. 15.) do Władysława Jagiełły w roku 1387. kwietnia 17 wydaną, i mniema, że ojciec ś. niezwlekałby tak długo wynurzenia radości swojej, jeśliby istotnie król połski nawrócił się był w początku 1386 roku. Lecz Katona nie postrzegł, że papież odpisywał Jagielle na poselstwo, który w imieniu krolewskićm u stolicy apostolskiej sprawował biskup poznański Dobrogost Nowodworski zwany Wydrzyoko, Ze nawet wyraźnie mówi: „Ześmy do ciebie najmilszy synu wcześnićj nie pisali, nie pochodżi to z ojeowskiego naszego omieszkaniz, ale raczej z niewyprawienia przez ciebie do nas urzędowych posłów; skoro wszakże rzeczony biskup (Dobrogost) świeżo przybył, przez wzgląd na posylajacego! wdzięcznieśmy go. wysłuchali i łaskawą wziął od nas odprawę (Długosz ks. 10. str. 111.) Zdaje się więc być pewném, że chrzest Jagiełły. odbył się dnia 15 lutego 1386 roku, lubo wezyscy nasi kronikarze ten obrząd dniem późnićj kładną. W większy nierównie błąd popadł czcigodny historyk litewski Teodor Narbutt, którego. powaga, ponieważ mogłaby obłąkać mniéj świadomych, ' poczytaliśmy za powinność, dokładnie roztrząsnąć i na mocy niezbitych dowodów obalić jego twierdzenie, Utrzymuje Narbutt, że Jagiełło nie w 1386. wyrzekł się błędów pogańskich, lecz że już dawuiéj był chrześcijaninem obrządku wschodniego i że na chrzcte wziął imię Jakóba. Oto, m wlasne słowa Narbutta: „„Niewiemy imion ruskich Skirgelly i Swidrygełły, Jagietfe miał imie Jakób — 'i nieco nizéj, „Dopićro', że. Jagiełło podlegał temu. obrządkowi (wschodniego wyznania), przytacza spółczesnego kronikarza Rostowskiego świadectwo Karamzin, t. 5, "nota 109.: „W. K.. Jahajło Olherdowicz jeźdił żenitsia,.« L żeniwsia 1 tamo, krestiłsia (z ruskoj w nemeckoju wieru, (Ob. bist. nar; lit. t. 5. atr. 384.) Wyżej zaś w tymże tomie, (str. 239:) wyliczając. synów Olgierda,. pisze: „„najstarszy Jagełło w ruskiej wierze Jakób, w łacińskićm wyznaniu Wła- - dysław. Nadto, przytoczywszy (str. 263.) ' wyjątek z zawartego w Rydze traktatu między Jagiełłą a mistrzem inf[antskim w r. 1380 lutego 27., dodaje. w -nocie 1. „Powód był ku temu, że Jageiio był chrześcijaninem: i kraje swoje miał zamiar zjednoczyć a wyznaniem łacińskićem, Kiejstut zaś i Źmójdzini trwali przy pogani=" imie. Nakoniec (str. 344) odsyłając czytelnika:do listu w. mis- "trza: pisanego do papieża Urbana VI. w roku 1384, lipca 6, umieezczonego: w dodatku V. od str. 17 do 19. t..5. mówi: „Uważyć potrzeba tam świadeciwo literalne, że Jagełłd i Skirgeśto byli wsokodniego kościoła wyznania chrześcijanami. Zdaje się żeśmyj żadnego głównego miejsca nie opuścili w dziele Narbulta, w którćm o tym przedmiocie jest mowa; zastanówmyż się więc nad każdym jego dowodem w szczególności. A naprzód, co do przytoczenia z Karamzina. Narbuit, aby nadać większą powagę latopiscowi, uazywa go spółczesnym kronikarzem rostowskim i Zdawałoby się zatem, £e. Karamzin miał przed sobą roczniki jakie z końca XIV wieku, pisane w Rostowie, tymczasem sam historjograf rossyjski wymieniając źródła z których czerpał, mówi o nim co następuje: » Rekopis rostowski, podpisany przez $. Dymitra (t.j. metropolitę rostowskiego tego imienia ur. 1651. zmarł. 1709. paźdz. 28.) zawićra w sobie ciekawe dodatki; pisany jest w XVII. wieku, dochodzi do czasów Piotra W., znajduje się w archiwum spraw zewnętrznych. (Ob. wstęp do historji państwa ross. t. 1. str. XVI. wyd. 1842. r.) Miejsce więc do którego odwołuje się Narbutt, wzięte jest z dopełnienia niepewnej ręki latopisca Nestorowego; lecz co większa, trudno zrozumieć jakim sposobem uniosło się pióro szanownego naszcgo historyka do napisania tego, czego w przytoczeniu Karamzyna niema. W nocie 109. do tomu 5. czytamy tylko: „i Żeniwsia i tamo krestilsia w niemeckuju wieru, Stanowczy więc tu wyraz:,tamo kresułsia z ruskoj y nemeckuju wieru widocznie dodany został:samowolnie przez Narbutta, jedynie dla poparcia jego twierdzenia, że Jagiełło przed chrztem w Krakowie, był już elrześcijaninem wyznania ruskicgo; za wykreśleniem zaś tego dodatku, z ruskoj, którego Karamzyn nie miałby przyczyny opuszczać, cały dowód Navbulia upada, Miejsce to znane było Ign. Daniłowiczowi, który je z Sofijskiego Wremiannika dosłównie w swoim litewskim latopiscu powtórzył, (str. 204.), a przy tém ostrzegł: że kontinuator Nestora nie miał o ówczesnych wypadkach pewnych wiadomości; co też jest widoczne z wielkiej iłości błędów jakiemi opowiadanie swoje zagęścił, Powinien więc był Narbult unikać tak mętnego źrzódła, a

63 (место знака в тексте не установлено) obiceal ochrzcić się z braćmi swoimi jeszcze niechrzczonymi (Ob. Wiszniewski, Pomniki hist. i literat. polsk. t. 4. str. 92.). W rok po chrzcie swoint, król Władysław znajdując się w Wilnie, wydal'zapis obejmujący rozmaite rozporządzenia ku rozkrzewiemu w Litwie wiary. We wstępie do tego aktu wyraźnie mówi:;,Nos Vlad slaus etc. siguificamus etc. quomodo Spiritus saneti praeventi clementia, errores paganicos relinquentes, fidem sacram devote recepimus et fonte sumus renati baptismatis, in terris nostris Lithuaniae et Russiae eandem fidem Catholicam volentes augmentare etc. Actum Vilnae, feria sexta post diem
Ciuerum (11. lutego) 1387. (Ob. Rkps. pergaminowy z XVII. wieku in fol,, w którym na 153 stronicach, skopiowane są przywileje i nadania służące katedrze wileńskiej. Akt o którym mowa znajduje się na str. 2 i 3. Księga ta jest własnością kapituły wileń.) Niemoićj powszue jest swiadectwo Papieża. Urbana VI., który w roku następnym 1388. marca 11. wydając bullę na założenie biskupstwa w Wilnie, między innémi wyraził: „nuper — nobis fuit expositum qwomodo ipse rex, postquam favente Domino nostro Jesu Christo, qui lux vera.est et candor est lucis aeternae, et 5. Spiritus gratia illustratus, 4- ' biecia śdolorum servilule et coecitatis errorum detracta caligine, ad agnitionem. verae Catholicae orthodoxae fidei pervenisset, sacro baptismatis fonte renatus. (Ob, inny rkps. papierowy, podobnież własność tejże kapituły, x początku XVL wieku na str. 220.) Tę bulle przywodził do skutku Dobrogost Nowodworski biskup poznański, mąż rozległej nauki, doktor prawa kanonicznego w akademji padewskiéj, który jak widzieliśmy jeździł w poselstwie od króla do Rzymu. (Ob. Dług. Vitae Episcopor. posuanien. wyd. przez 'Tom. Tretera w Brunsb. w 4. 1604. sign. K.2.) Porówn. inną bullę u Narbutta w dod. VI. do t. 5. gdzie zamiast reguracionem czytać należy:
segenerationem, Żaden z biskupów polskich nie. odważyłby się łudzić do tego stopnia stolicy apostolskiej, aby namiestnik Chrystusowy mógł być narażonym w obec całego świata, na wierutne kłamstwo. Miał Jagiełło potężnych i zawziętych przeciwników w Zygmuncie Luxemburgskim, Leopoldzie i Wilhelmie ksiaZetach austrijackich, miał nieprzebłaganego wroga w zakonie krzy- 'żackim, czyżby ci omieszkali uwiadomić ojca ś. o tak bezczelnem oszukaństwie? Archiwum królewieckie nie dochowało najmniejszego śladu, aby Jagiełło przed chrztem w Krakowie przyjętym, był juz chrześcijaninem i owszem w znajdującym się tam wypisie z dawnej kroniki, który sam Narbwit. (t. 5..str. 371) przytoczył, czytamy:,JPoloni — ducem Austriae — de regno et uxore repellerunt et dictam Dominam, (Jadwigę) contra omnem voluntatem suam,
LU
Jagal regi Lituanorum pagano in uxorem tradiderunt. Tak więc sam Jagiełło, papież, biskupi polscy, dzieje spółczesne krajowe i oświeceńsze ościenne, świadectwami swojemi obalają bezzasadne twierdzenie historyka, który w innych względach tak wielkie i trwałe zasługi położył.

64 (место знака в тексте не установлено) O dniu koronacji Władysława Jagiclty ob. Narusz. t. 10. str, 218. w przypisie,
. ay Królowa węg sierska Elibiéta wydala. v wr. 1386: w sóbotę przed zielonémi świątkami (9. czerwca) w. Budzie zaręcżenie, że zięciowi swojemu przeciw. wszelkim nieprzyjaciołom pomagać będzie. | (2) Porów. Nar, t. 5. str. 380,

65 Porów. Narb. t. 5. str. 389. O śmierci Swiatosława, ob. tamże str, 393.
. (1) Ludwik brat młodszy Karola VI. ur. 1371 zaślubił w r. 1389;: 'Walentynę córkę "Galeazzo Visconti; zamordowany 23. listopada 1401. Franciszek 1, król francuzki był ich prawnukiem. Widocze nie Wapowski zbłądził co do roku małżeństwa ks. Orleańskiego.

66 Długosz (ks. 10. str. 109,) pisze że na d. popielcowy t. j. 20 lut. sił; świątnicę zburzył, węże po mieszkaniach żywione: 1.poczytywane za domowe bogi pozabijac, świę- |, te gaje schronienia duchów. wyciąć rozkazał, śród >
zdumienia i. łez. ludu bolejacego nad témi nowościami. Wszakże wkrótce Litwini.uznawszy czczość dawne. go bałwochwalstwa, wszyscy gromadnie rzucili się do. chrztu św., z taką skwapliwością, że kapłani nie pojedyńczo, ale liczne gremady łudzi, jedném imicnien mianując i wodą świętą skrapiając chrzeili: Król zaś dla ochotaiejszego przyjmowania wiary przez ubogich >wieśńiaków, każdego z nich nowém odzieniem. darzył. "Tą wczesną | szezodrobliwoscia chrzeseijaüski książe sprawił,: 2e whrótee' większa część Litwinów prawdziwą wiarę. przyjęła. Zajął się pófniéj król Władysław budowaniem kościołów, i wspaniałą katedrę w Wiłnie pod wezwaniem św. Stanisława, a w nićj wielki ołtarz na tóm miejscu, gdzie niedawno wieczny ogień przez Litwinów był utrzymywany założył; biskupa, kanoników i innych kaplanów ustanowił i hojnie uposażył; złote i sr srébrne

67 (место знака в тексте не установлено) Na początku tego roku już” był Władysław w Wilnie, Wydane przezeń postanowienie względem rozkrzewienia wiary, ichuie całą gorliwością nowochrzczeńca 1 musiało głęboko rozjąrzyć znaczną część jego poddanych. Ponieważ ten pomnik, lubo przez historyków wspominany, (Swyjk. st. 446. wyd. Boh.) dotąd ile pam wiadomo nigdzie w zupełności ogłoszony nie był, umieście.. H. R... n. Lo: hímy go tu w doslow ném tłumaczeniu. „W imie Pańskie, stań się.
Ku wiecznej rzeczy pamiątce. Ponieważ wówczas przezornie zabiegamy licznym szkodom a błędów i wątpliwości wynikającym, gdy sprawy naszego wieku pismem i wymienieniem świadków utrwalamy, przeto my Władysław z Bożej łaski król polski, tudzież ziem krakowskiéj, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, kijowskiej i. Jitewski najwyższy książe, Pomerza i Rusi pan i dziedzic, oznajmujemy brzmieniem niniejszego listu, wszem w obec komu należy, teraźniejszym i potomaym de których: wiadomości to dojdzie: iż łaską Ducha ś. oświeceni, błędy pogańskie epuéciwszy, wiarę świętą, poboznie przyjęliśmy i zdrojem chrztu zostaliśmy odrodzem; chcą w, krajach naszych litewskich i ruskich tęż wiarę katolicką pomnożyć, za zgodą i zezwoleniem. braci naszych najmilszyeh, książąt i wszystkićj szlachty ziemi litewskiej, postanowiliśmy, rozkazaliśmy a nawet ślubowaliśmy, zaręczyliśmy i przez dotknięcie. świętych tajemnic przysięgliśmy, wszystkich rodowitych Litwinów płci obojéj, wszęlkiego stanu, powołania lub stopnia w państwach naszych litewskich i ruskich zamieszkałych, do wiary katolickiej i posłuszeństwa ś. rzymskiemu kościołowi skłonić, pociagnąć, przyzwać a nawet zniewolić, do jakiegokolwiekby wyznania należeli. Aby zaś w żaden sposób, nowonawróceni do wiary katolickiej Litwini, od posłuszeństwa i obrządku kościoła rzymskiego odciągani nie byli, pragnąc wszystkie bez wyjątku przeszkody, tamujące wzrost wiary katolickiej uprzątnąć, surowo zakazujemy: aby nikt z Litwinów obojej płci z Rusinami podobnież płci obojej, związków małżeńskich nie zawierał, jeśliby wprzódy nie przyjął rzeczywistego posłuszeństwa rzymskiemu kościołowi. Wszakże gdyby mimo ten nasz zakaz” zdarzyło się: że którykolwiek, lub którakolwiek z wyznawców obrządku ruskiego, wstąpiliby w staa małżeński, w: takim razje rozlaczanémi być nie maja, lecz bądź mąż, bądź żona tego wyznania, iść powinni w wierze za katolikiem lub kato- „kczką, wyznającemi posłuszeństwo kościołowi rzymskiemu i wiernie trwać przy nim, do czego nawet karami cielesnemi zaiewalani być
mega. Jeżeli bpwiem w pierwotnych czasach, z. dopuszczenia Dożego, źli mieli możność dobrych ku złemu przymuszać, tém bardziéj teraz z wyroków Bozkich, dobrzy mogą i powinni złych do dobrego skłaniać i wzywać. A nadto, ponieważ w rzeczonych państwach litewskich i ruskich, kościoły na cześć i chwałę wszechmogącego Boga, a osobliwie kościół katedralny w Wilnie, a tamże i po innych miejscach kościoły parafialne i klasztorne, w nadziei wiekuistéj nagrody, posiadłościami, dobrami, wsiami, daninami, dziesięcinami i innémi dochodami uposażyliśmy, jak to szerzéj przywileje nasze obejmują, i lubo pomienione kościoły z ich nadaniami, przez nasze przywileje uwolniliśmy (od wszelkich ciężarów) mocą położonego w nich warunku: że ani sobie, ani następcom naszym żadnego prawa ani władzy nad niémi niezostawujemy, chcąc jednak aby i biskup jaki znajdować się będzie, i jego kapituła, tudzież inni kapłani parafialni i zakonni, swobodniéj służbą Bożą zajmować się i na pomnożenie wiary ś., za uchyleniem wszelkich przeszkód i zatrudnień pracować mogli, niniejszym naszym listem znowu jak najwyraźniéj, wszystkie posiadłości, dobra, wsi z ich mieszkańcami, niemniéj wszystko, cośmy na chwałę Bozką, tymże kościołom, tak katedralnemu wileńskiemu, jako też wszystkim parafialnym i klasztornym nadali i zapisali, teraz i na przyszłość uwalniamy, wyłączamy, za wolne i wyłączone od wszelkich naszych i następców naszych wielkich książąt litewskich, posług, wozów, przewozów, podwód, stróży, dróg, wypraw, stacji, podatków zwykle serebczyzna zwanych, budowania zamków, mostów, przysądu naszych urzędników, kar i win sług sądowych dzieckimi zwanych, od danin owsa, żyta i siana czyli dziakła, zgoła od wszelkich innych ucisków i obowiązków, jakiemikolwiek mianami oznaczonych; lecz sam biskup w posiadłościach swojego kościoła i dalsi kapłani w swoich, zupełną i wyłączną władzę mieć mają, wszelką zaś inną zwierzchność, mianowicie świecką całkowicie usuwamy. Dla większéj zaś mocy i wiecznéj trwałości tego wszystkiego cośmy wyżéj wymienili, rozkazaliśmy niniejszy list sporządzić, stwierdziwszy go przywieszeniem naszéj pieczęci. Działo się w Wil-
1 ksqzat Titewskich: Skirgietły trockiego, Włovskiego ehiclieqo nowogródzkiego, Witołda gropoznańskiego, krystyna z Koziegłów sądeckiego, Mikołaja z' Ossolina -wislickiego kasztelanów, Włodka cześnika, Spytka podkomorzego i i Tomka podczaszego krakowskich, niemnićj Michała inaczej Myngala Gedigowoda starosty oszmiańskiego, tudzież wieIn „Innych wiernych nam wiary goduych. Dan przez rece wielebn go księdza Zakliki proboszcza sandomierskiego, kanclerza i Klemensa | podkanclerzego dworu naszego. (Ob. księgę przywilejów służących kapitule, wileńskiej przepisanych na początku XVI. wieku str, 91.) Dwoma dniami wcześnićj nadał Jagiełło niektóre swobody” narodowi litewskiemu. Ob. statut. lit. Działyńskiego str. 1. dńia 17 lut; Akt üposazenia bisk. wil. Ob, dzieje bobr. r. 1822 N. 32 str. 770.