Книга вторая. Часть 7 из 10: оригинал
Книга вторая. Часть 7 из 10. С. 226-245. Польский текст издания 1847 года.
wąża Morawczyka. L. Gniewosza Dalewickiego, stolnika krakowskiego, który dowodził zaciezuém polskićm wojskiem. LI. pićrwsza była Zygmunta Korybuta książęcia litewskiego mająca za godło pogoń; len dowodząc lekką jazda przyłączony był do oddziału polskich kiryśników. Pod témi pięćdziesiąt jedną chorągwiami i tyłuż wodzami, na tem griinwaldzkićm polu, siły polskie w niężów, koni i oręż opatrzone, przeciwko Ulrykowi wielkiemu mistrzowi pruskiemu i krzyżackiemu wojsku, w groźnym szyku stanely. „Witołdowskie hufce złożone z Litwinów, Rusinów, Zmudzinów i Tatarów, znajdowały sie pod czterdziestu chorągwiami i tyluż dowódzeami razem ziem i stawionych z nich szyków, najliczniejsi i celujący innych ludźmi, końmi i uzbrojeniem byli Wilnianie. Troczanami, Grodnianami, Kownianami, Lidzianami, Miei dniczanami, Połoczanami, Witebszezanami, Kijowiai i nami, Pińszczanami, Nowogrodzianami, Brześcianami, Wołkowyszczanami, Drohiczanami, Mielniczanami, Krzemieńczanami, Starodubianami dowodzili namiestnicy witołdowscy. Inne hufce przyprowadzili książęta lilewscy. Prawe skrzydło z tatarskiemi zastępami trzymał car zawołgski, który od kaspijskiego morza sprowadzony był na tę wojnę, wszyscy jego ludzie na wzór Partów byli łucznikami. Wojsko Witołda prawe zajmowało skrzydło, Polskie lewe;
największą część chorągwi litewskich zdobiła pogoń,:
jeździec w biegu uzbrojony dobytym mieczem, to jest główne godło tego narodu; drugie miejsce trzyma brama lota; pod témi znakami wojsko litewslie przeciwko spólnemu nieprzyjacielowi uszykowane było!
^ nieprzyjacielskie wielkiego mistrza i zakonu pruskiégo; podobniez 'pod pięćdziesięciu i jedna choragwią mieściły się. Z tych dwie były największe, wsakże jednii nieco mniejsza, obiedwie wyobrażały czarnego orła z czarnym krzyżem. Pod nien uszykowano czoło wojska, oraz posiłki przyjaznych krółów: Zygmun4a rzymskiego i węgierskiego, angielskiego, szkoekiego, czeskiego i szwedzkiego. Dla okazania jak te posiłki wysoko cenil, dowodził niemi osobiście wielki mistrz Ulryk. Pod trzecią chorągwią, którćj godłem był krzyż czarny w białćm polu, stał w. marszałek pruski, pod nim znaczna liczba cudzoziemskiego żołnierza zostawała. Pod czwartą Konrad książe oleśnicki ze Szlazahami, pod piątą Kazimierz książe szczeciński ze -znacznóm wojskiem posilkowém z Pomorza;: szóstą Jerzy Gersdorf, którego waleczność:wsławiła się na tćj wojnie z żołnierzami niemieckimi: Pod siódmą: był razem z posiłkowćm wojskiem hufiec biskupa pomezańskiego, pod sprawą Markwarda Rosenberga. Pod ósmą biskupa sambieńskiego, - Aowodził nią Henryk z Miśnji hrabia kamieniecki. Pod dziewiątą biskupa chełmińskiego z Teodorykiem Sonnenburg. Pod dziesiątą biskupa warmińskiego. Ped jedjnasta stał. Konrad Lichtenstein najwyższy -komiur. żakonu. Pod dwónastą posiłki miasta. chelapińskiego; któremi Janusz Orzechowski i Konrad z Kopłowa dowodzili... Pod trzynastą Merheim podskarbi zakonu. Pod eztérnasta Wilhelm Helfenstein komtur grudziądzki z wojskiem swojego miasta i kommandorji.. Pod piętnastą komtur z Balgi. Pod szesnastą s Rowalewa. Pod siedmnasta królewiecki wice-komtur. Pod ośmnastą komtur staroprodzhi. Pod dziewiętnastą Henryk komtur tucholski, najpyszniejszy ze wszystkich, zuchwałość jego doszła do tego stopnia, iż kazał nosić przed sobą dwa miecze i poprzysiągł nie wprzódy je do pochew schować, aż dopóki nienawistną polską krwią ich nie zbroczy. Pod dwudziestą komtur nieszawski. Pod dwudziestą pićrwszą dowódzca zaciężnych żołnierzy — westfalskich. Pod dwudziestą drugą Frydryk Wed wójt miasta Rogoźna. Pod dwudziesią trzecią komiur miasta Gdańska. Pod dwnudziesią czwartą engelsberski, po polsku koprzywnielii. Pod dwudziestą piątą brodnieki. Pod dwudziestą szósta rządzca bratjaüski i rzadzea Nowegomiasta. Pod dwudziestą siódmą posiłki miasta Brunsberga. Pod duwdziestą ósmą zacieZni na żołd niemieccy żołnierze. Pod dwudziestą dziewiąlą hufce szwajcarskie, które imieniem i nakładem narodu swojego, krzyżakom pomagały. Pod trzydziestą stanął komtur z miasta Laszyn. Pod trzydziestą piérwsza człuchowski. Pod trzydziestą drugą oslerodzki. Pod trzydziestą trzecią harleusteinski. Pod trzydziestą czwartą posiłki ziemi chełmińskićj pod dowództwem komtura toruńskiego. Pod trzydziestą piątą komlur elbląski. Pod trzydziestą szóslą żołnierze niderlandzey. Pod trzydziesta siódmą posiłki miasta toruńskiego, któremi dowodził wice-komtur tegoż miejsca. Pod: trzydziestą ósmą Żołnierze z Niemiee: uądreńskich. Pod trzydziestą dziewiątą komtur gniewshi z^ "wojskiem -posilkowém niemieckićnt z Frankonj;Pod cztćrdziestą Żołnierze miasta ś. Siekierki' (Heiligenbeil). Pod eztérdziesta piérwsza komtur bruńswicki. Pod cziérdziesta drugą gdański. Pod eztćrdziestą trzecią Niemcy z Misnji i Saxonji. Pod cztćrdziestą czwarlą komtur ze Szczytna (Niemcy Ortelsburgiem nazywają). Pod cztérdziesta piątą komfur ragnicki. Pod cztórdziestą szóstą posiłki miasta niphofu.: Pod eztérdziesta siódmą wojsko inflanckie. Pod eztérdziesta ósmą hufiec miasta Tczewa dowodził nim wójt miejscowy. Pod czterdziestą dziewiątą posilhi miasta Allenstein i Melsak. Pod piecdziesiata zaciezni żołnierze niemieccy. Pod.picédziesiata piérwszą Marhward Salzbach komtur brandeburgski. Komtur' świecki i wielu innych: dla straży granie pomorskich, które Janusz z Brzozogłów siarosta królewski „bydgoski: pustoszyl, zostawieni na Pomorzu, nie znajdowali się na téj bitwie184.
Już. obadwa wojska w gotowości do boju, na rzut strzały od siebie oddalone, czekały wydania hasła, gdy 500 Czechów opusciwszy szeregi królewskie z niewiadoméj przyczyny,: wsteez cofać się poczęło. Podkanelerzy koronny, klóry nieco późnićj z obozu do króla był wyjechał, spolkawszy ich, pyta: dla czego i za czyim rozkazem odchodzą? odpowiedzieli że im 2Zol. du nie wypłacono. „Nie ta jest przyczyna, rzekł do nich, ale lękliwość i nikczemność wasza, bo jak niewieściuchy hoicie się zajrzeć w oczy nieprzyjacielowi i znieść nie możecie niemieckich grotów. Tym wyrzutem zawsłydzeni, wnet do szyków wracają i walecznie w tym dniu stawili czoło. Król Władysław w Żełaznój zbroi i świetny orężem, obejrzawszy porządnie uszykowane swoje wojską, zmieniwszy odzież i konia, poprzedzony małą chorągwią białego orła, z dowódzcami wjechał na pagórek s którego mógł widzieć i własne i nieprzyjacielskie zastepy. gdzie przypomniawszy nieźmierne dobrodziejstwa zlane na ten niewdzięczny zakon przez książąt polskich, swoich poprzedników, przypomniawszy też nieznośne obelgi, niesłychaną pychę i więcej. niż barbarzyńskie okrucieństwo; którém tylekroć królestwo znehali, zaklinał: ';;aby 'dzielnóm:i' stateczném sercem bitwę rozpocząć; i w- tym dńiu pamięlni na siebie i kraj, dowody: męztwa 'swojego. okazali, aby dawne ziemie koronne Prusy i Pomorze, niegdyś przez książąt polskich do użytkowania tylko dozwolone, szabłą odzyskali. Przekładał jak wspaniałe nagrody uwieńczyć miały zwycięztwo; tyle zamożnych porlów, miast i zamków; okazywał Francuzów łańcuchami ozdobnych, Anglików, Szkotów, Niemców, Duńczyków, Szwedów złotćmi zbrojami jaśniejących; prócz tego obóz nieprzyjacielshi bogaty i przepełniony dostatkami całego zachodu. A więc niech idą pomni czci i sławy rycerskićj, niech do: boju poniosą nieodzowne przedsięwzięcie; albo zwyciężyć j^ albo. meznie za kraj poledz,: za: który; 'ochoczo umrzeć, nigdy niewahał” się' Żaden poczciwy. Król wszelkie wypadki wojny; wszólkie'niebczpieczeństwa które los zeszle, gotów” jest z nimi podzielać. W sprawiedliwości swojéj ma największą ufność 2e Bóg najwyższy dzisiaj sławne zwycieztwo, obfite łupy ichwalebny zdarzy mu tryumf. Gdy to $mialém i pogodném obliczem Wwyrzek] i wszyscy życzliwym okrzykiem usługi swoje poślubili, odesłał ich król do szeregów pełnych otuchy zwycięztwa. Podkanclerzy s kapłanami i całym bezbronnym orszakiem, aby ich od wszelkiego niebezpieczeństwa zasłonić, z rozkazu królewskiego wrócili do obozu.
W wojsku krzyżackićm zupełnie inna postać rze-.
czy. Ulryk wielki mistrz zakonu sprawiwszy szyki, do obozu odjechał i rzewnie płakać począł, o co przez Wernera Tettingen komtura elblągskiego zgromiony, Ze wbrew zwyczajowi swojemu, wbrew zwykłćj odwadze, wbrew nieustraszonemu i niezłomnemu męztwu, którego śród największych niebezpieczeństw tyle okazał dowodów, dziś tak na sercu upadł. Raczćj mu szyki objechać, żołnierzy ośmielić, i hasło do hoja wydać należało. „Nie przez nikczemność, lub trwogę nieprzyjacielskiego oręża do którego przywykłem, odpowiedział, zgroza mię na jego widok przejmuje, ale mający wkrótce nastąpić straszny rozlew krwi chrześcijańskićj łzy i westchnienia z piersi moich wyciska i że pod mojóm mistrzowstwem, tylu chrześcijan ziemię pruską, w bitwie na wszystkie wieki pamiętnej, trupami swojemi zalęże. Ty bacz na twoję powinność, ja zaiste okażę się statecznym i dziełnym wodzem tego potężnego wojska, które widzisz i albo ujrzysz mię dzisiaj zwycięzcą, albo na marach!<
To rzekłszy dwóch posłów, s których jeden miał za godło orła czarnego, drugi gryfa185 do króla wypraprawił, aby ” 4 us dio s i i. p^ kd TE l ka et E n czyścić ^ bpréwadzil ü qup X więć je która” 'opuściwsży j' jeża is 2" 'źeched'ado' Nieniice.
ME wrócić” 'dozwoli niu "Yam z ^rojskiéih Fevdlioditéjó. przejścia y dostarczy ^ nawet" Przew Z 17 za granicę Prus" dziedzictwa” Kid vif "i; Lm cznie pr zeprowadzili.
eel tipi nid przy] lifeely" ad oręż rozstrzyga”, Kio /z nich w" zitmi: ristarag: Hia qànowáé! Pizysłanć! mictat, pije va Sti ihe przy: szłejgo” zwycięztwa; bo pokoriüni- Py: zwykli broń składać; © d Pun
Odjr awiwszy posłów; helm podaé rozkażał; pras gnąc "osobiście | mieć w bitwie" dział; ałe' zaniechawć szy tego na prośby panów, odstąpił na'blizkie wzgó: rze pod gajem z sześćdziesięciu! kit śnikami;'skąd walczących swoich bezpiéézüie inógł Widzieć; z nim Ziemowit książę. mazowiecki gmunt Korybut książęta litewscy i wielu innych zuaKomitych mężów, ' którzy otaczali ośdhię "królówslią! się od zadanych ran, jezdźców swoich na ziemię zrzucały. W téjże chwili inni włóczniami uderzyli w siebie tak potężnie i s takim trzaskiem orężów, że pole na którém zawzięci przeciwnicy, z największém umysłów rozjątrzeniem walczyli, przysute było szczętami włóczeń i mieczów. Wręcz się potém zapalczywie ścierano dobytemi szablami; rozlegały się przeraźliwe jęki umiérających, i krzyk ginących Niemców. Trwała przez niejakiś czas wątpliwa walka, zwycięztwo nie przeważało się na żadną stronę, aż dopóki prawe skrzydło królewskie, na którém byli Litwini i Tatarzy, chwiać się nie poczęło; albowiem lekka jazda litewska i tatarska, gdyż już wręcz bić się przyszło, ciężkiéj konnicy niemieckiéj długo wytrwać nie była zdolna; godzinę jednak i tu walczono z równą z obu stron dzielnością, bo Witołd wszędzie obecny, serca swoim dodawał, rozerwane szeregi świeżémi hufcami zastępował, lecz gdy nakoniec Litwinów i Tatarów po większéj części wycięto, prawe skrzydło pierzchać poczęło, Niemcy na karki im wsiadłszy rzeź szerzą. Jedni Smoleńszczanie s całego wojska litewskiego, ciężką natarczywość nieprzyjaciół niezłomném sercem razem s Polakami odparli i jedni tylko z Rusinów, świetną sławę bohatérskiego męztwa aż do końca bitwy utrzymali. Innych krzyżacy więcéj jak na milę ścigając, wielu z nich pozabijali, wielu żywcem zagarnęli. Ci którzy ucieczką umknęli z rąk nieprzyjacielskich, do Litwy przybiegłszy, roznieśli wiadomość o zagładzie wojska i cały kraj żałobą napełnili, Gdy Witold ani groźbą, ani | baganiemy ani j kroku wtén vis]
rzy w pogoń za Litwinami po:
li wracając z jeńca. | mi, postrzegłszy swoich w niebezpieczeństwie i już, powoli ustepujaeyeh, rzuciwszy' jeńców i dodawszy. sobie wzajemnie serca na Polaków nalarli. Siły więc z obustron zostały zrównane, śród' walki ' zwyciezlwo.
gui raz natę, znowu na owe przechylało się stronę; Wladysław za radą Witolda gwałtownie domaga się o włócznią i pała chęcią wmieszania się do bitwy. Niewątpliwie rzuciłby się śród walczących, gdyby ci co go otaczali pochwyciwszy konia za wodze nie wstrzymali go w zapedzie; wszakże Witołda do boju puścił, poskoczyła za nim jedna chorągiew najdzielniejszych i najwierniejszych dworzan królewskich. Witold wróciwszy do boju, spełniając powinność, i wodza i Żołnierza, przyczynił się do zwycięztwa. Polacy bowiem ujrzawszy go walczącego i sądząc że Litwini za jego przykładem do. walki wrócili, oraz że w innćj części pobojowiska pomyślnie rzeczy idą, pokrzepieni na duchu, Zwawo na krzyżaków nacierają. Strona polska górę już brać zaczęła
OMA. H lubo z.obustron, rz eiaplyc zmiana ach „SZ zęścia, 1 najHá ME no 3, S18 glyeh,, a,
I mu porezywiéj walezono, „Lyme emm u ore W. jazd ht odwodzie dy ho he. P! m 51 $a. ST
Kris rz
Vh. os 4o PY BORU jdzielnicjszy
INFE. tudin 0wszy, ciągnących à do. meii z rozsk jerować na nie ce nieprzyjacieskie: Me e h seu od owszalku królew. ski go, gdy Kocheritz. Misnijczyk186, spiąwszy konia ostrogą. i zwróciwszy ostrze z największym pedem rzucił się na króla, przy. którym stał tuż młody Zbigniew Oleśnieki, ten wpadłszy na Sasa gwallownie lecącego ' i uprzedziwszy Króla, gotowego już do, przyjęcia włócznią nacierającego nieprzyjacieł a, wpół zlamaném drzewcem zsiodla go wysadził. Gdy Kockeritz na nogi powstał, Władysław zraniwszy go głowę, uderzeniem włóczni, powtóaie. obalil, bie od,olaczająch; natychmiast ąż,jl beds quain puospdis i Nen ów ems.$mier rtelnie jas pada. hU weg T
„cała, orągiew, przeka. Na, widok jego zgonu;
i irwozna rozbiega się. po polu bitwy. „Polacy, -Ścigając i zabijając uciekających, na ich karkach:aż pód obóz jechali. Obok w. mistrza najznakomitsi homiturowie i rycerze rozmaitych ziem i narodów w ićj'potrzebie poleplszy, zwłokami swojemi i kupami trupów okryli pole griinwaldzkie. Po okropnym zgonie Ulryha, dalsze wojska krzyżackie, Które jeszezé z: wątpliwćm szczęściem: walczyły, otwarcie:tył:podawszy do warownego obozu uciekać poczynają. _ Pogoń polścigając aż do oska ogromną w mich rzeź sprawias:
kopów, których wozy w około łańcichami spięte broniły; wszakże i tę zaporę Polacy nagle przerwawszy z różnych stron do obozu krzyżackiego w padają i wielką liczbę nieprzyjaciół gromią. Znakomilsi rycerze, losem bitwy oszczędzeni, ujrzawszy przecięte wszelkie środki ucieczki i że najmniejsza nadzie-
3 MERE ja: ocalenia: nie 'zóślała, padiesy ne;holana pi&ed wo» enmi. hrélewshjmi:à: hroü rzbciwazy blagaé iqinddespać się zasnę..Piórwary.Mal poczabrir Jerny (dro dorf dowédanp okwzągoi d. Jerzego, który poddał po. nim ksi oid ika gfszincz Śegrocińniei ci Mourad Oleśnieki; śndyicż inn. posłasitych. liwjéwal.parodów mk konskur. dryskolciki, Adáty. przed bitwa. kazał posté przed ehe dwa miecze i przysiągł że je kowią kréóleweha sbroszy., mymhnaqwezy. się zoboga w ucieczce zabity, oduijs! karę swójćj pychy i zuberalstwa. Wióm rzęź $ roihazn królewskiego wsiezymaga, wzięte hib ka, tysięcy -niepezyjaciól, puiędsy mii wielu zm leziono przepasanych powrozami, tudzież żelaznenej kajdanami i łańcuchami,. bo te więzy, w pewnéj nasłzień. gwycięgiwa, przynieśli z sobą dla krepowania. Polaków: Obóz krzyżacki tym sposobem zdobyty i - wszystkie skarby zlupione. Chorągwie co do jednej zabrano, wielką liczbę beczek z winem w obozie znalezionych | król porozbijac i wytoczyć kazał, aby z9lnierz ponężą ażpoju ujęty, nie zaniedbywał pogoni i ścipania niedobitków nieprzyjacielskich s których wielu w ucieczce legło; największa atoli liczba zginęła w ścisku, Uorząc mie do.sadzawki o. pálirgeei mili od pobojowiska oddalonej. ' Okropne było pasowanie sie ich w bagnie, wielu od' uciekających Koni stratowanych, wielu w biegu wstrzymanych, dało powód do krwa-;
wych morderstw i do schwytania niezliczonych jeńców. ' Między nimi znaleźli się Marlivák d komtur brandeburgshi i Sonnenberg187, którzy na zjeździe 'kowieńskim i u Nienina, Vd Witolda, wsty dl wi mótki jego ni Witolda oslirzćj i i dumnićj niż na AWA przystało odpowiadali, Witold gniewem zapalony pościnać ich rozkazał. Innych' jeńców łagodnie trzymano. Dalszą pogoń nieprzyjaciół na mił kilka pomkniętą noc przerwała, wielu jednak z uciekających pochwytano (2).188
"Tymczasem kiedy Polacy nieprzyjaciela ścigają, król: Władysław wzdrygając się póbytu w miejscu pelném trup w irozmiękłćm od krwi nieprzyjacielskiej, posunąwszy” się'o mile: od stanowiska krzyżackiego na drodzevprowadzącćj do Malborga stolicy wielkich misirzów, przy pewném jeziorze o zachodzie słońca obóz rozłożył. tam dopićro zdjął z siebie zbroję i pokarm przyjął, pełen pociechy i radości, że najdumniejszego nieprzyjaciela pokonał. Wićm Mszczug ze:Skrzynny rycerz wbiegłszy do namiotu królewskiego doniosł: że wielki mistrz Ulryk śród największego zapału bitwy, przez jakiegoś Żołnierza Jerzego nieznanego skąd inąd zabity został, krzyż złoty drogiemi'' kamieniami sadzony ze ś. relikwiami, który mistrz na szyi nosił z zabitego zdjąwszy przyniosł i pokazywał. Król Władysław tę zdobycz ujrzawszy głęboko. westchnął nad: niestałością rzeczy ludzkich.
Taki koniec ta najszczęśliwsza dla Polaków hitwa' "wzięła; większćj nad nią w całćj Europie za paniięći lüdzkiéj nie stoczono, poległo bowiem 50,000 nieprzyjaciół, 44,000 w niewolą wzięto, zdobyto 54 chorągwi, które teraz jako pomniki zwycięztwa zawieszone na ścianach głównego kościoła krakowskiego widzieć można. Przypadło to sławne zwycięztwo
FEE na dzień 45 lipca poświęcony rozesłaniu śś. Apostołów. Noc następna cała była dźdżysta; s tego powoda wielu rannych na pobojowishu zoslawionych, którzy jeszczeby wyżyć mogli, z niepogody poginęło. Tak wszyst. kie żywioły krzyżakom przeciwne były, bo i w czasie bitwy silny wicher niosąc im piasck w oczy dotkliwie szkodził i znacznie przyczynił się do ich klęski, dészez zaś następnej nocy, zmywając s pogórków krew pobitych, jakby cudem krwawe strugi, na dowód ogromnej rzczi toczył, a tém chwałę i wielkość zwycięztwa dziwnie powiększył.
Pokonawszy krzyżaków pruskich, w wielkićj i pamiętnej bitwie gdy się nazajutrz po nocnym dzdzu rozpogodziło, wielu między otaczającymi króla téj było myśli, aby zaniechawszy wszelkićj zwłoki z największym pośpiechem rzucić się na Malborg stolicę wielkich mistrzów zakonu, spodzićwając się, Ze zamek zapewne słabą załogą opatrzony, śród przerażenia, na pićrwszą wieść o tak straszućm zwycięztwie, albo szturmem, albo przez dobrowolne poddanie w ręce Polaków wpadnie; co osiągnąwszy,. inne miasta i twierdze, których znaczną liczbę krzyżacy posiadali, bez 2adnéj trudności zdobyte byćby mogły, ze znakomitą sławą zwycięztwa i s korzyścią ukończenia tćj wielkićj wojny w.tak krótkim przeciągu czasu. Bez wątpienia skutek uwieńczyłby to przedsięwzięcie, jeśliby Władysław Jagiełło natychmiast usłuchał tćj zbawiennéj rady, albowiem ua pićrwszy odgłos takićj klęski, gdy s początku pojedyńczo, wnet gromadnie drżący zwiastuni przegranćj zbiegać się poczęli, gdy wieść, że wojsko, krzyżackie w potężnej bitwie. pokonane, wszystkie siły zniesione, sam wielEU zabity gruchnela, taki w Malborgu przestrach; taka wszystkich objęła rozpacz, że krzyżacy jakby wpółobłąkani rozbiegłszy się po zamku'już opuścić go zamyślali. Obceni jeszcze wów-: czas w Malborgu, oczekujący na wypadek bitwy posłowie Zygmunta króla rzymskiego i węgierskiego, przerażeni okropną wiadomością, śpiesznie na koń wsiadłszy' z Malbotga do Gdańska, stamtąd przez Pomorże; Marchią i Szląsk daleko kołując, do Węgier, do' króla! Zygmunta, po' upadku sprawy krzyżackićj przybyli. Atoli nieczynność i opieszałość, które zawsze przeszkadzały dokonaniu świetnych przewag, 0późniły ten tak' szczęśliwy postęp wojny. Większa bowiem część rady królewskićj była tego zdania, aby i na pobojowisku zabawić i z uwagą łupy niechorągwie i jeńców rozdzielić; sądzili e'po rozgromie wszysthieh sił krzyżackich aż' nadto zostanie czasu do skończenia wojny. To zdanie przemogło. A więc król Władysław, na trzeci dzień po bilwie, całe wojsko przez herolda zwoławszy, chorągwie nieprzyjacielskie i wewnątrz i zewnątrz królewskiego namiotu w około utkwiwszy, óżnych. miejscach msze ś. odprawiać i dzięki BoBis "telnemu za tak sławne zwycięziwo sklaZolnierze z wielką ochotą chwałę Bozka189 odszukać zwłoki znakomitych mężów i uczciwie je pogrześć 5 ciało wielkiego mistrza Ulryka znalezione i poznane, z dwiema tylko ranami jedną na głowie, drugą na piersiach, podobniez Fryderyka Wallenroda marszałka pruskiego, dalćj Konrada Lichtensteina najwyższego komtura; Jana Sayn toruńskiego, Jana hrabiego z Wende gniewskiego, Arnolda z Baden człuchowskiego głównych komiurów, na które król Władysław spojrzawszy od łez wstrzymać się nie mógł. Tych wszystkich zwłoki obok ciała w. mistrza na wóz złożyć, jedwabnym całunem przykryć i do Malborga dia uczciwego pogrzebu odesłać rozkazał190. Innych rycerskich mężów trupy po calém polu rozrzucone pod Tannenbergiem w blizkości kościoła na ziemi poświęconćj, z woli królewskićj pogrzebiono, w tych liczbie znajdowało się sześciuset samych rycerzy krzyżackich, których komlurami zowią. Cudem prawie, w tak krwawćj bitwie, pominąwszy mnóstwo gminu, ze szlachty polskićj dwunastu tylko mężów poległo; między nimi znamienitsi: Jakubowski, Rożyc i Czulicki herbu Czerwnia, tak iż śmiało twier- 'dzić można, że sam Bóg w tym dniu opiekował się sprawą polska.. Werner Tettingen: komtur elblągski, który. przed „bitwą najgwałtownićj pokój odradzał, haniebnieis „pola pierzehnawszy,.nie' prędzej uciekać przestał, /adż;dopóki, w murach swojej twierdzy nie
Król Władysław wspaniałą potem wyprawił ucztę, na którą wezwał Witołda w. książęcia litewskiego, Janusza i. Ziemowila mazowieckich, a także pojmanych w bilwie Konrada oleśnickiego i Kazimierza szczecińskiego książąt, oraz wielu znakomitych i walecznych między Polakami mężów, którzy dostojeństwami i dzielnością innych przewyższali. Po skończeniu wesołćj wojennej uczty, każdy otrzymał rozkaz okazać swoich jeńców. Wyznaczono sześciu pisarzów dla spisania imienia, nazwiska i stanu każdego pojedyńczo. Różnych narodów jeńców, oddzielnie ustawiono, aby „przegląd takiego mnóstwa prędzej załatwić.... Wyprowadzono naprzód w ogromnóćj liczbie żołnierzy zakonu pruskiego, potem jeńców szczególnych:ziem i miast pruskich i inflanckich, nakonice innych krajów i narodów jako to: Czechów, Morawian, Szlązaków, Francuzów, Anglików, Szkotów, Duńczyków, Bawarów, Misnijczyków, Austryjaków, Szwabów, Szwajcarów, Frizonów, Luzatów, Turyngów, Pomorzan, Sztetynów, Renanów, Kaszubów, Sasów,: Frankonów i Westfalezyków. tudzież innych Niemców z rozmaitych krajów, którzy wszyscy sprzysięgli się byli na zagładę polskiego imienia i chociaż każdego s tych ludów liczne stały po kolei gromady,
Примечания
184 Porówn. Długosza ks. 11 str. 244. Narbutia t. 6 dodatek 5 Voigt t. 7 str. 80. Glówném źrzódłem s którego o siłach wojska krzyżaekiego i szczegółach bitwy dowiedzieć się można, jest rękopis: Banderia Crucigerorum et c. historicis annotationibus per Joannem Longini Canonicum Cracoviensem illustrata, Kotzebue (t. 3 str. 369) prózno chelpi sig niemal odkryciem tego pomnika. Znali go dobrze J, A. Załuski i Janocki (Janociana t. 3 str. 106); dotąd nawet pierwotny rękopis posiada biblioteka kapituły krakowskiej, kopja znajdnjaca się na zamku królewskim jest nie cała. Narbutt (t. 6 str. 209) omylony wyrazami Voigta (w t. 7 str. 96) mniemał że Banderia Crucigerorum były opisane przez Jana Długosza, ojca historyka, ale rzecz ma się przeciwnie; ojciec znajdował się jak żołnierz na bitwie griinwaldzkićj, schwytał jeńcem Markwarda Salzbach, zapęwne często opowiadał synowi szczegóły téj nieśmiertelnej przewagi polskiego oręża, podobnie jak inny osobisty jéj uczestnik Zbiyniew Oleśnicki, przy którym historyk Długosz młodość i znaczną część dojrzałego wieku spędził; dla tego też opowiadanie Długosza zbliza się do powagi naocznego świadectwa. Porówn. Michała Wiszniewskiego hist, lit, polsk. t. 4 su. 80.
185 Długosz (ks. 11 str, 252) Miechowita, (ks. 4 rozdz. 43) Kromer, (ks.!6 str. 657 tomu 2 wyd. Pistor.) Bielski (kronika polsk. str, 256) świadczą że za ich czasów te miecze znajdowały się jeszeze w skarbcu krak. W rewizji skarbu koron. umieszczonćj w pamiętnikach o dawnćj Polsce t, 3 str, 49 są wpraw-
; phis do siebie. Co sie tknie szczo-; dozwoleniu pola; gdy do ziemi pruskićj, będącej od wieków dziedzictwem książąt polskich najmniejszego nie ma prawa, nie przystoi mu cudzą własnością szafować. Ile mu pola potrzeba będzie, tyle sobie orężem zajmie we własnćj swojćj pruskićj ziemi,
nieczach ale bez bliższego ich opisania. Voigt muje: $e te miecze bez wiedzy w. mistrza po-: róla inarszałek - "zakonu. Fryderyk v, Wallegrod.
Rozstawiono też w pewnych przedziałach rącze ho-:
nie, aby w razie klęski Polaków, król mógł” uniknąć ' ”
wszelkiego niebezpieczeństwa. Gdy więc”wszystko' na "każdy wypadek bitwy należycie urządzono;”Ale: ksander Witołd, który objeżdżając- szeregi i przebie-' gając całe pole wiele koni zmęczył; znalazłszy wszędzie dostateczną gotowość, za rozkażem królewskim, wydał hasło do boju.. Litwini i Tatarzy trzymający prawe skrzydło, pićrwsi działanie rozpoczynając, takie mnóstwo strzał. ":..y E. »... e 4 na nieprzyjaciół cisucli, że ci jakby pradem z góry byli niemi osypani, ciężkie zaś konie niemieckie słupiąc
186 W archiwum królewieckiém ocalał z r. 1410 rękopis So/tbuch zwany, t. j. księga do zapisywania Zołiłu zaciężnemu, wojsku. W liczbie ludzi rycerskich którzy wówczas krzyzakom służyli, znajduje się wymieniony Leopold von Kókeritz z Misnji. Ob. Voigt. Geschichte Marienburgs str. 267 i Gesch. Preuss. t, 7 str. 91..U Długosza ks, 11 str. 258 nazywa się on Dippoldus Kikerzicz; widocznie że przepisywacz przekręcił to imie wlasne, w czém zwykle w rękopismach najczęstsze omyłki postrzegać,mo2na,
187 O Andrzeju Sonnenberg ob. trafny i szczęśliwy domysł Narbutta t. 5 str. 486 i t. 6 str. 249, Rzecz o tym rycerzu z rzadką przenikliwością wyjaśniona.
188 (место знака в тексте не установлено) Ob. u Voigta przy tomie 7 plan bitwy grünwaldzkiéj; powtórzeny w zmniejszonym rozmiarze przez Narbutta (t. 6 str. 246). Ww XVI. Stanisław Sarnicki w dziele swojém będącem dotąd w rękopiśmie Księgi hetmańskie, podobnież skreślił był plan téj sławnćj potrzeby, (Ob. Ambr. Grabowskiego ' starożyt. polsk. t. 1 str. T). Oprócz Długosza, mało jest źrzódeł s którychby zasięgnąć można było obszernicjszych o niéj wiadomości. List przez krzyżaków o tej bitwie pisany, ogłoszony przez Jakóba Lenfant w historji soboru pizańskiego (t. 2 str. 19) Kotzebue ma za zmyślony, (ob. hist. dawnych Prus t. 3 str. 371), spółcześni zaś kronikarze pruscy bardzo. krótko o téj klęsce ziomków swoich wspominają. Po powrócie do Krakowa bezimienny uczony Polak na rozkaz królewski ułożył jój opis w 51 wierszach łacińskich, które s tlłup skićm Narbuit umieścił w Athencum na rok 1845 DA
Jat. późnićj zjawiła się Pieśń o pruskićj porażce; ja z 'rękopismu hr. Leon Rzyszczewski. Ob. bibliotekę warik. fla "rok 1843 > sićrpielń str, 370, ':
Dzien TL 51
189 (место знака в тексте не установлено) "Po skończeniu modłów król dal rozkaz
190 Długosz (ks. 11 str. 266) pisze: 2e nazajutrz po bilwie t. je 16 lipca, zwłoki Ulryka Jungingen przez ziemianina chełmińskiego, który zwał się Bolmieński, odszukane, król odesłał do Malborga. Voigt (Geschichte Mariensburgs str. 262) utrzymuje: że tylko do Osterody Polacy je odwieźli, stamtąd mieszkańcy przeprowadzili do zamku malborgskiego gdzie na czwarty dzień po
bitwie, t. j. 19 lipca w kościele ś, Anny zostały pogrzebione.