Книга первая. Часть 1 из 6: оригинал
Книга первая. Часть 1 из 6. С. 1-20. Польский текст издания 1847 года.
Księga piérwsza1
„Roku 1381. Olgierd życie zakończył2, Kiejstut dane słowo zdzierżał i Jagiełło po ojcu na wielkie księstwo wstąpił. Stryj Kiejstut zachował się względem niego z tąż samą uległością i uszanowaniem, jakie był zwykł okazywać ojcu jego Olgierdowi; przebywał często na jego stolicy, zasiadał w radzie i szczérém zdaniem pomagał do należytego rządzenia państwem; atoli nieposzlakowana jego wierność nagrodzona została najczarniejszą niewdzięcznością. Jeszcze przy Olgierdzie znajdował się niejaki człowiek zwany Wojdyłło, niskiego i nieznanego pochodzenia, który będąc naprzód piekarzem, potém pokojowcem doszedł nakoniec do urzędu cześnika. Usługami swojemi do tego stopnia Olgierdowi zalecić się potrafił, iż między dworzanami“3 piérwsze miejsce we względach wielkiego książęcia osiągnął. Wnet po jego zgonie udał się na dwór Jagiełły, u którego w podobnéj a nawet jeszcze większéj niż u ojca był wziętości, tak dalece iż nic ani w pospolitych, ani w domowych sprawach bez jego wiedzy nie przedsiębrał, własną nakoniec siostrę Marją w małżeństwo mu oddał.
Oburzyło Kiejstuta takie przywiązanie synowca do niewolnika ojcowskiego, a więc jawnie ten postępek naganiał. Wojdyłło z téj przyczyny gwałtownie na Kiejstuta obrażony, Jagiełłę przeciwko niemu pokątnie jątrzył i zobopólną między nimi nieufność obudziwszy, skłonił go do zamiaru pozbycia się wszelkiemi sposobami stryja, oraz uprzedzenia knowanych przeciw sobie sideł. Co aby tym snadniéj poszło, Jagiełło z mistrzami pruskim i inflanckim4 przez tajemnych posłów, pokój zawiera i w nowe przymierze wchodzi. Ku zręczniejszemu zaś ukryciu czynionych do wojny przygotowań, brata swego Skirgiełłę przeciwko Połoczanom5 wyłamującym się z posłuszeństwa, dla zniewolenia ich do powinności, rzekomo z wojskiem wyprawując, litewskie i ruskie zaciągi czyni, tudzież z mocy przymierza, mistrza inflanckiego na pomoc wzywa. Połock oblężono tym jedynie końcem, aby wnet po jego zdobyciu oręż na Kiejstuta książęcia trockiego obrócić. Ale Sudenstein6 komtur osterodzki powodowany duchowném, powinowactwem, między nim a książęciem Kiejstutem zachodzącćm, (był bowiem ojcem chrzestnym jego córki, wydanéj późnićj za Janusza książęcia mazowieckiego) odkrył przed nim wszystkie zamiary Jagiełły, uwiadomił o grożącćm mu niebezpieczeństwie i listy przez. Jagiełłę do mistrza zakonu pisane a przez siebie przejęte, dla nadania wiehszéj wiary przestrodze, przesłał.
Książe Kiejstut wymierzonym zamachem na swoje Życie i panowanie przerażony, z największą skwapliwością wojsko zbiera ido Witołda bawiącego wówczas w Drohiczynie gońca wyprawia, aby co najliczniejsze siły zgromadził i natychmiast do niego pośpieszał; sam zaś Wilno stolicę i zamek niespodzianym najazdem opanował. (!) Jagiełłę wielkiego książęcia uwięził, lecz na prośbę Witołda, który wLrólce zdążył, przy życiu zachował, Witebsk i Rrewo mu nadał, Wojdyłłę zaś szwagra Jagielly, sprawcę tych zawichrzeń na szubienicy obiesić kazał. Do wojska będącego pod Połockiem gońca wysłał aby oblężenia odstąpiwszy z nim się łączyło, które gdy tego rozkazu usłuchało, wódz jego, książe Skirgiełło, wolał udać się z mistrzem do Inflant na dobrowolne wygnanie. Kiejslut władzę najwyższą w Litwie osiągnąwszy, Jagiełłę ze stolicy zrugowawszy, Wilno i Troki, dwa przedniejsze w kraju miasta, pod moc swoję zagarnawszy, przeciwko dalszym litewskim książętom wyraźnie so-7 bie opornym pociągnął. Jakoż Witołda syna swego z załogą około Wilna i Trok zostawił, sam z glowném wojskiem za Dniepr poszedł i Nowogródek-siewierski, tudzież książęcia tj dzielnicy Korybuta (!) wojną nękać począł. 'To miasto leży na wschód od Wilna około 125 mil. (2) Kiedy w tj stronie walka toczy się z różnem szczęściem, gdyż Korybut wsparły pomocą tatarska, nieprzyjacielski najazd stryja, nieustraszoném sercem wytrzymywał, Jagiełło w innéj części Litwy, okazując pozorną ochotę udania się z posiłkowém wojskiem do obozu Kiejstuta, przez tajemnych pośredników, wielkiemi obietnicami Wilnianów na stronę swoję przeciągnąwszy, nagle drogę ku Wilnu obrócił i skoro się ukazał, wnet na widok jego Wilnianie poddali się; przy ich pomocy nie tylko miasto, lecz i zamek opanował.8
Tymczasem, według umowy, zbrojne hufce od mistrzów pruskiego i inflanchiego w pomoc Jagielle przybyły, ośmielony więc iemi posiłkami na zdobycie zamku trockiego, o dzień drogi od Wilna,9 obóz pomknął. Znajdował się w tój twierdzy Witold z mocną załogą, wszakże postrzegłszy że nieprzyjaciel nań dąży i już się przybliża, zostawiwszy dostateczną obronę, sam z jedną chorągwią jazdy cofnął się do Grodna i wskok gońcow do ojca wysłał z wieścią o wszysthiém co zaszło. Jagiełło zamek trocki po niedługićm oblężeniu przez poddanie się objął, a Kiejstut po otrzymaniu tćj zatrważającćj wiadomości opuściwszy Siewierskie, co najśpiesznićj z wojskiem, które miał przy sobie także do Grodna przybył. Postrzegłszy jednak, że potęga przeciwnika niemieckiemi posiłkami wsparta, zbyt wzrosła, zone na granicę Polski do Brześcia odesłał, sam na Źmudź dla zebrania silniejszćj obrony drogę zwrócił. Witold mieszkańców z nad Narwy i Buga do oręża powołał i z nimi pod Kownem, gdzie Wilja do Niemna wpada z ojcem się złączył. "Tymczasem Janusz książe mazowiecki korzystając ze wzajemnych między, książętami litewskiemi zatargów, zamki Drohiczyn i Mielnik nad Bugiem leżące ubiegł, całą okolicę między Bugiem i Narwią około Suraża, Bielska, Kamieńca i Brześcia, gdzie wówczas znajdowała się jego świekra, spustoszył i wzbogacony wielkiemi łupami nazad wrócił. Gdy Kiejstul zjednoczywszy wojsko swoje z Witoldowém, pod "Troki podstąpił i wobee nieprzyjaciela obóz rozłożył, Jagiełło mając już wydać hasło do bitwy, użalił się rozlewu krwi litewskićj, która, skoroby do walki przyszło, za klęską którejkolwicek strony, obficie płynąćby musiała, wezwał przez posła stryja Kiejstuta do układów; azaliby obecna walka na słusznych warunkach, zakończyć się nie dała? Na mocy dawniejszćj przyjaźni i poufaléj zażyłości, kazał upomnieć Witolda: aby ojca do pokoju skłaniał, oraz do obozu swego zapraszał, gdzie za wspólną namową, rzeczy sprawiedliwie i dogodnie pojednają. Witold po dlugiéj z ojcem Kiejstutem naradzie, odpowiedział przez posła Jagielle, że jeżeli brata swego Skirgiełłę przyszle jako zakładnika, wówczas dla zawarcia pokoju do obozu przybędzie. Jagiełło po dojrzałym namyśle „ dla spokojności Kiejstuta Skirgiełłę wyprawia, natychmiast więc i Witołd do namiotu Jagiełły przyjeżdża, gdzie po różnych umowach, do tego nakoniec przyszło: że hiejstut Shirgielle w swoim obozie jako zakładnika zostawiwszy, dla polwierdzenia już prawie zawartych warunkow ugody, na mocy uroczyście danego słowa, podobnież uda się do namiotu Jagiełły. Kiejstut pragnąc pokoju i woląc, bez narażania się na wątpliwą walkę, rzeczy ułożyć, prócz tego zniewolony prośbami Skirgiełły i Witołda, niedomyślając się bynajmnićj zdrady, przybył razem z synem Witoldem do obozu Jagiełły, lecz skoro przed jego obliczem stanął, Jagiełło wyćwiczony w zdradach krzyżackich, którzy największą część sił jego składali, Kiejsluta i Witołda, wojownikom swoim otoczyć i mimo wzywania Boga iludzi na świadectwo swojej krzywdy, w kajdany okuć rozkazał. 'Wilołd pod ścisłą strażą odprowadzony do Wilna, książe Riejstut łańcuchami i więzami skrępowany odwicziony do hrewa i tam wtrącony do ciemnéj wieży, po pięciu dniach niewoli od nasłanych siepaezów, przez Prokszę10 cześnika Jagiellowego uduszony został, wojsko zaś jego straciwszy wodza nagle rozwiązane, rozeszło się do domów. Zwłoki Kiejstuła przywiozł książe Skirgiełło do Wilna namiejsce pogrzebu przodków, gdzie je obyczajem pogańskim ze świetną wysławą i wielką okazałością spalono. Oręże konie, psy, szaty, słowem wszystko co miał w życiu najupodobańszego, na stos wrzucono. Mistrz pruski, książęta i znakomilsi Litwini najusilniejszémi prośbami wyjednać u Jagiełły nie mogli, aby Witołdowi wolność wrócił, bo lubo i sam osobiście i wszyscy powszechnie mu sprzyjali, trwożyły wielkiego książęcia, niepospolity umysł młodzieńca i wysokie jego zdolności. 'Jagiello na nowo rządy w Litwie objąwszy, sprawców śmierci Wojdyłły męczyć rozkazał. Pod tym pozorem Widimunt wuj Witolda i Butrym siestrzan Wojdylly, do kół uwiązani końmi rozszarpani zostali, innych gardłem karano.
Witold z małżonką swoją Anną w wieży krewskićj osadzony komnatę miał za więzienie, Anna zaś w zamku swobodnie mieszkała; co wieczór w towarzystwie dwóch niewiast służebnych późno do męża wchodzić i każdego rana, o wschodzie słońca wychodzić mogła; te częste odwiedziny sprawiły, że straż zalegająca drzwi więzienia, bez żadnej obawy Annie ze służącemi wchodzić i wychodzić pozwalała. Księżna drżąc o życie i wolność męża, namawia go, aby wziąwszy odzienie sluZebnéj wewnątrz zostawionéj,. slraż oszukał i z komnaty za księżną wyszedł. Co skoro po myśli poszło, Witołd w opuszczonej i od widoku ludzi ukrytéj części zamku, po sznurze spuścił się z murów i leśnemi manowcami na Mazowsze, do męża siostry swojéj, 'książęcia Janusza umknął; wszakże długo tam gościć nie śmiejąc aby Jagiełło nie dopomniał się jego wydania, schronił się do Konrada mistrza pruskiego11. Mile odeń przyjęty i łagodnie strofowany, dla czego w pomyślniejszym bycie pomocy jego nie szukał, opatrzony na drogę na Źmudź się przeniósł. E
Z niewymowną 2yezliwoscia, dla slawnéj pamieci ojea i dla blasku własnego imienia od lego ludu widziany, postanowił tam zabawić, i wnet krzątać się dopomagal, ale całą potęgą zakonu wspierać go postanowił. Anna małżonka Witołda, rzadki wzór niewiasty, godna aby jćj pamięć potomność zachowała, uwolniona z więzienia, udała się naprzód do Pruss, gdzie wtenczas mąż jéj przebywał, a późnićj na Zmudz. Lecz podobno opowiadanie rzeczy litewskich już za długo nas bawi, ceas pióro do spraw polskich obrócić.
Król Ludwik często na zdrowiu zapadając, przewidywał że długo żyć nie może. Głównym przedmiotem jego troskliwości było, aby córki swoje możnym królom w małżeństwo pooddawał, jakoż starsza Marją zaręczył12 z Zygmuntem margrabią brandeburgskim synem Karola rzymskiego i czeskiego króla, i w posagu dla nićj królestwo polskie przeznaczał; aby zaś to postanowienie jego, moc i trwałość wzięło, złożywszy zjazd w Zwoleniu13 wezwał nań biskupów i panów polskich i wymógł: aby margrabię Zygmunta następcą korony uznali, królem obwołali H przysięgę mu złożyli. Sarkali wprawdzie na to PoLÁ lacy, że im'króla narzucano, i że wbrew odwiecznym zwyczajom,. nie obrali; go sobie wolnemi głosami,: wszakże iilegli:wóli' panującego. Ludwik natychmiast Zygmunta z. wojskiem do Polski przysłał, który: ponieważ dopićro miał lat czternaście (1), opiekę ńad nim Bodżęcie arcybiskupowi gnieźnieńskieinus: Sędziwojówi z Szubina krakowskiemu,
Domai ratowi (2) poznańskiemu starostom poruczył,i aby go i na' królestwo wprowadzili i rządy mu podali, opornych orezeri poskramiając; rozkazał: Zygmunt z wojskiemo do 'królestwa wszedłszy Koźmin, Odolanow i wiele, ińńych zamków wielkopolskich14, gdzie lotrowstwa: były się zagęściły, jedne szturmem, inne przez: poddanie: się zdobył. Ztamtad atóli, nagle kroki zwróciwszy; kraj. Ziemówita: książęcia mazowieckiego który nigdy: królowi Ludwikowi uledz nieeheial;: pustoszyć począł: Gdy Zygnint Mazowsze niszczy nadeszła smutna wieść o zgonie Ludwika15, młodzieniec tą nowiną przerażony, jeszcze howiem władzy swojej w Polsce był nieustalil, opuściwszy Mazowsze, pośpieszył do Poznania gdzie od mieszkaińców gromadnie, zaszczytnie i z wielkićmi oświadczeniami posłuszeństwa przyjęty, wymógł na nich przysiege wierności. Szlachta wielkopolska w znacznej liczbie w Poznaniu zebrana, prosiła Zygmunta, aby Domarata z urzędu wyzuł, lecz mlodzieniee niebacznie sobie począwszy, zamiast przychylenia się do pićrwszych prosb szlachetnych mężów, nie tylko tego nie uczynił, lecz ostro zagroził tym wszystkim, htórzyby ośmielili się być nieposłusznymi jego roskazom. Tą surowością odpowiedzi taką ku sobie wzniecił nienawiść, że już wówczas tajemnie o wyborze innego króla przemyślać poczęto. Z Poznani16, rozjątrzywszy umysły wszystkich, udał się do Gniezna dla odbycia Zalobnego obchodu po świekrze swoim królu Ludwiku (3), i tu z równąż okazałością przez wszystkie stany był przyjęty. Dalej pojechał do Brześciakujawskiego, gdzie powtórnie z nową usilnością i większćm jeszcze niż dawnićj naleganiem domagali się panowie o zrzucenie Domarata ze starostwa poznańskiego, ale gdy nie nie sprawili, jawnie już o wybo-. ze innego hróla mówić, Zygmunta jako twardego i okrutnego nienawidzieć poczęli. Wnet posłów do małopolskich wyprawiają, wzywając ich na ra ożońy w Radomsku (1), na dzień ś. Katarzy- (2) 'óraz prosząc aby lub sami przybyli lub naznaczyli''umocowanych dla naradzenia sie o rzeczach naj-. wiekszéj wagi; o swobodach i całości powszeehndj. Dokąd gdy zjechali się w wielkićj liczbie, wśród narad: ktoby:: z książąt najzdolniejszym by! do piastowania najwyZszéj. władzy, wszyscy rządy obcych krółów odrzucili ze wstrętem, i umyślili takiego wybrać, któryby ciągle wśród nich Żyjąc, do języka i obyczajów przywykał, bo aż nadto doznali z wielkim rzeczypospolitćj uszczerbkiem, jak szkodliwe były rządy eudzoziemskich - panów. Wielu więc Zie-, mowita 'Ksia2ecia mazowieckiego z rodu dawnych krółów 'połskich wybrać radzilo, inni mniemali, że Jadwigę drugą córkę króla Ludwika wezwać z Węgier dla objęcia berła należało; sądząc, że sama upatrzy sobie męża, któryby potrafił królestwo tylu trudnaściami uwikłane wyzwolić, i do kwitnącego stanu; doprowadzić. Po długich namowach, to zdanie przemogło, wszyscy się na jedno zgodzili, i uchwałę
(0)) Miasto i starostwo w województwie sieradzkim.
(2) 25. listopada, swoją pismem i pieczęciami stwierdzają17. Ze zaś szlachta małopolska zjazd swój w Wiślicy na dzień ś. Mikołaja18 złożyła, posłów swoich tam wyprawiaja. Lecz Bodżęta areybiskup gnieźnieński i Domarat starosta poznański, upornie obstając przy Zygmuncie, sprzeciwiali się woli powszechnej; przekładali, iż niegodziło się chrześcijanom raz wykonanej przysięgi ua wierność Zygmuntowi gwałcić, i gdy tak w zdaniu swojém trwają, zgromadzenie nie mogło nic w wyborze nowego króla rozpocząć; a na wrażane te i tym podobne pobudki (wierności dla Zygmunta), panowie odpowiedziawszy, że takie przysięgi na szkode kraju i w obcém królestwie wymuszone obowiązywać nie mogą, Ze Papież rzymski najwyższą władzą jaką na ziemi posiada, bez trudności je rozwiąże, tymczasem się rozjechali. Na dzień ś. Mikołaja posłowie ze zjazdu Radomskiego przybyli do Wiślicy, gdzie i Zygmunt, w nadziei że Małopolska będzie dlań przychylniejszą, ukazał się w towarzystwie arcybiskupa i Domarata. Elżbieta19 też królowa przysłała z Węgier biskupów zagrzebskiego i czanadzi kiego (1) i dwóch posłów z rycerskiego słanu, którzy naprzód. oświądczyli wdzięczność jéj imieniem, że królowi Ludwikowi i córkom jego niezachwianą wiarę zachowali, a -późnićj zaś żądali aby nieśpieszono sie z. wyborem nowego pana, dopóki o postanowieniu królewien z pewnością rozirzygnaé nie będzie mogła. Miłćm dla wszystkich było to poselstwo: iż właśnie królowa: tego żądała, o co sama rzeczpospolita prosić ja myśliła. Odpowiedziano więc posłom: że Polacy zawsze z największą wiernością i uszanowaniem króJów; swoich czeili; Ze królowa Elżbieta mądrze i rozważnie: czyni, troszcząc sie o postanowienie swych eórek, że i oni trwają w zamiarze jednej z nich oddać koronę,- że nakoniee wkrótce wyprawią posłów do Węgier zi przełożeniem potrzeb kraju i odpowiedzią na. żądania.hrólowéj, z tém posłowie odprawieni. Jehwaly.zjazdu radomskiego najzgodniéj potwierdzo-: abia. Zygmunt od korony oddalony, królewne: zaś: Jadwigę postanowiono przez poselstwo na tron zaprosić....
„I Zygmunt widząc, iż rzeczy wzięły nagły i gwaltowny obrót, Że i prośby i groźby byłyby nadaremne. udał się do Krakowa. Już był w połowie drogi z Wiślicy gdy mu oznajmiono, że Dobiesław z Kutough, Jasztolam krakowski, mający wówczas najwyższą w Małejpolsce władzę i powagę, miasto i zamek krakowski potężną strażą osadził i aby mu wsiępu nie dopuścić bramy miejskie ciężarami zawalił. Przerażony tą dotkliwą wieścią margrabia, z Wawrzyńczye przeprawiwszy się przez Wisłę w Niepolomicach, naprzód do Sądecza a nakoniec przez Karpaly do Węgier drogę skierował. Stanąwszy na górach i rzuciwszy wzrok na równiny polskie z żalem westehnal, że nad niemi nie zdarzyło się mu panować.
Ludwik rządził Węgrami lat 40, Polakami 12, umarł w Tyrnawie, zwłoki dla pogrzebu przeniesiono do Białogrodu stołecznego. Skoro dowiedzieli się o jego zgonie starostowie na Rusi, (!) po większćj części Węgrzy, stojący z załogami po zamkach, które Kazimierz Wielki w tój stronie do Polski był przyłączył, wnet wielkiemi uciskami kraj trapić poczęli. Albowiem powierzone sobie zamki Krzemieniec, Olesk, Horodło, Zbaraż, Sniatyń, i wiele innych, Lubartowi20 książęciu wołyńskiemu, dawszy się przekupić, wydali. Twierdzą, 2e Ludwik dla tego te zamki Węgrom poruczył, iż miał zamiar tę część Rusi do korony węgierskiej przyłączyć, wszak-21 że inaczćj stało: się niż zamyślał, bo Polacy napowrół je odzyskali; wyjąwszy Krzemieniec i Zbaraż które. dziś. do- Litwy należą....
wide: śmierci Ludwika, po oddaleniu od tronu R który w nadziei panowania do Polski
WP « amienawidziany powszechnie za surowosé swoich aządów, odstąpiony od wszystkich, zbrojnie najechany „został przez Bartosza Koźmińskiego (1), którego (margrabia z. Odolanowa i innych miejsc wyren, Bartosz przez: niechęć do Zygmunia, Zicvitowi.mazowieckiemu drogę do tronu utorować zamierzał; A iym końcem porozumiał się z nim, aby go: wojskiem - i pienigdzmi wspierał, cokolwiek zaś na; nieprzyjacielu zdobędzie to. pod władzę jego odda meri oiii ar mu ułatwi. Uwierzyzamyślał |22. « Już: bramy zamkn MAR dy czaty loskotem. zbudzone, ciskanemi murów kamieniami oraz przez dalsze środki obrony najezdników odparly. Bartosz omylony w pewnej nadziei, rzucił się na odzyskanie innych miejsc wydartych sobie przez margrabiego, a które wówczas Domarat ze strażą swoją trzymał. Znaczna część szlachty z nienawiści ku Domaratowi codzień łączyła się z jego przeciwnikiem, tak że ten wkrótce ujrzał się na czele znakomitego wojska. W pićrwszym więc najeździe zdobył Koźminek, wnet Chotecz przez Kazimierza W. z cegły zbudowany ubiegł, nakoniec rzuciwszy naprędce most na rzece Prośnie, Koźmin mocną twierdzę oblegać począł, lecz stamtąd z haniebną hlesha przez załogę Domarata odegnany, zameczek Parsk23 opanował. Zachęcony tóm powodzeniem Bartosza, Wincenty s Kępy wojewoda poznański i Sędziwoj Swidwa kasztelan nakielski, tudzież inni panowie wielkopolscy kojarzą się przeciw staroście Domaratowi, 1 razem go z jego stronnikami za nieprzyjaciól ojezyzny obwoluja.24 Przerazony tym zwiazhiem i uchwala panów Domarat, o postronnych posiłkach przemyślać począł; margrabiego Zygmunta o niebezpieczeństwie swojém uwiadomił i o pomoc błagał. Czechów, Sasów i Kaszubów na żołd zaciągnął. Wojewoda zaś Wincenty z Bartoszem, który wojskiem mazowieekićm. dowodził, siły łączą i razem na Domarata ciągną..; Naprzód Poznań opanowali przez dobrowolne poddanie. mieszczan, którzy Domarata nienawidzieli; zamku zdobyć niemożna było dla silnéj w nim załogi, wszakże aby miasto od nićj nie cierpiało, Sędziwoja Swidwę z oddziałem zbrojnych w Poznaniu zosta” wiono. Stamtąd pomknięto się pod Pyzdry, czwartego dnia miasto poddało się, zamek niedługo potóm gdy żołnierzom życie. zapewniono, we władzę ich przeszedł... INakoniec przeniesiono obóz pod Kalisz i to miasto podobnież się poddało, koło zamku wiele doznano: trudności; lecz w czasie oblężenia ciężkie szkody: ponieśli rolnicy i duchowni, z którymi po nieprzyjacielsku.. się, obchodzono. Nieszczęśliwy był w ówan jtćj strony; łotrowstwo, gwałty, grabieże wszystko; ».niszezyly..: Konrad książe oleśnicki świetnemi obietnicami zwabiony aby zamek kaliski od oblężenia: wyzwolił, postrzegłszy się zawiedzionym i siły
„swoje: zbyt słabe w porównaniu nieprzyjacielshich, po odbytéj z wojewodą Wincentym rozmowie nazad powrócił. TRówneż klęski około Poznania. Sędziwoj bowiem oblegając zamek wszystkie okoliczne włości Wydawszy ma żołnierską rozpustę, bez różnicy nisz-) Domarat też wśród takićj burzy domowej: (Ly bati się to podług Anonyma sir. 140 w pierwszych ze swoimi nie próżnował i z nad granicy saskićj, z Międzychoda, Lwowka, Międzyrzeczą, Zbaszyna, Kęblewa ustawieznemi wycieczkami az do Poznania, oraz cały kraj za Wartą niszczył. Z niemnicjszćm okrucieństwem Grzymała Oleśnicki kostrzyński, 1 Andrzéj kamieński hasztelanowie, oraz Wirzbięta Smogulecki, Teodoryk Margonin, Wojciech wojewoda kujawski, przyjaciele i powinowaci Domarata, którzy około rzeki Noteci na granicy Kujaw zamki swoje mieli, srożyli się nad dworami i włościami nieprzyjaznego stronnictwa. Dzierżeli oni zamki Nakło, Łabiszyn 1 Pakość, z których całą okolicę gnieźnieńską, Kloeho, Swanowo, Znin, Kistowo, Wronki, Szamotuły, Buk, okropnie spustoszyli i nie w całćj tj stronie nie uniknęło barbarzyńskićj srogosei, cała howiem Wielkopolska jakby na dwie części rozdarta, jedna drugićj majątki wściekle szarpala. "Taką zapamiętałością domowćj wojny umysły wszystkich pałały!
Domarat postrzegłszy, Ze walka się przeciąga, w obawie aby zamków poznańskiego i kaliskiego długiém obleZeniem ściśnionych, nieprzyjaciel nie zdobył, zaciągnąwszy na żołd Sasów, Kaszubów i Pomorzan postanowił stoczeniem bitwy wojnę rozstrzygnąć. Sprawiwszy więciwojsko pod wsią Piotrkowiczami, niedaleko od Szamotuł, miasteczka przez siebie zrabowanego, obóz w otwartém polu rozłożył. Swidwa przez szpiegów uwiadomiony o obrotach nieprzyjaciela, wezwał do siebie sprzymierzeńców swoich, Bartosza Qdolanow-
Примечания
1 Rękopism Wapowskiego jest bez początku, pierwszą stronicę zaczynają następne wyrazy: ut primum apud Principem gratiae locum fuerit assecutus (Woidilo), Olgerdo vita functo, Jagellonis, filii videlicet Olgerdi, aulam secutus, in ea apud eum dignatione, aut etiam aliquanto maiore, qua fuerat apud patrem, ut nil publice aut privatim eo inconsulto ageret. i t. d. Dla ciągu rzeczy umieściliśmy kilka słów z Długosza, (księga 10 str. 62.) bo i sam Wapowski w opowiadaniu dawniejszych dziejów wziął go za przewodnika; wszakże co do chronologicznego oznaczenia czasu, musieliśmy błąd jego poprawić i cofnąć się wstecz o dwa lata, bo zatargi między Jagiełłą i Kiejstutem przez Wojdyłłę rozniecone niezawodnie wybuchnęły w r. 1380. Mamy tego dowód w przytoczonym przez Naruszewicza (t. 10. str. 143. nota 2. wyd. lipskie) traktacie, między Jagiełłą a mistrzem inflanckim, w Rydze w tymże 1380 roku lutego 27, zawartym. Dogiel w t. 5. na str. 80 traktat ten w zupełności, chociaż z błędami wydrukował. Przemilczane w nim nazwisko mistrza inflanckiego, którego Naruszewicz niewymienił, jest Wilhelm von Freimersheim. Ob. Napierski Index Corporis Historico-Diplomatici, t. 2. str. 349.
2 Śmierć Olgierda niezawodnie zaszła w r. 1377. Ob. Voigt
Geschichte Preussens t. 5. str. 285 i Narbutta, Dzieje narodu litewskiego t. 5. str. 232.
3 Od tego miejsca już idą słowa Wapowskiego.
4 W. Mistrzem pruskim był wówczas Winrich von Kniprode obrany na tę dostojność 14 września 1351, zmarły 24 czerwca 1382 Voigt t. 5. str. 393. Długosz mówi tylko o traktacie z w. mistrzem pruskim, Dogiel ogłosił, jakieśmy to wyżej widzieli, umowę z mistrzem inflanckim; Wapowski twierdzi że przymierze z obudwóma zawarte było i to jest podobne do prawdy; być nawet może że Długosz nie dopuścił się omyłki, lecz że w tém miejscu znajduje się błąd do sprostowania z poprawniejszych rękopismów. Co zdaje się być tém pewniejszém że chociaż w r. 1379. na dniu 29. września Jagiełło i Kiejstut, działając spólnie ułożyli z Winrychem von Kniprode dziesięcioletni rozejm, już w ośm miesięcy późniéj 1380. dnia 2 czerwca, Jagiełło osobno zawiera z tymże w. mistrzem pokój wieczysty i obowiązuje się dotrzymać go, choćby krzyżacy wypowiedzieli wojnę Kiejstutowi, lub jego synom. Obadwa te traktaty znajdują się w Kodexie dyplomatycznym litewskim wydanym przez hr. Edw. Raczyńskiego we Wrocławiu 1845. 4 na str. 53. i 55.
5 Rzeczywiste powody wyprawy na Połock ob. u Narbutta w t. 5. str. 276.
6 Narbutt w t. 5. str. 273 okazał że komturem osterodzkim był wówczas Kuno Liebstein.
7 (место знака в тексте не установлено) Wzięcie Wilna przez Kiejstuta zaszło w r. 1381,
8 Narbutt ten wypadek umieścił pod r. 1382. Ob. t. V. str. 287.
9 (место знака в тексте не установлено) Dymitr Korybut syn Olgierda ur, 1357 zmarły 1399 Ob. Narbutta t, 5. str. 239.
2 Wapowski najczęściej liczy odległość na kroki geometr yezne i tak w tém miejscu mówi: „dźstał locus hic a Vilna regia 2n orienlem. quingentis circiter mdllibus passuunv lecz sam tłumaczy ile takich krokow idzie na milę polską, ponieważ na str. 97. rękopismu wyraża się w następny sposób: Poloni... «ud regem pervenezk EE O PE M MM RM EE
rnb... mille" et ducenta circiler millia passuum. emensi, quac trecenta Polonica conficiunt milliaria, Podzieliwszy więc 1,200 000 kroków przez 300 mil, wypadnie na każdą milę połską krokow 4000.
10 Narbut t, 5. str. 295. Stryjkowski nazywa tego mordercę Proxa; nie ma więc potrzeby zmieniać jego imienia na Prora. zaczął nad zebraniem wojska, w czóm, mistrz pru- | Ski urażony na Jagiełłę, iż ten zapowiedzianych wielkich obietnic, za dostarczone sobie posiłki, czy nie chciał czy nie mógł ziścić, nietylko skutecznie mu OE,
11 Jeżeli Wapowski nie myli się co do imienia w, mistrza, ucieczka Witółda musiała zajść pod 'koniec r, 1382, gdyż Konrad Zollner von Rotensteżn obrany został 5 paździer. 1382, umarł 20 sierpnia 1390. (Voigt. 5. 404. 550).
12 Wyborna historja Józefa Aschbach dawnićj professora we Frankfurcie nad Menem teraz w Bonn nad Renem pod tytułem: Geschichte Kaiser Sigmund's. Hamburg 1838 —1845, tomów 4. w 8-ce służyć nam będzie do objaśnienia wpływu Zygmunta Lu. xemburgskiego na sprawy polskie. Według niego zrękowiny Zygmunta z Marją musiały mieć miejsce w r. 1380. (tom. I, str. 13).
13 . Neusohl, Zolium. stolica komitatu. Długosz nazywa
io miasto Zwoleń. t, 1. część 9, sw, 67. W roku 1382, na dzień ś. Jakóba t. j. na 25 lipca.
: Urodził się Zygmunt 14 lutego 1368. Ojcem jego [był Karol IV. cesarz niemiecki, matką Elżbieta córka Bogusława książęcia pomiotskiego, d wnuczka Kazimierza wielkiego króla polskiego. (Aschb.t. 1. str. 5) przybył więc Zygmuńt do Polski 1382 roku,- 20 Długosz t. I. c. str. 68 utrzymuje że się pisał z Pierzchna (de Pierzchna), |
14 . Wapowski Wielkopolske statecznie nazywa, Polonia occidentalis, Matopolske: Polonia orientalis,
15 Dzień śmierci jego przypada na 11 września, Długosz t. 1. c. 2. str. 68 mylnie kładnie dzień 14. (Ob. Aschb. t. I. str. 14 n, 30.)
16 P. W. Gercken, w dziele Codex Diplomaticus Brandcburgensis, Salzwed. 1759—1785. 8 tomów in 4, przywodzi jeden akt Zygmunta wydany w Poznaniu 1382. wrześma 27, w którym nazywa siebie: Herrn. des kunygreiches zu Polan, (t. 4, str. 411.)
nabożeństwo 1382 r, września 30.
17 Ob. tę uchwałę wydrukowaną w wyborném dziele Jana Winc, Bandikiego: Jus Polonicum. Varsoviae 1831, 4-0, na str. 187.
18 6 grudnia. Znajduje się podobnież w Statucie łac, Herburta na str. 85 i w zbiorze praw Konarskiego w t, I, str, 58,
19 Córka Stefana króla Dosuji i Elżbiety córki Kazimierza ksiazecia gniewkowskiego, za$lubiona Ludwikowi królowi węgierskiemu 1353 r. czerwca 20, zabita 1387 r. stycznia 16, s (1) — miał imie Emeryka, drugi Jana, Ob. Stefan, Katona, Historia Critica Regum Hungariae, (Pesth. 1719—1817 we 42 tomach 8-0) w t, 11, „str. 18,
20 Lubart syn Gedymina. Ob. o nim Naruszewicza w tablicach
nych na str. XIV. wyd. Lipsk,
"m "Naruszewicz w Hist, nar. polsk. t, 10 str. 127 wyd. lips zowie go synem Peregryna z Chotela herbu Jelita. Anonym Archidiakon gniezn. spółczesny, pisze że w r. 1381 około 8 wr eśnia, | starostowie z rozkazu króla Ludwika wyciągnąwszy z wojdebrali Odolanów od Bartosza. Zygmunt dopiero w roku
nęstępnym do Polski przybył. Sommersb. Silesiacar, Rer. Scripto-. 127,
21 (место знака в тексте не установлено) Wojewodą ruskim z ramienia Ludwika króla węgierskiego i polskiego był Jan de Capol. Ob, Katona t, 11, str, 20.
22 " nym, tamże str. 139. najazd na zamek kaliski Bartoszą obszerniej opowiada,
U nna
23 Anonym str. 139 uwiadamia że to miejsce było własnością Michała syna "Tomasza dziedzica na Ostrowecznem, stronnika
Domarata, lecz który poźnićj odstąpił go i złączył się z przeciwnikami.
24 Anonym sir. 139 przebiegajac całą tq wyprawę wyraźnie
uwiadamia, że odbyła się na początku r. 1383 ponieważ 18 stycznia Pyzdry zostały obegnane. miesiącach 1383: