Книга третья. Часть 1 из 10: оригинал
Книга третья. Часть 1 из 10. С. 297-316. Польский текст издания 1847 года.
Księga trzecia
Początek roku 1411 był burzliwy, skoro alhowiem minął rozejm z zakonem pruskim, wnet za rozkazem królewskim, szłachta całćj korony pod bronią stanąwszy, ściągnęła do Brześcia - kujawskiego, dokąd potém i król z Opatowa, krółowę Annę do Krakowa odeslawszy, przybył224. Stamiąd ostatnich dni stycznia obóz pomknięto do Wrocławka, gdzie Aleksander Witold wojsko litewskie s polskićm połączył; razem udano sie pod Kaciąż niedaleko od Torunia, fam kiłkodzienne stanowisko wojsko miało. Henryk Plauen wielki mistrz zakonu, tą gotowością i polega króla Władysława przerażony, wyprawił do niego posłów z oświadczeniem: że jeśli słuszne waruuki pokoju jemu i zakonowi pruskiemu podać zechce, gotów jest za wieczyste je przyjąć, i tym końcem, słowem królewskićm ubezpieczony, pragnie przyjechać gdziekolwiek król wskaże, lub też wyprawić posłów dla umowy o pokój wieczysty. Zlecił też gońcom swoim widzieć się z Wilołdem i ująć go obielnicami, aby jakimkolwiek sposobem odwrócił grożącą wojnę. Ci do króla przybywszy, po różnych i częstych umowach, za posveduictwem Witołda wyjednali, że Władysław udzieliwszy kilkodniowego rozejmu, przyzwolił na rokowanie o wieczysty pokój; wysadzono z obustron pełnomocników do układów na hepie toruńskiej.
Gdy tu toczą się umowy o pokój wieczysty Janusz Z Brzozoglowy starosta bydgoski225, niewiedzae nie o rozejmie, przeprawiwszy sie na łodziach przez Wisłę,; gdy ostrzeżonym był od szpiegów, ze 'wielka liczba dzielnych koni we dworze, za okopami toruńskiemi, Papów zwanym, znajdowała się w stajniach, wpadł na nie ze 40 tylko odważnymi Żołnierzami i wrota gwałtownie wylamawszy, oraz straż pozabijawszy, prędzćj wszystkie konie uprowadził i przez Wisłę przepławił, nim jedna chorągiew jazdy, z rozkazu wielkiego mistrza na ściganie go wysłana, na brzeg rzeki zdążyć mogła. "Ta strata niewymownym Zalem Henryka Plauen dotknęła.
Stanął późnićj pokój na następnych zasadach226:
Aby Władysław Jagiclło z miast i zamków pruskich w czasie wojny zdobytych załogi posprowadzał, i s całych Prus ustapil, nadto wszystkich jeńców w ciągu tćj wojny wziętych wolno puścił i od rycerskiego227 przyrzeczenia rozwiązał; wzajemnie Henryk Plauen wielki mistrz zakonu 900,000 czerwonych złotych w ciągu roku, trzema częściami królowi Wladyslawowi wypłaci; prócz tego ZmudZ na wieczne czasy228
Aleksandrowi Wilołdowi dzierżyć pozwoli i w posiadaniu (ćj ziemi nigdy pod żadnym pozorem niepokoić go nie będzie.
Ten pokój lubo dla królestwa był i niesławny i szkodliwy, lubo senatorowie długo i mocno przeciw zawarciu jego mówili, wszakże woli królewskićj wręcz oprzeć się nie śmieli. Władysław zgodzeniem się swojém pokój przyjął, wziąwszy znakomitych zakładników, na pewność opłaty umówionych pieniędzy w oznaczonym czasie, dla nadania zaś oslatecznój mocy rzeczonćj umowie, wielki mistrz zakonu zjechał sie s królem w otwartém polu niedaleko od Złotoryi, gdzie wzajemne dawszy i odebrawszy uręczenie, pokój między sobą wieczysty stwierdzili. 'Tym sposobem wielka i nichezpieczna wojna, staraniem Henryka Plauen i Aleksandra Witolda, z widoczną szkodą korony polskićj, ukończona. Wszakże nietylko s tćj strony król Władysław królestwo skrzywdził, ale jeszcze nazajutrz po odjechaniu odeń mistrza, Wołyń i Podole, kraje stanowiące znaczną część Polski rościągające się w dawnój Sarmacji aż do madockiego jeziora229, złożywszy z urzędu Piotra Włodka stolnika sandomierskiego, który przez wiele lat niemi rządził, Aleksandrowi Witołdowi, mimo wolą i opór senatorów koronnych, w dożywotnią dzierżawę oddał, pod warunkiem obrony granic królestwa polskiego, i poskramiania szkodliwych tatarskich najazdów. "Tym sposobem ukończywszy wojnę pruską, Władysław wojsko rozwiązał i udał się do Sandomierza, gdzie s królową Anną zapusty odbył (1), odesławszy ją późnićj do Krakowa, sam do ziemi chełmskićj drogę obrócił i w Lubomli przez miesiąc bawiae czas na łowach przepędzał (2), aż dopóki Zawisza zwany Czarnym, rozejmu z Zygmuntem królem rzymskim i węgierskim, którego sąsiedztwo było podejrzane, dla wziętego złota od krzyżaków, aż po dzień $wictego Marcina nie zawarł. Wówczas dopiero Władysław wolny od wszelkićj obawy wojny, królową do siebie s Krakowa sprowadziwszy, do Litwy pojechał i to księstwo, oraz Ruś w towarzystwie Witołda zwiedzając, wiosnę i lato tam strawił. Przybywszy bowiem do Wilna, na łodziach do Kowna a poźnićj do Jurborga (?) popłynął, gdzie łowami czas niejaki bawił się; z Jurborga wyjechawszy, pogranicze Litwy i Rusi, w eałćj rozciągłości zwiedzać począł i naprzód, do Połocka i Witebska wstąpił, zamków eee —ÀH—HX
(1) 22 lutego Długosz ks. 11 str. 312,
(2) Do 19 marca łamie.
(3) Długosz (ks. 11 str. 312) pisze, Że król s Kowna popłynal do Judburga, wyraźnie omylił się przepisywaez, bo Długosz niewątpliwie musiał położyć do Jurburga; podobnież kopista Wapowskiego na domysł napisał Nydburg, byłby to więc Noidennad rzeką "Turuntem dzisiaj Dźwiną zwaną, położonych. Do Smoleńska i nad brzegi. sławnej sarmac- "e..., kićj rzeki Dniepru pomknął się; przepłynąwszy zaś
Dniepr, odwiedził zamki Krzyczew i Zasław. W tych:
stronach blizkich Dniepru, w miejscu. lasami okrytém i dla tego dziwnie przyjemném, starożytność OH.
tarze. Alexandrowi macedońskiemu i Cezarowi Augustowi poświęciła. Z Zasławia, statkiem przez rzekę Soszę, póznićj Dnieprem wdól, sto mil drogi wodą zrobiwszy, popłynął do Kijowa. Królowa Anna wszędzie mu towarzyszyła. S Kijowa, zostawiwszy w ićm mieście Aleksandra Wilołda, i znowu wsiadłszy na.
statki, udał sie do Kaniowa i Czerkas, gdzie zostawiwszy Dniepr i łodzie po lewéj stronie, przez stepy ruskie pojechał już lądem do Zwinogroda, Sokołówki.,
Kormiłowa i Bracławia, miasta położonego w dawnéj. Bastarnji nad rzeką Bohem, o pięćdziesiąt niemał mil.
od ujścia Dniepru, który wpada do morza czarnego. Z Bracławia, zwróciwszy się na: zachód, wyruszył do. Kamieńca, (Metonium niegdyś przez Tyrangetów230 zwanego), miasta najobronniejszego w całćj Sarmacji, które rzeka Smotryez, o dwie mile niżćj Chocimia twierdzy wołoskićj, do Dniestru wpadająca, wkoło oblewa. S Kamieńca do Glinian, dokąd i Aleksander Witold s Kijowa przybył. Król wyprawiwszy go na Lilwę, udał się: do Lwowa, niegdyś miasta Peucinów231 na Rusi, gdzie kilka dni strawiwszy po długićj podróży, dnia jedenastego listopada wrócił do Niepołomic, zrobiwszy około 500 mil polskich, (s których każda 4,000 kroków zamyka), drogi, lądem i wodą w ciągu jednego lata. Tak szeroko” rozciągało się wówczas państwo polskiego króla. Wypocząwszy w Niepołomicach dni 15, wjechał do Krakowa232 jakby w tryumfie, otoczony liezném i świetnóm gronem senałorów; niesiono bowiem przed nim: zbroję podczas wojny pruskiej i bitwy griinwaldzkićj z wielkiego mistrza zakonu zdarta, 51 chorągwi, tudzież wiele innych łupów świadczących o tém slawném zwycięztwie; największą ich część, ś. Stanisławowi patronowi królestwa, w głównym krakowskim kościele poświęcił i na ścianach pozawieszać rozkazał, które i dzisiaj jako wieczny pomnik nieśmiertelnej przewagi, w tym kościele oglądać można.
Krótko w Krakowie Władysław zabawiwszy, znowu udał się do Litwy, tak tęsknił do ziemi ojczystój; i lam zimę przepedzil. Nim atoli s Krakowa wyjechał, wyznaczył wprzódy posłów do papieza Jana XXIII233. Zadania królewskie były na-
'stepne: aby najwyższą władzą, jaką posiadał na ziemi, ogłosił wojnę pruską; za sprawiedliwą, tudzież, Ze ore przeciwko krzyżakom słusznie by! podniesiony; aby: zdobycz w ciągu 1éj wojny wzięla i po większćj części „kościołom polskim oddana, godziwie w nich po- „zoslać mogła,' nakoniec aby odpust kościołowi sandomierskiemu na dzień drugi czerwca udziełony, zygodze- „niem sie swojém potwierdził. Na co wszystko papieZ bez trudności zgodził się, wojny tylko świętćj „przeciwko Tatarom234, narodom secylijskim odmówił, obawiając się aby ta wyprawa krzyżowa, którą przewą ciwko Władysławowi królowi neapolitańskiemu, buntownikowi stolicy apostolskiéj i kościoła rzymskiego ogłosił, przez polską, przeszkody nie doznała235. Około tego czasu dwie stolice arcybiskupie, halicka i gnieźnieńska, podobnież dwie biskupie kamieniecka i Iwowska, osierocone zostały po śmierci swoich pastérzów236, król Wadyslaw wnet niektórych z nadwornych swoich sekretarzów do zajęcia ich mianował237, innych na bogalsze miejsce kościelne posünal, którą to czynność królewską, utrzymawszy tylko przy kościołach Iwowskim i kamienieckim kapłanów piérwéj mianowanych, papież zgodzeniem się swojém zatwierdził.
Około tego czasu Henryk wielki mistrz krzyżacki Mikołaja INiksza chorążego chełmińskiego, Janusza Orzechowskiego i Konrada z Ropkowa, mężów rycerskich, tudzież wielu mieszczan gdańskich, oskarzonych o knowanie zdrady przeciw zakonowi, zaprosiwszy do zamku gdańskiego ma obiad, pomimo głośnych zaklęć i oświadczeń, że niewinność swoje wywiodą, nagle pościnać kazał238.
Władysław Jagiełło znajdował się wienczas w Goniądzu na pograniczu Prus 1 Mazowsza, gdzie łowami zubrów i innych dzikich źwierząt był zajęty. Stamtąd do Grodna przybywszy, przez listy i gońców uwiadomiony został, Ze Ernest książe austrijacki, w zamiarze zawarcia przymierza i powinowactwa, przebranyi z małym orszakiem do Krakowa przyjechawszy w iém mieście na króla oczekuje; s tćj przyczyny wezesniéj niż postanowił Litwę opuszcza i do korony wraca. Skoro do stolicy swojej wjechał, natychmiast książęcia Ernesta w jego gospodzie odwiedził, wdzięczse nie i. życzliwie takiego gościa powitał, i Żądane powiwhowactwo z nim zawarł, wydawszy zań w małżeństwo Cymbarkę, córkę książęcia mazowieckiego, swoję zaś ródzoną siestrzenicę239. Gody odbyły się w czasie zapust240 z wielkim przepychem i świetnością, po skończeniu których, zabrawszy małżonkę i bogaty posap, przeprowadzony przez 600 jazdy królewskićj, powrócił do miasta austrijackiego /Vowém zwanego241. S lego szczęśliwego związku urodził się późnićj Fryderyk, który przez dlugie lata cesarstwem rządząc242, następstwo po sobie cesarzowi Maxymiljanowi i wnukom jego, na których księstwo burgundskie i królestwa hiszpańskie spadły, zostawił; lecz o tém cokolwiek nizáj..
Gdy król Władysław jeszcze w Krakowie bawi, Michał Steno książe wenecki243 zostający w zawzieićj wojnie z Zygmuntem królem rzymskim i węgierskim, o posiadłość ziemi dalmaclücj, wyprawił do niego posłów z wielkiémi darami, aby go do przymierza z sobą wciągnął. Przyrzekał ogromną ilość pieniędzy na Zold dla zaciężnych, których 5,000 jazdy przez ciąg wojny mieć żądał. Atoli Zygmunt, w takićm niebez pieczeństwie swojćm, nieczynnym nie był, gdyż wnel posłów od siebie Brande (5) kardynała-kapłana, wezwania ś. Klemensa i Ścibora wojewodę siedmiogrodzkiego, do króla Władysława wyprawił, aby przyrzehli wynagrodzenie krzywd i wieczne przymierze, oraz przyjaźń z sąsiednim królem zjednali. Władysław Jagiełło przeniósł ją nad wenecką i zjazd z Zygmuntem u Lubowli, u podnoża gór karpackich odprawił. Obecnemi na ńim były obiedwie królowe, oraz Bolesław książe mazowiecki i wielu dostojnych mężów polskiely i litewskich. Sićdm dni o pokoju radzono, lecz krółowie zgodzić się nie mogli, albowiem Zygmunt srogie krzywdy Polsce zadawszy, nie znał się do żadnego wynagrodzenia i owszem żądał, aby mu je darowano, dła przyjaźni i przymierza, które na przyszłość obiecywał. Pozornémi tylko przyrzeczeniami i pochłebstwami usiłował złudzić Władysława. Rady krółewskie plochym i podstępnym umysłem Zygmunta zrażone, mieli się już do odjazdu s królem Władysławem, i wszystko do drogi było gotowe, gdy Zygmunt wyjednał u Władysława tajemną rozmowę, na którćj nikt z rady znajdować się nie miał. Co gdy otrzymał, użył wszelkich sprężyn i wrażeń do usidłenia umyslu dobrodusznego króla, celował bowiem nadzwyczajną wymową i przebiegłością. „Owoż, rzekł między inucmi: dla przyjaciela sąsiada i gościa uczynię, na co przedtém nigdybym nie zezwolił. Zgadzam się nakoniec aby ta część Rusi, klórą Podolem w kraju Tyrangelów zowia, została własnością polską; Wołoszczyzny, rościągające się po obu brzegach Dunaju aż do morza czarnego, podzielmy na równe połowy między obadwa królestwa, tak, aby bliższa Woloszezyzna.
do Węgier, dalsza zaś, Multanami zwana do Polaków należała. Zgadzam się teżi na to, aby krzyżaków z całych Prus rugować i tym końcem wojsko wyprawię, pod jednym wszakże warunkiem, że czyje siły zbrojne będą liczniejsze, ten większą część Prus otrzyma. Dla wzbudzenia większćj słowom swoim wiary, stwierdza je zaklęciem i najuroczystszą przysięgą, która króla Władysława do tego stopnia uwiodla, że wnet przymierze z Zygmuntem zawarł i przysięga je umocnił, sądząc że ta będzie tak świętą dla Zygmunta, jak była świętą dla niego samego. Aby tóm bardzićj jeszcze Władysława ułudzić, wymógł na nim tajemnicę niniejszego układu przed przyjaznymi sobie elektorami cesarstwa, i krzyżakami pruskimi, oraz przyrzeczenie, 2e go w największćm milczeniu zachowa. Czynił zaś to głównie. s tćj przyczyny, aby rady korony polskićj, przeniknąwszy podstęp, nie rozpróli tego co się zszyło; gdyż przebiegły i zdradny umysł Zygmunta aż nadło, był im znany244.
Tym sposobem utrwalóny pokój. Wielka radość między Węgrami i Niemcami; nie podzielali atoli tej wesołości znakomici Polacy, u których było podcjrzaném io tajemne przymierze; zwłaszcza gdy nie niogli na królu swoim wymódz aby im objawił treść uimowWy. Sam będąc wzorem rzetelności i niewinności, nigdy nie mniemał aby Zygmunt najuroezystsza pizysiege i imie Boskie miał zawodzić, bo o prawości jego brał miarę z własnego sumienia:
Król węgierski, począł najusilnicj. potém nalegać aby Władysław. naprzód do Koszyc, potém do. Waradynu i do. stolicy królestwa. Budy, daleko zbaczając z drogi, wstąpił, że w ciągu całój podróży będzie. miał, rozmaitych źwierząt, obfite. i przyjemne łowy. Król Jagiełło lubo według zdania rad swoich powrocić do kraju postanowił, jednak ujęty chęcią widzenia królestwa gdzie się złoto rodzi, a przytém znęcony ochotą do polowania które namiętnie lubił, odesławszy królowę Annę do Krakowa, wielką część
Примечания
224 Święto Bożego narodzenia król obchodził w Jedlnśj, skąd. 27 grudnia wyjechawszy przez Mze i Kunów do Opatowa przyjechał. Późnićj w Radoszycach uroczystość trzech-królów święcił (6 stycznia); w Brześciu 16 stycznia stanął, a 25 we Wrocławku wojsko polskie z litewskiém połączył. Długosz ks. 11 sw. 307.
225 Ob. wyżćj str. 280. Wapowski zapomniał, że mu ze smutkn umrzóć kazał, ta niebaczność naszego historyka tém hardzićj zadziwia, że w Długoszu (ks. 14 str. 295). nie znalazł o tóm najmniejszej wzmianki.
226 Dogiel umieścił w kodexie dyplm. t. 4 na st. 81—87 umowę o pokój, zawartą w "Toruniu r. 1411 dnia 1 lutego między królem Władysławem a Henrykiem z Plauen w. mistrzem i zakonem krzyżackim, na poniższych głównych waruukach: 1) Między koroną polską, królem Władysławem i Aleksandrem Witołdem, a zakonem krzyżackim i jego sprzymierzeńcami Wacławem (książcciem lignickim) biskupem wrocławskim, Kazimierzem książęciem szczeciński, Konradem i synami jego książętami oleśnickimi, Warcisławem wolgasiskim, Janem saskim, Janem i bracią jego głogowskimi, Janem monsterbergskim, Ludwikiem brzegskim urdzicż innymi, wszystkie zatargi i niczgody ustaną. 2) Jeńcy z obustron wolność otrzymają bez okupu, a jeśliby którzy z nich przyjęli obowiązek okup złożyć. lub rękojemstwa za sobą wyjednali, te ich żapisy wszelką moc swoję tracą. 3) Wszystkie zamki miasta i zie- - nie zobustron w ciągu tćj wojny zdobyte, napowrót właścicielom swoim mają być oddane, panowie duchowni i świeccy oraz inni mieszkańcy od wykonanego hołdu i poddaństwa będą uwolnieni i listy urzędowe na to otrzymują. Dowódzcy zamk owi broń i własność swoję bez żadnej przeszkody s twierdz wypro adzą 4, Ziemia źmudzka wyłącza się ze skutków waruukn poprzedzającego, 3 owszem król i książe Witołd dzierżeć ją będą az do dni życia swojego, ehybaby sami przed śmiercią oddać ją chcieli; po ich atoli zgonie, zakon na mocy służących sobie opisów, objąć ją bez zadnój przeszkody będzie miał prawo. 5) Ziemowit książe ma zowiecki ziemię i obwód Zawkrze, które zakonowi zastawił. otrzyma. Zakon uwalnia go od obowiązku odkładu pożyczonych piemędzy. 6) Ziemię dobrzyńską, równie jak inne ziemie przed wojną posiadane, korona polska zatrzyma, ziemie zaś: pomorska, michałowska, ehelmińska, Nieszawa, Murzynów”, Orłów z przyległościami, również i inne, które zakon przed wojną posiadał, w jego dzierzeniu zostaną. 7) Spór o zamki Drezdenko i Santok, oraz o inne części krajów koronnych i litewskich. niemnićj zatargi s ksiąZetami mazowieckimi Januszem; Ziemowitem, ich synami | s książęciem słupskim Bogusławem, załatwione być mają przez sąd polubowny z dwunastu osób, podług wyboru królewskiego i wielkiego mistrza, złożony. Jeśliby zaś strony na icb wyroku nieprzestaJy, mogą udać się po ostateczne rozstrzygnienie do papieża. 8) Spór o niektóre wyspy w blizkości Solea, o rybołowstwo, żeglugę i brzegi rzek Wisły i Drwęcy, podobnemnż sądowi 12 osób poddane zostaną. 9) Dobra kościołów gnieźnieńskiego, kujawskiego i innych, leżące w granicach krzyżackich, przy swoich prawach i swobodach utrzymane boda. żadnym zamianom lub wywłaszczeniu nienlegną, eltyba za zgodą i zezwoleniem biskupów, ten warunek służy wzajemnie dobrom krzyżackim w krajach koronnych leżącym.
227 (место знака в тексте не установлено) Wszelkic naruszenie pokoju, bezpieczeństwa, zgwaleeuie glejtów, z obiedwóch stron w ciągu ostatnićj wojny popełnione, wzajemnie umarzają się; kupcy obojga narodów ze swoim towarem drogi wodne i lądowe, według dawnego zwyczaju, bez najmnicjszéj przeszkody odbywać mogą. 11) Aby niniejszy pokój utrwahé, w razie wynikłych zatargów, każda strona sześć osób wyznaczy, które zjechawszy się załatwić je będą powinny, a jesliby te 12 osób zgodzić się nie mogły, wówczas papież ostatecznie spór rozwiąże. 12) Sprawy o puściznę, własność, ziemię i długi, rozstrzygać powinny sądy miejscowe tych powiatów, do których mieszkańcy przysłuchują, spory zaś o dobra lenne, ostatecznie ma sądzić własny pan zwierzchni, według prawa zwykłego w jego krajach. 13) Król i książe Witołd wszystkich niewiernych w państwach swoich osiadłych, do uległości kościołowi przywiodą, świątyuie pańskie zapomogą, kapłanów opatrzą i blędy pogańskie wyplenią, podobnież mistrzowie pruski i inflancki niewiernych nawracać nieomieszkaja; tym końcem o niniejszém postanowieniu swojem pogan i sąsiednie im ludy zawiadomią, jeśliby to skutku nie sprawiło, spólnemi siłami, zmusić ich do wiary przedsięwezmą. Wów- «zas co do przechodu wojsk i innych przedmiotów, mianowicie zaś eo do rozdziału nabytych krajów, postąpią według dawniejszych między stronami opisów, lub nowych umów jakie z sobą zawrą
228 (место знака в тексте не установлено) Wszystkim zbiegom i odstępcom w czasie téj wojny, tak duchownym, jak świeckim, zastrzega się wolność powrotu do dóbr, które przedtem posiadali i do łaski panów swoich, wyjąwszy Lylko księdza biskupa warmińskiego (Henryka IV. Heilsberg v. Vogelsang), który glejt do swojej diecezji otrzyma, od wszelkićj przemocy wielkiego mistrza, ten wszakże waruje sobie wolność czynienia z nim prawem. 15) Król węgierski Zygmunt niniejszą umową objęty zostanie, jeżeli zażąda, o czćm mistrz zakonu króla, polskiego uwiadomi, niemniéj atoli król Władysław wojną nękać go nie ma, chybaby sam był przezeń napastowany, wówczas sprawiedliwość sobie uczynić może. 16) Zapisy i przywileje dawnieysze, obiedwom' stronom słnżące pozostaną w nienaruszoncj mocy, wyjąwszy przedmioty obecną umową wyjaénione, 17) Korona polska i wielkie księstwo litewskie, wiecznemi czasy z nieprzyjaciołmi zakonu, a wzajemnie wielki mistrz i zakon, z nieprzyjaciołni korony, wiązać się, am wzajemnie przeciw sobie pomagać nie mają. Przy tym zapisie świadkowie ze strony wielkiego mistrza wyraźnie wymienieni, pieczęci swoje zawiesił. Nadto,co do warunku opłaty porówn. Voigt t, 7 str. 136. Spółcześnie z zawarciem rozejmu pisał król do wielkiego mistrza: »,Władysław z Bożej łaski król polski i t. d. Wielmożny, wielebny. Wiadomo uprzejmości waszej jak zawsze pragnęliśmy wywyższenia waszego, a więc z osobliwą życzliwością winszujemy i cieszymy się, że najwyższa Opatrzność ua tak znakomity szczyt dostojności was wyniosła i Ze przed innymi osiągnęliście tę godność. Przed rozpoczęciem bowiem jeszcze wojny, uczucie wzajemnéj nułości kwitnęło między nami, mamy nadzieję że i teraz za natchnieniem ożywiciela Ducha świętego na nowo zakwitnie, byleby w was nie miała miejsca duma, którą poprzednicy wasi tak bezboznie majestat nasz królewski obrażali, Wówczas i wrzawy wojenne i podniety nienawiści, tak nieszczęśliwie między nami wkorzenione, tym łatwiej ukoją się 1 znikną, um je w wiekszém mamy obrzydzenin. Kto był ich sprawcą, wiadomo temu, przed którym niema żadnój tajemnicy i który przenika czystość sumienia. Wszakże aby nazawsze przejednać chęci nasze, niebieskie m natchnicniem kierowane i umysł skłomy i pragnący burze wojen przylłumié, aby wiara elrześcijańska dłaższemi klęskami nie była miotana, lecz raczćj słodyczy pokojn używała, połączcie zgodne myśli swoje z naszemi i przybądźcie do nas do Raciąża dla umiar- ————— Á
kowania spraw wzajemnych, według zdań obustronnych rad naszych. Dan w Brześciu we wtorek, nazajutrz po Niepokalaném poczęciu N. M. P. (9 grudnia) roku 1410. Król j. m. sam przez siebie. Wielmożnema ż wielebnemu panu Henrykowi z Plauen wielkiemu mistrzowi zakonu teutońskiego w Prusiech, Ob. Edw. Raczyńskiego kodex dyplom. Litwy str, 124,
229 t. j. Czarnego morza, od miasta Apodixn, które według Ptolomeusza leżało nad Dnieprem. burg miasto pruskie, lezace nad rzeką Neźde, do którego Niemuem dostać się niepodobna.
230 O Tyragetach, Tyrangitach, Tyregetach ob. Szafarzika Slavische Alterthümer w tłum, Wuttke t, 1 str, 216 1, LL str. 135.
231 O Peucinach ob, tame t. 1 str. 489.
232 25 listopada Długosz ks. 11 str. 315.
233 Aleksander V. o którym Długosz mówi (ks. 11 str. 307) że był osobiście Władysławowi Jagielle znajomy i w języku sławiańskim biegły, umarł d. 3 maja 1410; Jan XXIIL, zwany dawniéj Baltazar Cossa, wybrany na jego miejsce 14 tegoż miesiąca.
Gwałtowność i rozpusta na którą się wylał, zmusiły sobor konstancjeński do złożenia go ze stolicy papiezkiéj dnia 29 maja 1415; „ostatek życia przepędził w szczerej pokucie, jako dziekan zgromadzenia kardynalskiego; umarł we Florencji d. 22 Lstopada 1419. Długosz (ks. 1! str. 313) uwiadamia, że król to poselstwo wyprawił z Litwy podczas łowów u Jurborga; jakoż oznacza czas przybycia jego do Rzymu w dniu 4 września. Składało się z następnych osób: Andrzeja Laskaris z Gostawic, proboszcza kujawskiego, Marcina z Wrocimowicz chorążego krakowskiego i Zbigniewa z Oleśnicy sekretarza królewskiego.
234 Widocznie przepisywacz Wapowskiego opuścił wyżej je. dno „jeszcze żądanie królewskie, o którém Długosz na str. 313 wspomina, t. j. aby pozwolił wojnę krzyżową przeciw Tatarom podnieść.
235 Władysław był synem Karola matego o którym ob. wyżćj na str, 85; objąwszy tron ueapolitański w r. 1386 zamyślał o rozszerzeniu swojego państwa we Wioszech, do czego rozerwanic kościoła na dwa, a później na trzy papicztwa: rzymskie, awinjońskie i pizańskie, dziwnie mu posługiwało. Wziął w opiekę Grzegorza XII. i utrzymywał go przeciwko Janowi XXIII., to dało powód do krucjaty pomyślnie popieranej, i zakończonej pokojem między Władysławem i Janem XXII. dnia 15 czerwca 1412 zawartym. Krótko potém żył król neapolitański, umarł bowiem d, 6 sierpnia 1414 r.
236 Mikołaj Kurowski arcybiskup gnieźnieński umarł z 7 na$ września 1411. (Ob. Długosza ks. 11 str. 334) Jakób herbu Strzemie arcybiskup halicki. Aleksander biskup kamieniecki. Lwowskiego biskupstwa n'gdy nie było, jak to dowodnie okazał Niesiecki wt ] sir. 25,
237 Mikołaja 'Trabe naprzód na arcybiskupstwo halickie, wnet na gnieźnieńskie, Jana Rzeszowskiego po Mikołaju Trąbie na halickie, nieznanego skądinąd Jędrzeja, na kamienieekie, Dług. ks. 11 str. 315.
238 Voigt wydał osobne dzieło: Geschichte der Eidechsen-
Gesellschaft in Preussen. Konigsberg 1823 w 8-ce str. 280. W niém zamknął wiadomości historyczne o tajemnóm towarzystwie, które założyciele jaszczurczćm nazwali. Wyciąg tój historycznej pracy Voigta znajduje się w pamiętniku warszawskim na rok 1826: „o rycerzach jaszczurkowych w Prusiech. Niżej będziemy mieli zre- 'czność obszerniéj zastanowić się nad tym przedmiotem, w iem miejscu prostujemy tylko błąd Długosza (ks. M str. 316) i Wapowskiego. Mikołaj Renys nie Niksch, jak go kronikarze nasi zowią i jego spólnicy, oskarzeni, że sprzysiegli się wydrzeć władzę Henrykowi z Plauen i wynieść na dostojność w. mistrza, Jerzego z Wirsberg komtura radzyńskiego, pozwani przed sąd rycerskiej ławicy, skazani zostali jej wyrokiem na rozmaite kary, Mikołaj Renys ścięty został w Grudziądzu. Musiało to zajść w początkach lipca, gdyż Wacław krój czeski wymawia surowość sądu Henrykowi s Plauen, w liście, pisanym 20 sierpnia 1411. Ob, Voigt str. 40.
239 Ernest zwany Żelazny, miał z Cymbarki syna, Fryderyka, późniejszego cesarza niemieckiego, od którego godność cesarska w domu austrijackim wzięła początek, Cymbarka była córką Ziemowita i Aleksandry Olgierdówny. Rodzice jej pomarli, ojciec wr. 1426, matka 20 kwietnia r. 1434.:
240 R. 1412 w lutym, dnia 13 1 następnych.
241 Neustadt w niższej Austrji o mil 12 na południe od Wiednia położone.
242 Mianowicie przez 53 lata,
243 Obrauy w listopadzie 1400 na dożę, głośny z miłostek z żoną doży Marino Falieri, był pićrwszą sprężyną jego zguby. Umarł 26 grudnia 1443.
(8j Brauda Castiglione ze szlachetnego rodu mediolańskiego, doktor. i. professor prawa w akademji padewskićj. Ob. Fleury hist. eccles. t. 20 str. 562,
244 Zła wiara Zygmunta w sprawie krzyżackiej i najazd Ścibora na Polskę, groziły wojną z Węgrami. Że ta zdawała się być w początkach 1411 r. nieuchronną, świadczy nieznany historykom naszym list Zygmunta, który Katona w t. 12 na str, 40 umieścił, Król węgierski pisze s Kalló do Mikołaja Lewkes,,„Wiedźcie iż nieprzyjaciele, zebrawszy spólników swoich w ogromnéj liczbie, zamierzają kraje nasze graniczące s Polską zbrojnie pustoszyć, my zaś też pograniezne ziemie naszego królestwa, pragnąc od krzywd i najazdów nieprzyjacielskich, całe i bezpieczne zachować, żądamy: po wierności waszéj i surowo zalecamy: abyście natychmiast po otrzymaniu niniejszego, razem z ludem waszym, jak najprzystojnićj i najozdobniej, zbrojnie stawili się pod miastem naszem Koszycami, dokąd i my za Bozka pomocą następnego wtorku wyjechać mamy. Dan w niedzielę przed śś. Fabianem 1 Sebastionem (18 stycznia) r. 1411.' Rzeczywiście s podług Długosza, (ks. TI str. 312) król Władysław wojsko nad granicę węgierską ściągnął i już bliższe wsi i mia sta najeżdzać począł, lecz Zawisza Czarny, równie obudwom królom miły, usilnie pracować nad ich pojednaniem począł; jakoż Lygmunt glównych baronów węgierskich upoważnił do zebrania się w lglawie. czyli w Nowej wsi, a Władysław baronów polskich do podobnegoż zjazdu w Szramowicach, którzy za wzajemném porozumieniem się, zawarli na dniu 31 marca obustronny rozejm do dnia 11 listopada tegoż 1411 roku trwać mający, wówczas za powtórnym zjazdem panów polskich i węgierskich w Starej- wsi miano ' o pokoju wieczystym rokować. Dogiel umieścił w t, 1 na str. 42 zapis ze strony węgierskiej, Katona powtórzył go w t. 12 na str. 44 i poprawił błędy w nazwiskach wymienionych w nim osób, n. p. zamiast Nicolaus de Sara czytać należy: de Gara; zamiast - comes Symariensis de Rozgay, Simon de Rozgon, z:miast Nicolaus de Varchals, de Marcezali, zamiast. Joannes de Polsewaz, Polsewcz. Potwierdził tę umowę król Władysław i wydał w Bieczu dnia 8 listopada 1411 roku pełnomocnictwo Jakubowi płoc-. kiemu, Wojciechowi poznańskiemu, Mikołajowi wileńskiemu i Maciejowi przemyślskiemu biskupom; Krystynowi (z Ostrowa) kasz= telanowi krakowskiemu Janowi Ligęzie łęczyckiemu, Maciejowi
(z Wásosza) kaliskiemu wojewodom, Jerzemu inaczéj Gedigoltow radzcy 'Witołda, staroście podolskiemu, Janowi ze Szczekocina lubelskiemu, Mikołajowi z Błociszkowa Sanockiemu kasztelanom; Janowi (z Oleśnicy) krakowskiemu i Piotrowi sieradzkiemu sędziom. Pierwszy raz ten zapis ogłoszony został z archiwum wiedeńskiego przez Józefa Benizur w dziele imieniem rządu austriackiego wydanem: Jurium Hungariae in Russiam minorem el Podoliam, Bohemiaeque in Oswicensem eł Zatoriensem ducatus, praevia explicatio, cuim documentis numero. XVII. Vindobonae 1112 in 4 pag. 44 et Docum. pag. 42, powtórzył go Felix Łojko w wybornéj odpowiedzi, którą zbił fałsze przedajnego Bentzura: w Zbiorze deklaracji not i czynności główniejszych, które poprzedziły i zaszły podczas sejmu odj d. 18 września 1712 do 14 maja 4773 4-0 b. m, r. na str. 67. Upoważneni wolą królewską zjechali się naznaczeni pełnomocnicy i i w Szramowicach d. 19 listopada 1411 r. z Władysławem biskupem tymiuiedskim, Symonem de Rozgon sędzią nadwornym, Emerykiem de Peremi tajnym kanclerzem króla węgierskiego, Piotrem de Peremi dawniej hrabią sykulskim, Janem de Rozgon, Stefanem de Nana, Piotrem de Brizowicz hrabią spiskim, Mateuszem de 'Palocz hrabią borsodzkim kasztelanem zamku Diosgeur, Janem de Humenna, Stefanem synem Pawła de Somosz, Benedyktem Czuder i Janem synem Jakóba de Nagy-Mihály. (Wypisaliśmy te imiona własne węgierskie, podług popraw Katony (t 12 str. 51), gdyż Dogiel dopuścił się wielu błędów). Spólnie umówiony został rozejm między Zygmuntem, Władysławem Jagiełłą i Witołdem do dnia 15 sierpnia następnego 1412 roku, tymczasem na dniu 13 lutego, lub innym, jaki za dogodny uznaja, król węgierski pr zybędzie do Kesmarku albo do Lubowli, król Zaś 'polski do Sądecza i tain naznaczą dzień i miejsce zjazdu.
Wszakże jeśliby pokój wieczysty mimo osobistego rokowania krółów stanąć nie mógł, wówczas stosownie do opisów d. 31 marea 1411 roku w lglawie czyki Nowéj-wsi zawartych, panowie polscy i. węgierscy zjadą się powtórnie na dniu I maja w Starej- wsi i
w Szramowicach, dla narady we wspólnych sprawach; dla tego też opisy igławskie w ealéj rozciągłości niniejszą umową potwierdzają się tak dalece, że chociażby królowie osobiście między sobą jakie układy postanowili, to ich w niczém osłabiać ani nadwerężać niema. W ciągu trwającego rozejmu aż do dnia 15 sierpnia, król Władysław i książe Witołd zachowają się spokojnie z zakonem krzyżackim, w razie bowiem napastowania go wojną, król Zygmunt wnet zostanie wolnym od dotrzymania rozejmu do dnia 15 sierpnia trwać mającego. Jeśliby zaś z drugićj strony krzyżacy opisy swoje złamali, król Zygmunt natychmiast ich odstąpi i ani radą, ani pomocą, ani wojskiem wspierać ich przeciw królowi polskiemu i książęciu Witołdowi nie powinien. Nakoniec niniejszy zapis potwierdzony przez króla Władysława, pełnomocnicy polscy zobowiązali się złożyć pełnomocnikom węgierskim, na dniu 6 stycznią 1412 r. na zamku czorsztyńskim; nadto zastrzeżono wolność przejazdów i targów dla kupców węgierskieh. Władysław Jagiełło powyższy układ zatwierdził w Krakowie dnia 27 listopada 1411. Ob. Dogiela t. | str. 43. Długosz (ks. 11 str. 318) pisze z że krół polski 12 marca 1412 roku do Lubowli przyjechał, że przez cały tydzień pełnomocnicy nad ułożeniem pokoju bezskutecznie pracowali, i że już Władysław Jagiełło dnia 19 marea miał się do wyjazdu, kiedy Zygmunt wyjednał na nim osobną tajemną rozmowę, w której go ułudził i do zawarcia szkodliwéj umowy skłonił. Rzeczywiście ten układ we 360 lat później dał powód ościennemu państwu, do popisywania się z mniemanemi prawanu do Rusi i Podola, Długosz
Li exemplarz węgierski umieścił w zupełności (ks. 11 str. 321—326), Dogiel ogłosił z autentyku w t. 1 str. 46—49 I, Pray (Annales Hung. t. I str. 232)' przepisał z Długosza, najpoprawnićj atoli exemplarz polski wydał Bentzur, który Felix Łojko powtórzył w swo+ | Jej odpowiedzi na str. 60—67. Porównać łamie od str. 217—237 uwagi Tojki nad sposobami, jakich chwycił się Zygmunt do osią» gnienia zamierzonego, celu. Miejsce o Rusi, Podolu i Multanach w treści brzmi jak następuje. „Ponieważ o ziemie ruską, podolską à multańską zachodzi spór między nami a królem Zygmuntem, prze « to postanowiliśmy go załatwić w sposób niźćj opisany. Depóki nam 1 bratu naszemu królowi Zygmuniowi Bóg życia dozwoli, ziemie ru» ską i podolską spokojnie dzierżeć mamy, że zaś między nami, królem Zygmuntem i książęciem litewskim Aleksandrem Witołdem trwa pokój, przeto i po zgonie któregokolwiek z nas, podobnież przez pięć lat rzeczy w obecnym stanie pozostaną, w ciągu którego cza $u, biskupi i baronowie obudwóch królestw rozpawżą sprawiedliwie prawa stron, podług treści i brzmienia opisów w Igławie i Starej-wsi sporządzonych. « w tych jednak opisach igławskich nic innego nie powiedziano, tylko że 12 osób ze strony wegierskiéj i tyleż s polskićj zjadą się w miejscu zwyczajnóm dla roztrząśnienia i uspokojenia wzajemnych sporów. Co do ziemi multańskićj królowie postanowili: „Ponieważ wiadomo że Aleksander wojewoda multański zobowiązał się ulegać naszej (Władysława Jagiełły) woli i rozkazom, i tego zobowiązania się jego, król Zygmunt dla miłości czystego braterstwa z nami nie chce naruszać i rozrywać, przeto zgodziliśmy sie: fe ile razy Węgry będą w wojnie s Turcją, tyle razy na wezwanie króla Zygmunta, rzeczony Muliański osobiście s całą potęgą swoją pomagać mu będzie powinien, jeśliby zaś temu wezwaniu króla Zygmunta, lub naszemu w tej mierze rozkazowi był opornym, wówczas my obadwaj, wspólnemi siłami do ziemi multańskićj zbrojnie wtargniemy i wojewodę od rządów oddaliwszy, 'tęż ziemię między siebie podzielimy w niżej opisanych granicach. Lasy: większa Bukowina, poczynając od gór węgierskich, między Multanami i ziemią sepenicką położone, rozciągające się wzdłuż rzeki Seret, aż do drugiego lasu: mniejszą Bukowiną zwanego, przytykającego do rzeki Prutu, mają być 'na pół rozdzielone, tak iż miasto Jaski farg., leżące z lewćj strony, będzie własnością naszą i ziemi naszej ruskiej; osada zaś czyli wieś Berlet po prawej stronie, dostanie się królowi i koronie węgierskićj. Przeszedłszy zaś rzekę Prut, podobnymże sposobem, idąc prosto przez stepy aż do morza, pozostałe lasy i dzikie pola po połowie rozdzielone być mają, iak iż Biafogrod (Akierman). do ziemi ruskiej, Kilja zaś do królestwa węg gierskiego odtąd należeć.będą. Dalsze waruuki tego przymierza nie ważnego nie zawierają, o głównym przedmiocie niezgody, o zakonie krzyżackim, ani słowa nie wspomniano, tak dalece że Długósz raczej powinien był narzekać na próżną stratę czasu; ale nie na szkody wyniknąć z niego dla Polski mogące; bo żadna przezorność ludzka przewidzieć nie mogła, aby s tak nieoznaczoną, s tak niewyraźną wzmianką o ziemi ruskiej i Podolu, odważył się kto kiedy wystąpić, jak z niewatpliwém prawem. Niedołężna odpowiedź Józ. Christ. Engela w historji Halicza na str, 629 nikogo w wątpliwość nie wprowadzi. Co do daty niniejszego przymierza zachodzi mała trudność, u Długosza, u Dogiela i u Bent- „zura położono: Dan w Liblio (Lubowli) 15 marca 1412 r., tymczasem tenże, Długosz (ks. 11 str. 318) utrzymuje, że 19 tegoż miesiąca Władysław Jagiełło zniechęcony, chciał już nic niesprawiwszy odjechać, Katona s tego powodu (w t. 12 str. 87) całą powieśc Długosza o chytrości Zygmunta podaje w wątpliwość, gdy wszakże samo brzmienie tego opisu dowodzi nieszczerości króla węgierskiego, podobniejszém jest do prawdy, że lubo umowa nieco pózniéj doprowadzona została do skutku, położono na niej dzień zagajenia układów,