Книга седьмая. Часть 4 из 4: оригинал
Книга седьмая. Часть 4 из 4. С. 476-518. Польский текст издания 1847 года.
WLkreótce nadeszły listy od Franciszka kardynała ś. Klemensa przełożonego nad olirętami papiezkiémi, od książęcia burgundzkiego, od dowódzców flot we. nechiéj i genueńskiéj: „że potężne stalki chrześcijańskie, stanęły już w ciaśninie hellesponiskiéj pod Gallipoli, że już straż zajęły, aby Turcy z Azji do Tracji przeprawić się nie mogli; donoszono, że w Grecji wojsk tureckich nić ma, że Amurat z władz. cą Karamanji, synem wielkiego cara lalarskiego najzaciętszą i zgubną wojnę toczy, a wice ku obronie krajów greckich pośpieszyć nie potrafi, aczby tego z największą usilnością pragnął, gdyż okrętami chrześcijańskiémi odcięty, w żaden sposób przybyć nie zdoła. Teraz jeżeli kiedy, zabłysnęła chwila cesarstwo greckie wydźwignąć z rąk okrutnego ciemiężcy, za straceniem któréj, nigdy już podobna zręczność powodzenia dla chrześcijan nie zajaśnieje; owóż błagają — króla Wiadysława, aby w tym szczęśliwym zbiegu okoliczności, silny wojskiem lądowém, nic wahał się w pole wystąpić, bo w tój pamiętnej na wszystkie Wieki wyprawie i dla siebie i dla narodów swoich otrzyma tak szczytną chwałę, tak nieocenione dostatki, jakich zaledwo po miłosierdziu Bozkiém spodzićwać się godziło. Nadto i to zważyć należy, że nie na wojnę, lecz na gotowe zwycięztwo i na zbićranie zdobyczy pociągnie. "Tejże treści listy przyniesiono od Paleologa cesarza greckicgo z Misistry, zwiastujące: „że statki chrześcijan przybyły już do ciaśniny hellesponiskiéj i przystęp Amuratowi do Grecji zamknęły. Do zupełnej wygranéj nad tym okrutnym nieprzyjaciełem, tylko obecność królewska jest potrzebna. Bóg w dobroci i potędze swojéj, dla niego tę sławę i nagrodę zgotował. Niech go nic wstrzymuje świćżo zawarty ze zdradzieckim ciemiężeą pokój; jako wątpliwy, niestały, pełny wiarołomstwa i podsiępów, w którym Amurat szuka tylko wytchnienia po niedawncj klęsce, aby dźwigną wszy zachwiane siły, tém pofęźżniéj rzucić się na ujarzmienie Chrześcijan. Sam cesarz, już uzbroił się na lądzie i na morzu, posiada zupełną golowość do f(éj wojny, hłaga króla, aby jak najśpieszniéj dla oswobodzenia Grecji i wyrwania jej s paszczy srogiego ciemiężcy, przybywał. TMNależy dane uręczenie książętom chrześcijańskim ziścić, którzy ufając jego słowu, wielką liczbę okrętów nakładnie uzbroili i na Hellespont wysłali. Jeżeli, broń Boże, sam nie przybędzie, niech pamięta, że zdradzona Grecja przez niego zginie, że Konstantynopol wyzuty ze wszelkich środków odporu, pójdzie na łup krwawego zdobywcy.275
Gdy listy tdj treści od cesarza greckiego przysłane odczytano na radzie węgierskiéj, Władysław począł żałować, iż na przymierze s Turkami zezwolił, wielcy urzędnicy koronni, a mianowicie Jan z Ilu-
zdawało się że państwo jego runie, dziś wyzutemu ze wszelkiej nadzieci, sami podajecie czas potrzebny, aby zachwiane siły, dźwignął i pokrzepił, aby z upadku powstał, z największém niebezpieczeństwem i zagładą tylu książąt i narodów chrześcijańskich, którzy ulni w waszę powagę i potęgę, z rzeczonym Amuratem i jego krajem nieprzyjacielskie kroki rozpoczęli. W myśli naszej pomieścić się to niemoże, aby takim błędem zniweczone zostały tak świetne, tak znakomite początki, których odgłos całą kulę ziemską napełnił i waszą królewską miłość, z najsławniejszymi cesarzami, z Justinianem i Tytusem porównał, Wielkość, powaga i szczęście waszego imienia, podnieciły książąt i narody chrześcijańskie; poddani sułtana, sprzymierzeńcy, sąsiedzi i stronnicy, wielu nawe jego spółwyznawców, jako to: książe Karamanji, który wielką część Azji wschodniéj dzielnością oręża aż do brzegów morskich zhołdował,z nim synowie Karaman-ogłu, oraz wielu innych powstało przeciw sułtanowi; ciaśnina też hellespontska wkrótce zamknięta zostanie przez pożądany nadpływ okrętów. Trudno zatóm wierzyć, aby wśród tak mnogich, tak niespodzianych nadziei zwycięztwa, cisnących się do rąk waszego majestatu, wasza królewska miłość broń złożywszy, miał raczéj skierować umysł do pełnego zdrad pokoju, niż przystąpić do pomnożenia potęgi chwały wieruvch, do zatarcia odwiecznej hańby chrześcijaństwa, do wytępiema bezecnych i okrutnych Turków, którzy sromotnie i najbczboźniéj wiarę naszę i imie chrześcijańskie prześladują. Wszakże, aby po wszystkie wieki chwała wasza nie zamilkła, aby potomność wasz majestat błogosławieństwem otoczyła, chciéj przewyższyć wielkością Tytusa, który po trzydziesu żydów za jeden pieniądz przedawał, mszcząc się zato, iż Chrystusa za trzydzieści sróbrników kupili. Jeżeli zaszły jakie umowy słowne, rozkaż je colnąć, powróć królu do pierwotnych wysokich zamiarów, nad które nic wspanialszego, nic świętszego wynaleźć nic podobna. Wasza królewska miłość, rozumiem, iż nigdy nie nyad główny pośrednik pokoju, podobnież żał królewski dzielił; obecny zaś kardynał Juljan wrażał w umysły wszystkich, ogrom posiłków chrześcijańskich, przypominał, że ich okręty odeięły Amurata od Hellespontu, a więc bez trudności chwiejące się i łatwowierne umysły do zerwanie świćżo zawartego s Turkami pokoju skłonił. Najdłuźéj wahał się i opićrał Władysław, lecz kardynał rozwiązał go s przysięgi Amuralowi i Turkom wykonanéj, jak płochej i nieprawnej, i tylko za potwierdzeniem papiezkiém obowiązywać mogącej. Aby zaś to zerwanie pokoju tem silniéj. utrwalić, uwikłał i Władysława i jego wodzów nową przysięgą, któréj rotę przesłał papiczowi Eugienjuszowi i dowódzcom okręlów chrześcijańskich, dla ożywienia ich męztwa, dla wzbudzenia pewniej: széj otuchy królewskiego przybycia.276
Natychmiast więc około nowéj niejako wyprawy krzątać się poczęto. Kiedy bowiem rozejm s Turkami stanął, wnet ówczesny zapał umysłów nagle ostygł; liczni ochotnicy rozmaitych narodów, na odgłos wojny Z niewiernymi zgromadzeni, rozjechali się do własnych krajów i upadła nadzieja, aby zdołali tak rychło na powtórnie wypowiedzianą wojnę zdążyć. Król zatóm mając prosto z Szegedynu swój obóz na nieprzyjaciela ruszyć, gdy popis wojska swojego uczynił, znalazł je o połowę mniejszém od tój liczby, jaką miałby niczawodnie, gdyby w pićrwszéj wyprawie Żadna przerwa nie nastąpiła; s królestwa bowiem polskiego liczne i bitne przyciągnęły zastępy, które król, jak niepotrzebne, nazad do domu odesłał, a s których mała ledwo garstka znowu do obozu królewskiego wróciła. A więc o pomyślnym skutku wojny wątpić i żałować począł zerwania przymierza! Lękał się pomsty Bozkiéj za wiarolomstwo i krzywoprzysięztwo, i nickiedy w głęboki smutek wpadał. Mógł wprawdzie i Amurat być poczytywanym za sprawcę złamania rozejmu, na czas bowiem określony z zamków nie ustąpił. Wą!- pliwość przelo, czy Amurat warunki pokoju spełni, dawała królowi prawo do odnowienia kroków nieprzyjacielskich. Wszakże, przed samém wyruszeniem królewskiém z Szegedynu, sułtan załogi swoje z Semendrji, z Golumbecza i innych zamków, według wyraźnego brzmienia umowy, sprowadził, i synów despocie rackiemu wrócił.
Wlładysław ze zgromadzonémi pod ręką wojskami, 20 września z Szegedynu wyruszył; wnet pod Orsową Dunaj przebył, a gdy pod Widdin podstąpił, wielu było tego zdania, aby krótszą drogą, zwróciwSzy na prawo, wojsko przez góry do Adrianopola w Tracji prowadzić; lecz ponieważ wozy dla ciasnych ji skałami zawalonych dróg wygodnie przejść nie mogły; obrano więc dwulrotnie dłuższą drogę przez równiny bułgarskie i we dwadzieścia sześć dni po wystąpieniu z Szegedynu, przybył król do Nikopola, stolicy tego kraju.277
Jeszcze król Władysław z Szegedynu był nie wyruszył, gdy wieść o zerwaném s Turkami przymierzu mocno umysłyj w Polsce zatrwożyła; wszyscy przyganiali złamaniu danego słowa nieprzyjacielowi, jako rzeczy najgorszego przykladu; upatrywano też zgubne następstwa, z wiązania krółów wbrew przeciwnómi sobie przysięgami, s przymuszania do toczenia wojen i z ujarzmiania tym trybem ich umysłów. Urzędnicy przeto koronni, zjechali się do Piotrkowa,278 i s tego zjazdu wyprawiają w poselstwie Władysława biskupa kujawskiego279 i Jana s Pilcy, aby ci stanąwszy przed królem, odwiedli go od krzywoprzysięzkiéj wojny i skłonili powrócić do Polski, dla nagłych i niezbędnej obecności jego wymagających potrzeb krajowych. Już dawniéj doszła była wiadomość do Władysława, że stany królestwa polskiego przerażone były tak płochóm zg wałceniem przymierza s Turkami; otrzymał też doniesienia, że Ka-
p —o——o—y zimićrz wielki książe litewski domagał się od książęcia mazowieckiego Bolesława, zwrotu ziemi drohickiéj, i że mu ciężką wojną zagrażał; natychmiast więc Jana Gruszczyńskiego kustosza krakowskiego, pisarza swego na zjazd piotrkowski wyprawia, aby zerwanie pokoju z sultanem usprawiedliwił i przełożył, że papież tudzież książęta chrześcijańscy skłonili go do tego kroku; poruczył mu nadto na zgromadzeniu koronném wymódz, iżby na przypadek wypowiedzenia wojny przez brata Kazimiórza Balesławowi ma zowieckiemu, Polacy ten najazd orężem odparli i nie dozwolili Bolesława ziemi drohickiéj pozbawiać. Książe Bolesław obecny na tym zjeździe błagał urzędników koronnych o pomoc i spółdziałame, co też uchwałą rady, stosownie do rozkazu królewskiego przyrzeczono, zastrzegając tylko, aby o tę ziemię w żadne umowy s Kazimićrzem, bez wiedzy rad koronnych, nie wchodził. Bolesław uroczyście to przyrzekł, lecz na pićrwsze zagrożenie wojną, na sercu upadł, chociaż s Polski dostateczne miał posiłki, gdyż i drugi książe mazowiecki Władysław, ściągnął ze zbrojnémi hufcami na pomoc i szlachta ziem łęczyckiéj, kujawskiéj, dobrzyńskiéj, za rozkazem królewskim pod bronią stanęła. Na czele tego wojska mógłby nie tylko odeprzeć wojnę przez Kazimićrza i Litwinów wypowiedzianą, ale nawet siłby mu starczyło do zaczepnego działania; wszakże Bolesław nie czekając nim pomoc zdąży, rozpoczął s Kazimićrzem rokowania, mimo daremny opór Wincentego280 arcybiskupa gnieźnieńskiego i Jana z Oleśnicy, których ze jazdu piotrkowskiego do niego wysłano. Bolesław bowiem, s krzywdą korony, tajemnie porozumiał się s Kazimićrzem, od którego wziąwszy 8,000 czerw. złotych i ziemię węgrowską, cały obwód drohicki Kazimierzowi ustąpił, czego bez wyraźnej woli królewskiej i zgodzenia się urzędników koronnych, czynić nie miał prawa. Pusłowie koronni nie mogąc w tej chwili temu zapobiedz, zanieśli uroczyste zastrzeżenie, iż to płoche, nieważne i zdradliwe ustępstwo na przyszłość koronie polskiéj ubliżać nie może, że Polacy zachowują sobie zupełne prawo w czasie właściwym, orężem nawet, jeśliby tego była potrzeba, dopomnićeć się od Litwinów o ziemię drohicką. Co uczyniwszy nazad do kraju wrócili. WrKrótce potóm Litwini, Węgrow, z naprawy biskupa wileńskiego,281 który utrzymywał: być wbrew przeciwnóm zwyczajowi przodków, nabywać kraje pićniądzni nie orężem, Bolesławowi wydarli, a nadto zagrozili, Że jeśli o odjęcie sobie Węgrowa, krok jaki rozpocznie, wówczas zaliczone pićniądze przemocą mu odbiorą.282
Posłowie ze zjazdu urzędników koronnych wy..:, o].. znaczeni, już mieli udać się do Węgier, dowiedziawszy się Jednak, iż król z Szegedynu przeciw Turkom wyruszył, pozostali w kraju; posłano tylko pismo do króla, obejmujące treść życzeń narodowych; goniec znalazł Władysława na stanowisku, w ziemi nieprzyjacielskiej, za Dunajem. Powlarzano, że po odczytaniu listu, uderzony widoczną wróżbą przyszłego nieszczęścia, zalał się łzami.
Gdy Amurat postrzegł, iż król Władysław przymierze, słowo i przysięgę zawalłeił, gdy szpiegowie donieśli, że wojsko już z Szegedynu wyruszyło; w dotlliwym smutku, że sam warunli umowy spełnił, że synów despoty rachkicgo, będących u siebie w zakła. dzie, wyzwolił, narzekał na hanicbną zdradę Wła. dysława. Co prędzej przeto pokój s Talarem karamańskim, s którym wojnę w Azji toczył, zawarłszy, z największóm wylężeniem przygotowania do nienchronnego już odporu czynić począł, lud zbrojny zewsząd zaciągał, do rządzców swoich w Grecji rozkazy wysłał, aby, o ile możność dozwoli, najliczniejsze hufce zebrawszy, pod Adrianopol z niémi przybywali, dokąd i sam, w czasie naznaczonym, z dalszémi zastępami zdąży. Władysława jak zdrajcę przeklinał, oświadczając, iż Boga chrześcijan Jezusa, przez kłórego Władysław krzywo przysiągł, na pomoc weźwie i wkrótce ujrzy spełnioną nad nim karę wiarałomstwa!
Król Władysław miał wówczas stanowisko pod Nikopolem, stolicą bułgarską, nad brzegiem Dunaju; gdy Turcy wewnątrz silną mieli załoge, nie zdało się utrudzać wojska dobywaniem jednego miasła, zamierzono bowiem co predzéj, s całą świcżością sił włargnąć w ziemię tracką nad Ilellespont pod Gallipolis, wszakże przedmieście nikopolskie splądrowane, z dymem puszczono.
Już obóz miał wyruszyć s pod Nikopola, gdy Władysław przezwany Drakuła wojewoda zaalpińskiéj Wołoszczyzny czyli Mullan, przebywszy Dunaj, przed królem stanął, i naprzód przebłagawszy Władysława i urzędników koronnych, iż przemocą i orężem wrogów znękany, poddał się był władzy tureckiej i haracz coroczny płacić przyrzekł; wnet uczynił naj- > pilniejszy przegląd wojska, i z życzliwością królowi radził wydać rozkaz do odwrotu i zaniechać téj długiéj i niebezpiecznéj wojny. Zbliżająca się zima groziła wojsku ciężką niewygodą, wyprowadzone w pole hufce przeciw tak potężnemu i bilnemu nieprzyjacielowi, były zbyt nieliczne, aby Amurala pokonać zdołały. Sam (Drakuła) przez lat tyle walcząc o wolność ojczyzpy, więcéj ludzi w bitwach stracił, niż ich dzisiaj w całym swoim kraju posiada; ogromna bowiem jest polega sułtana i nie mniejsze dostatki. Gdy na łowy wyjeżdża, więcej nierównie towarzyszy mu myśliwych, niż obecnie Władysław ma pod ehorągwiami swojémi zbrojnych. Mogą, zaiste, żołnićrze twoi królu, męztwem, dzielnością ręki, niczachwianą wiarą przewyższać Turków, ale liczbą, karnością wojskową i niewymówną zręcznością w nacieraniu na nieprzyjaciół, nigdy im sprostać nie zdołają; własnémi stralami i nichezpieczeństwem, doslalecznie przekonałem się o tém; a więc, jeżeli to być może, uchyl się od grożącej i jawnéj klęski, cofnij swój obóz. Wielu z obecnych zdanie Drakuły pochwaliwszy, radzili królowi powrót, aby zaś późniéj w dogodniejszym czasie i z większémi siłami wystąpił, gdyż zaledwo 20,000 walczących znajdowało się w królewskim obozie, s których 46,000 jazdy, ostatek składała piechota krzyżowników. Zdanie Drakuły radzącego powrót niewątpliwieby przemogło, gdyby mu kardynał Juljau z zapałem nie odpowiedzioł: „iż wojewodzie multańskiemu niewiadome są przygotowania wojenne morskie i lądowe poczynione przeciw Amuratowi, że potężne stalki książąt chrzescijańskich już Hellespot zajęły, że cesarz grecki w zupełnéj zbrojnéj gotowości, czeka na chwilę złączenia wojska swojego s królewskiém, że Władysław będzie miał dostateczną potęgę nie tylko do wypędzenia z Grecji Amurala, lecz nawet do obalenia całéj jego potęgi. Drakuła ścisnąwszy ramionami:,Dogdajby, rzekł, te posiłki, które kardynał tak wspaniale opisuje, nie okazały się być urojonémi. Jeżeli królu, postanowiłeś już wojnę popierać i odciągnąć cię od tego nie mogę, weź z sobą najukochańszego syna mojego, w zakład mojej ku tobie wiary i przywiązania, dołączę 4,000 wybornej jazdy. Przydał w upominku dwa konie rączości nieścignionej, tudzież dwóch młodzieńców doskonale znających miejscowość, s prośbą, aby w razie niepowodzenia z oporném szczęściem nie walczył, lecz użył tych darów, które go manowcami na miejsce bezpieczne unieść potrafią; bo lubo chciałbym hyć omylnym wieszczem, lękam się atoli, abyś nie doznał tej konieczności. Wróżka, któréj przepowiednie przyszłych zdarzeń, skutek wielokrotnie slwierdził, wyrzekła, iż król Władysław nieszczęśliwie tę wojnę skończy. To właśnie sprawiło, iż Drakuła s całą swoją potęgą nie wystąpił, coby niewątpliwie uczynił, gdyby mu szczęśliwszy obrót rzeczy zwiastowała. TNakoniec, syna swojego oddzielnie jeszcze napominał, ażeby ile zdoła, strzegł całości osoby królewskiéj i narażać jej nie dozwałał. "Te słowa wielu obecnym łzy wycisnęły, lecz niecofniony wyrok i'króla i jego wojsko pędził na osłateczną zgubę. Ruszono obóz s pod Nikopola; zbrojne hufce zostawiwszy Dunaj po lewéj ręce, podnóżem góry Ilemus, ku brzegom morza czarnego i Tracji postępowały. W ciągu drogi znajdowano wiele pomników cesarzów rzymskich, okrytych łacińskiómi i greckiémi napisami, wiele budowli i okazałych gmachów, acz po większej części dawnością czasu i niedbalstwem Turków zniszczonych; na jedney z mniejszych rzek, spostrzeżono dwadzieścia ośm statków, które Turcy dla spuszczenia Dunajem, w zamiarze napadu na Węgry ią drogą, przygotowali; Władysław spalić je i zalopić rozkazał. 'W dalszym postępie wojska, liczne miasta i wsi bulgarskie i tureckie, nad rozkaz królewski słupiono, nie przepuszczono nawet naczyniom świętym, ludzie niegodziwi wszystko z żołnićrską swawolą szarpali, aż dopóki król, Iękając się pomsty Bozkiéj, przez wydaną odezwę świętokradzkich rąk od kościołów i rzeczy świętych nie powściąpgnął. Rozkazał też objawić, aby miasla poddające się dobrowolnie oszczędzano. Przez kilku wypuszczonych jeńców tureckich, przesłał listy do Turków zamieszka. łych w Bulgarji i Tracji, aby najechaną przez siebie Grecją opuścili i wynieśli się do Azji; że na mocy lych listów bezpiecznie przejść będą mogli.283 Jakoż wie- Ju Turków przebywających w Mahoraczu, Warnie, Kawarnie, Gallacu i innych miastach trackich i nadmorskich, z obawy wnet ustąpili. Inni zamknięci w zamkach Pelrecz i Sumen, ufni w warownie oloczone troistym murem i głębokiémi przekopami, zawarli bramy, lecz wojsko rzuciwszy się na te twierdze z niezrównanym zapałem, po całodziennóm dobywaniu nakoniec je opanowało; 5,000 nieprzyjaciół w pień wycięlo.
Bulgarowie z największą skwapliwością poddawali się królowi; Władysław dobrotliwie zasłaniał ich od chciwości i krzywd żołnićrstwa, wielu zaś Węgrów i Słowian, których "Turcy, zapedzonych jak jeńców, w tych stronach osadzili, do Węgier na rodzinne zagrody odesłał.
Już Władysław był blizko Warny, gdy nadeszły listy od kardynała Franciszka284 legata papiezkiego z doniesieniem: „że Amurat w 400,000 zbrojnych, mimo opór okrętów chrześcijańskich, przeprawił się z Analolji do Grecji, przemknąwszy się na lekkich łodziach, już to siłą, już omyliwszy wśród nocy straże, w miejscach kędy ciaśnina była najwęższą; że ogromne zastępy s całej Grecji i Macedonji ściągnięte, które nań w Tracji oczekiwały, z azjatyckiémi połączywszy, prosto na Władysława zmierza. Takie było doniesienie legata, ale istotnie Genueńczycy okryli się wieczną sromotą, gdyż wziąwszy od Turków po czerwonym złotym od głowy, w Jjednę noc całe wojsko Amurata z Azji do Grecji przewieźli. Za tak błahą cenę Włosi nieszczęśliwą Grecją sprzedali i króla Władysława zdradzili! Sultan nie miał wówczas statków na Hellesponcie, a jeśli jakie i były, te za przybyciem galer chrześcijańskich, pochwytano lub w morzu pozalapiano lak, iż wszelka nadzieja przeprawy wojska Amurala do Gręcji przecięta została. "Ta wiadomość jednak mcztwa królewskiego nie zachwiała i owszem, natychmiast rozkazał wojsku śpiesznie posunąć się na przód; podstąpiwszy pod Warnę nad brzeg morza czarnego, zajął to miasto bez oporu; za tym przykładem poszły Gallac i Rawarna, ludzicż inne zamki nadmorskie zatrwożone klęską Sumenu i Petrecza. Mieszkańcy tureccy wsiadłszy na okręta, morzem odpłynęli, taki postrach roznosiło wówczas między niewiernymi imie Władysława, świeżą pamięcią tyłu w roku przeszłym otrzymanych zwycięzlw wslawione!
Po przybyciu do Warny,, wnel następnej nocy, z gęstych i szćroko płonących ogniów poznano, Że sułtan turecki Amurat już był nie daleko. Skoro jutrzenka zabłysła, było to dnia 40 listopada, Turcy poczęli podstępować pod Warnę i o 5,000 kroków slanęli od obozu królewskiego. Wnet rzucono się do broni, rozlegała się wszędzie wrzawa i szczęk oręża; wszystko gorzało żądzą walki. Król, Chociaż wrzód wczbrany na lewéj nodze, dotkliwie go dręczył, za ulżeniem nieco bołu, zbroję przywdział. Tymczasem Jau z Ilunyad szeregi sprawił; na lewém skrzydłe od jeziora i zaloki morskiéj, kędy mniejsze zdawało się być niehezpieczeństwo, pięć słabszych znaków postawill, prawe skrzydło cztćrem silniejszym chorą wiom zająć rozkazał, na którém Juljan Cesarini kardynał ś. Anioła, legat stolicy apostolskiéj, despota Rascji285, Frauko-ban286 staneli; pod samą zaś górą, gdzie kończy się łańcuch góry Hlemus, stanęli biskupi jagierski iwaradyński; między skrzydłami, w środkującej dolinie, król Władysław rozwinął wyborowy huliec s Polaków i Węgrów złożony, tym końcem, aby w razie potrzeby obadwa skrzydła wspomagać. "Trzy godziny po wschodzie słońca czekano na nieprzyjaciela, który nakonice zbliżać się począł i 6,000 jazdy lureckiéj uderzyło na prawe skrzydło. Węgrzy mężném sercem i z wielką dzielnością najazd ten odparłszy do odwrolu ją zmusili; biskupi jagierski i waradyński, mniéj z rzemiosłem wojennóm oswojeni, mniemając że już Turków zwyciężyli, opuściwszy chorągwie, bez porządku, w rozsypce ścigać nieprzyjaciela poczynają, ale za wyniosłóm wzgórzem wpadli na daleko liczniejszy oddział nieprzyjacielski, który ich podobnież uciekać zniewolił, wszakże gdy ich Turcy gonią, już nie do swoich chorągwi, które niebacznie opuścili, lecz pędzą w rozsypce kędy ich oczy niosły. Biskup waradyński w nadziei dostania się na górę, ugrzązł w leżącém pod nią bagnistém trzęsawisku, i długo pasując się aby z niego wybrnąć, naKoniec utonął. Biskup jagierski konia skierował ku Warnie, ale ujrzawszy się być odciętym, nagle zamiar zmienił, z nowém męztwem rzucił się w odnięt bitwy, i zginął w niéj bez śladu. Prawe skrzydło węgierskie okropnie ucierpiało, ze czlórech głównych chorągwi, jedna tylko ś. Władysława jeszcze powiewała; i lu drżano o żolnićrzy golowych pierzchnąć, wpadłaby więc i ta chorągiew w ręce nieprzyjaciół, gdyby kardynał Juljan i Franko-ban wcześnie we 200 koni nadbiegłszy, bitwy nie wznowili. Shoro to królowi doniesiono, wnet s czołem wojska na pomoc przypada, zawrzał bój straszliwy, w Lrwawéj walce 5,000 Turków legło, inni pierzehnęłi, pogoń ścigała ich na pół mili. Król powrócił na świcżo opuszczone stanowisko, i czuwał nad poruszeniami wojska, a gdzie najwięcéj niebezpicezeństwa widział, tam spadał jak piorun i hulce nieprzyjacielskie znosił; a więc Turcy w największém przerażeniu, zwarcia się z nim unikali, lubo gromady wielblądów używanych do przenoszenia ciężarów obozowych, opóźniały obroty oddziału królewskiego, konie bowiem widokiem i rykiem tych źwierząt przestraszone, w bok się rzucały, aż dopóki Wołochy w dolinie, w khtóréj się walka toczyła, zabijać ich lub rozpędzać nie poczęli; skoro tę przeszkodę usunięto, już snadniéj przyszło wręcz ścinać się s Turkami. Pobojowisko geste trupy nieprzyjaciół zaległy, wszakże ich straty tém mniéj były dotkliwe, im sułtan z większémi przybył siłami, i zabitych, znużonych lub rannych łatwo stakiego ogromu wojska zastępował świćżym Żołnićrzem. Późniéj natarł Władysław na wybór jazdy tatarskich łuczników, których z równóm powodzeniem, zadawszy im ciężką Kłęskę, złamał i s pola spedził; ale nakonice Turcy zebrawszy całe sily, na króla uderzyli; z bohalćrskiém atoli męztwem i dzielnością przyjęci, wśród krwawój rzezi rozgromieni, więcój niż na milę ścigani, mając wszystko za siracone, do Adrianopola i innych miast trackich, co najdałéj uciekając, przerażającą wieść w le strony zanieśli, że Amurat straciwszy wojsko, w walnój bitwie na głowę był zwyciężony. To sprawiło, iż Turcy, Którzy jeszcze w Grecji pozostali, do Gallipolis nad Hellespont, skąd bliższa do Azji przeprawa, w najskwapliwszym popłochu unosić się poczęli. Król Władysław biegłego wodza i dzielnego żołnierza pełniąc powinność, złamawszy i rozpędziwszy calą jazdę turec-, ką, i otrzymawszy nad nią niewątpliwe zwycięztwo, postanowił uderzyć na piechotę jauczarami zwaną, wpośród któréj stanął Amurat dła lém bezpieczniejszego w razie przegrauéj odwrolu. Janczarowie taką moc grotów na oddział królewski cisnęli, iż chmurą strzał przysuci, co uajdzielniejsi mężowie w pićrwszém natarciu polegli, inni pierzchuąwszy, w zawody w lasy i góry uciekać poczęli. Tém niepowodzeniem hufice królewski nadzwyczaj uszeczuplony. Skoro to Jau z Hu-. nyad spostrzegł, «natychmiast usiłował wycofać króla s lój pełnej niebezpieczeństw walki, błagając: „aby bitwę przerwał i s pola ustąpił, aby na szczęśliwsze czasy siebie zachował i zgonem swoim zwycięztwa nieprzyjaciół sławniejszem, a klęski swoich królestw zgubniejszą nie czynił. Gdy Władysław atoli odrzekł: „że woli umrzeć, niż haniebnie uciekać, że dziś zwyciężyć albo poledz należy, Jan z Hunyad nie nalegając dłużéj, lubo walka jeszcze rozstrzygniętą nie była, z dziesięciu tysiącami jazdy węgierskiej usunąwszy się s poła bitwy i króla haniebnie opuściwszy, uciekł. Władysław zagrzawszy wiernych swoich Polaków, którzy go do ostatka nie odstąpili,287 wznowiwszy walkę, na jańczarów i sułtana uderza; powtórnie krwawa bitwa zawrzała, walczący z obu stron dobijając się o zwycięztwo, gromadnie padają, nakoniec Polacy od wszystkich opuszczeni, nie tak pokonani, jak raczéj znużeni zwyciężaniem, wszyscy polegli lub wpadli w ręce nieprzyjaciół, prócz jednego lub dwóch zwiastunów Klęski warneńskiéj w Pol. sce. Władysław przekładając śmierć chwalebną z orężem w ręku, nad sromotną ucieczkę, lub nad niewolą u srogiego nieprzyjaciela, gdy wielu Turków własną ręką trupem ściele288, jeden z broniących się konia królewskiego szćrokim oszczepem przebiwszy, na ziemię obala; wnet chmura Turków runęła i króla okrulnie zabija, ze zbroi odziera, a skoro zwłoki jego poznano, wnet odrąbaną z nich głowę Turcy na włóczni utkwiwszy, po Grecji i Azji, Analolją zwa. néj, na dowód zwycicztwa obnosić rozkazali. Po. wszechne było mniemanie, że gdyby Jan z Hunyad z równóm królewskiemu męzlwem i wytrwałością walczył, gdyby z 10,000 jazdy uprowadzonéj s pola, do końca przy królu wytrwał, sława tego dnia zostałaby przy chrześcijanach, a Amurat i Turcy, ulegliby najkrwawszéj klęsce, bo sułtan już kilkakrotnie tak stanowczo o ucieczce zamyślał, iż jańczarowie, poprzysiągłszy mu męzlwo i wierność, tak świelnie w tym dniu ziszczone, aby tój -hańby uniknąć, na konia jego pęta włożyli. Jan z Ilunyad zrozpaczawszy o wygranéj, króla Władysława odstąpił; odwrót swój skierował ku Dunajowi; przeprawiwszy się na slatkach pod Lafloczem, pospieszył przez Multany do Węgier, z obawy, aby gdy wieść o nieszczęściu królewskiśm i o przegranéj bitwie gruchnie, wnet wewnętrzne rozruchy nie wybuchnęły; przeświadczony był bowiem, że król Władysław nieodzownie postanowiwszy zwyciężyć lub umrzćć, w żaden sposób zgonu albo niewoli uniknąć nie potrafi.289
Kardynał Juljan, dla złota, które z sobą unosił, przez zbójców na drodze napadnięty i odarty, wpółżywy i wpół-nagi w jednéj dolinie rzucony, gdy go podobnież uciekający Grzegorz z Sanoka poznał, wśród ciężkich wyrzułów za wiarołomstwo, które wszystkie późniejsze nieszczęścia wywołało, ducha wyzionął. Niektórzy pisarze podają, że na przeprawie dunajy podają, przep skiéj, od flisów skuszonych dostrzeżonóm u niego złotem, zabity i w rzece utopiony. Jakimkolwick atoli przypadkiem życie skończył, lo pewna, że pierzchnąwszy s pola, podczas ucieczki zginął.290
Bitwa aż do schyłku dnia trwała, uciekających cienie nocy okryły, nie było też pogoni, gdyż dla straży osoby Amurata, całą jazdę zatrzymano; piechota jańczarska tym wypadkiem slrwożona, postanowiła całą noc w bezsenności, jak gdyby po przegranéj, spędzić; w mniemaniu zaś, iż chrześcijanie cofnąwszy się do obozów, zamknęli się w taborze, cały dzień następny nie mieli serca cokolwiek przedsięwziąść, aż na trzeci dzień dopićro pod obóz królewski podstępują i znalazłszy go pustym, z radością i wrzawą doń wpadli; wielu rannych, uciekać niezdolnych w pień wycięli; wówczas dopićro poznawszy, że są zwycięzcami, zburzywszy obóz i złupiwszy wozy, na pobojowisku słup kamienny na znak wygranéj wznieśli i zwinąwszy namioty, s tryumfem do Adrjanopola wrócili. Niektórzy utrzymują, że 80,000 walczących z obojéj strony w iéj bilwie poległo, lubo Turków, których jazda w pogromie najwięcej ucierpiała, nierównie większe mnóstwo liczono. Po téj dopićro nieszczęśliwej bilwie ujrzano, że do osiągnielia zwycięztwa „ bohatórskiemu królowi niezbędną była piechota do walki z jańczarami tureckimi.291 Z. obeenych Polaków w téj wyprawie i bitwie, dwóch lylko, Jan Rzeszowski; wuj mojego ojea, późniéj biskup krakowski, w pićrwszéj utarczce ranny i na vozie królewskim złożony, tudzież Grzegorz z Saneia, s kolei arcybiskup Iwowski, wrócili. TNastęp'a Władysława, szanując pamięć najlepszego krata, aszczycił ich swojómi względami i do najwyższych łostojeństw w królestwie podniósł. ' Kiedy król na tę warneńską wyprawę z Szegedynu wyjeżdżał, wówzas opatrzywszy Piotra z Radochonic W apowskiego worzanina swego w pieniądze, wyprawił go do Polki dla zaciągu na żołd 2,000. kopijników. Wapowki już był s tóm zebranćóm wojskiem do Węgier wkro- £ zył i właśnie nad rzekę Ciszę, swoję jazdę świetną izbrojeniem, oraz doborem ludzi i koni przywiódł, dy rozniesiona wieść Żałośna o niewczesnéj walce i loznanym pogromie, Wapowskiego dowódzcę tego vojska s przedsięwziętéj drogi zwróciła, ciężko zamuconego, Że nie zdarzyło się mu podzielić spólych niebezpieczeństw s tym kwiatem rycerstwa. Dni ilka jeszcze nad Ciszą przeczeka wszy, azali co pewniejzego o wypadku tój nieszczęsnej bitwy i o doli kró-+ wshiéj dowiedzićć się nie zdoła, odwrót do Polski ozpoczął.
Gdy sułtan Amurat zwycięzko do Adrjanopola przybył, ze wszystkich brańców przeznaczył dwónastu młodzianów polskich, świeżością wieku i urody jaśniejących, do liczby pokojowych, na zwykłą sobie sprośną rozpustę, lecz ci śmierć nad podobną sromotę przenosząc, spisek knują, aby około południa, kiedy mała liczba osób pospolicie na pokojach bywała, rozwiązłego tyrana zamordować. Niewątpliwie udałoby się to zabójstwo, gdyby jeden młodzieniec bułgarski, przybrany za spólnika zamiaru, zdradziecko całéj rzeczy nie odkrył. Amurat nagłém niebezpieczeństwem życia przerażony, uciekł na wyższe piętro i tak tylko widocznéj śmierci uniknął. Wnet przywołano jańczarów, aby tych polskich młodzieńców uwięzić, lecz oni zamknąwszy się w tym pokoju w którym Amurata zgładzić postanowili, na przemian siebie zabijają, woląc mężnie umrzéć, niż służyć nierządowi rozpustnego ciemiężcy. W późniejszéj kolei czasu, wielu z jeńców polskich różnémi drogami do ojczyzny wróciło; pamięć uczestnictwa w téj nieszczęsnéj wyprawie, dopomogła im do dostąpienia znakomitych w koronie dostojeństw.
Taki wzięła koniec zgubna wyprawa na Turków Władysława polskiego i węgierskiego króla, młodzieńca dziwnéj odwagi i wspaniałości umysłu. Zginął w dwódziestym roku życia, panowania, w Polsce dziesiątego, w Węgrzech czwartego, od narodzenia Chrystusa 1444 roku. Po Aleksandrze Witołdzie bez wątpienia największy między wszystkimi, którzy go poprzedzili w sławnym litewskim giedynminowym rodzie. Przy dłuższem życiu i dojrzalszym wieku, albo raczéj przy większéj o zachowanie siebie na szczęśliwsze czasy troskliwości, doścignąłby sławą najznakomitszych królów i cesarzów! Jego niezrównana dzielność nawet w ostatniéj z Amuratem bitwie, w całym blasku zajaśniała; tyle razy chwiejące się szyki w porządku utrzymał, s taką odwagą walczył, iż wszystkim obowiązkom mężnego żołnierza i najprzezorniejszego wodza odpowiedział. Odstąpiony nakoniec od tych, którym najwięcéj zaufał, ginąc z ręki nieprzyjacielskiéj, drogo życie swoje przedał. Groźne wróżby poprzedziły tę nieszczęśliwą walkę, kiedy go bowiem uzbrajano, przyłbica z rąk giermka na ziemię upadła; gdy szyki w porządku stanęły, przy jasném i spokojném niebie silny wicher zachodni podniósłszy nagłą burzę, wielką chorągiew królewską, pod którą umieszczono straż jego osobistą i gdzie sam właśnie stanął, gwałtownie poszarpał i zupełnie z drzewca odarł; w chwilę późniéj, burza umilkła. Koń bojowy niezwykle srożył się i miotał gdy go król chciał dosiadać; nadto nawiedziło Węgry straszliwe trzęsienie ziemi, wnet po uchwalonéj powtórnéj wyprawie tureckiéj; nie tylko pojedyńcze budowy, lecz całe miasta i najsilniejsze zamki zapadły, rzeki koryta i bieg swój zmieniły, niedostatek zboża i nieurodzaj na kilka lat następnych całą ludność utrapił. Był Władysław za życia, wzrostu miernego, twarzy nieco śniadéj, ale dziwnie ujmującéj; w pokarmie skromny i wstrzemięźliwy; pragnienie tylko czystą wodą gasił; roztropności i rozwagi zdumiewającéj; nic nigdy nie przedsięwziął ani zaczął, bez pokornéj modlitwy i uczczenia Bozkiego majestatu; ilekroć czasu mu starczyło, w dłuższéj modlitwie, w odmawianiu psalmów Dawidowych umysł pokrzepiał. Ten zapał, ta cześć ku Bogu sprawiły, że i królestwo węgierskie przyjął, i walcząc przeciw niewiernym Turkom, na chwałę świętego męczeństwa zasłużył!
KONIEC TOMU DRUGIEGO.
Примечания
275 Diugosz w ks. 12, na str. /90 umiesciż len list w Zupełności, powtarzamy go tu w dosłownóem tłumaczeniu: „, Najjaśnicjszy, najpotężniejszy królu. Poseł nasz wróciwszy od waszego majestatu, złożył nam listy wasze, s których równie jak i z jego doniesień dowiadujemy się o waszém zdrowiu i szczęśliwém powodzeniu. Co nie tyłko nas, lecz wszystkich książąt elrześcijańskich najżywszą radością przeniknąć p oraz pobudzić powinno, aby Stwórcę wszech rzeczy modlitwami, postami i ślubami nieustannie błagać i zaklinać o waszę pomyślność, jako stojącego na czele chrześcijaństwa, już to dla sławy przeszłych zwycięztw, już to dla nieodzownego za- - miaru wystąpienia przeciw zdradzieckim i niegodziwym Turkom, ku większej czci Bozkiej, ku chwale i jedności świętej wiary naszej! Tego zamiaru słowa nasze uwielbić nie zdołają, i chociażby nam Bóg sto brzmiących ust udzielił, nie potrafimy dostatecznie zalet waszych wypowiedzieć, ale serce zdolne pojmować cnotę, wspaniałomyślnym przedsięwzięciom waszym życzeniami swojómi błogosławi. Wszakże, kiedy tam gdzie działać należy, na słowach zaprzestać nie można, skoro doszło do naszéj wiedzy, że wasza wysokość mieliście postanowienie w ciągu tego lata wyruszyć przeciw Turkom, natychmiast umyśliliśmy całą potęgę i usiłowania nasze złączyć z waszémi na Amurata okrutnego i zdradliwego wroga clhrześcijan, pragnąc ze wszelkiém staraniem i pilnością waszemu majestatowi okazać się wdzięcznymi, w przeświadczeniu, iż to jest obowiązkiem całego świata chrześcijańskiego. Gdy atoli nad tm pracujemy, gdy przygotowania czynimy oczekując na przybycie waszego majestatu w te kraje wschodnie, doszło do wiadomości naszej, że despota Jerzy razem z waszą królewską miłością, pewne układy o pokój z Amuratem rozpoczął i zawarł, oraz że sułtan mianował posłów do ich dokonania i stwierdzenia. "Ten wypadek zdumiał nas niewypowiedzianie, ho niepodobna nam zrozumićć skądby wynikło dz zwyciężywszy j upokorzywszy nieprzyjaciela, przeraziwszy go takim postrachem, Że na sam odgłos waszego imienia zawierzysz tym doradzcom, których, dzień i noc myśląc, nie mogę pojąć, chyba że zdawałeś się dla tego dozwolić im ucha, aby Amurat opuściwszy Grecją udał się na obronę Azji, co też, jak nam doniesiono, na dniu 12 tego miesiąca uczynił i abyś tym fortelem pokonawszy nieobecnego, całą stronę zachodnią podbił pod swoję władzę. Czytamy wyrok ogłoszony ustami Zhawiciela: Wszelkie królestwo w sobie rozdzielone upadnie; podobnie i sułtan nie po. trali obronić dwóch: różnych posiadłości, nie potrafi z wojskiem, zwłaszcza że okręty drogę mu przetną, do Grecji wrócić, a nikt też z jego wodzów nie będzie tak zuchwały, aby z małą garstką narażał się na jawne niebezpieczeństwo; nic mu więc nie pozostanie, jak naśladować owego myśliwego, który razem w różnych kierunkach goniąc dwa zające, obadwa stracił. Spuścić się też na nikogo nie może, doradzcy jego są przedajni, zwodzą go w najbłahszych nawet rzeczach, według przyjętego zaś w prawnictwie pewnika, kto się raz złym być okazał, ma być miany zawsze za złego w podobnym rodzaju. Owóż jego poddani, stronnicy, sąsiedzi i my razem z nimi, wziąwszy od waszeco majestatu otuche, powstaliśmy przuciw niemu; wiemy, iż nie jest tajném waszéj królewskiéj miłości, że wnet po zaczęciu kroków nieprzyjacielskich, ubiegliśmy niektóre, dotąd uległe mu miejsca, że i obecnie, ufając sławie waszéj, czynimy jawne, bcz żadnej osłony, bez żadnych podstępów, przygotowania do wielkiej wojny, że nie szczędzimy ani stara, aui czuwania, ani troskliwości, ani trudów, ani pracy, ani nakładów w dokonaniu tak świętego dzieła; że wszystkie potrzeby wojenne z najbieglejszymi wodzami opatrzywszy, postanowiliśmy nejdzielniéj na zamierzoną wyprawę wyruszyć; że najszłachetniejszych mężów naszego cesarstwa naraziliśmy na widoczne niebezpieczeństwa, nakoniec zachęciliśmy sąsiednie ludy chrześcijańskie przez Turków zhołdowane, aby jęły się swojego wyzwolenia i obrony wiary naszej. Wszyscy życie, oręż i dosiatki mają w pogotowiu, wszyscy czekają przybycia waszego majestatu, s takiém utęsknieniem, z jakiém święci ojcowie czekali, przybycia Chrystusa. Wielkość zaś wasza taką grozą przeniknęła wrogów, iż Amurat nie śmić nastawać ani prześladować tych, co mu posłuszeństwo wypowiedzieli, nie śmić nawet słównie im tego wymówić, acz s poddanych lub sprzymierzeńców stali się uajjawniejszymi jego nieprzyjaciółmi. Dziwimy się zatóm wielkiém zadziwiemem,, ze wasza królewska miłość po zwycięztwach i tryumfach nad tymi, którzy od blasku waszego imienia tają jak śnieg od słońca, jak mgła od wiatru, jak wosk od ognia, dozwoliłeś jednak ucha podszeptom, bez względu nato, że tylu własnemi pismami przybycie swoje w te kraje zaręczyłeś. Z obawy więc na niesławę, z uwagi na niebezpieczeństwa i zgubę tych, którzy za waszą namową uwikłali się w tę wojnę, nie godzi się nam wierzyć, abyś nie tylko wasza królewska mość, ale nawet najnikczemniejszy człowiek tak sławne przedsięwzięcie, na tak poniżające miał zamienić; wszakże abyśmy wiedzieli co sąe dzić mamy, wyprawiliśmy jednego z urzędników dworu naszego, oddawcę tego listu, który zapewne już w drodze majestat wasz znajdzie; z otrzymanej odpowiedzi zrozumimy co nam czynić wypadnie i o ile siły nasze siarczą, wykonamy wszystko, czego zaszczyt i chwała wysokości waszéj wymagają. Jeśliby jednak, na co się myśl wzdryga, inaczej było, błagamy i zaklinamy wasz majcstat, aby nas otwarcie, bez żadnej wątpliwości o zamiarach i postanowieniach swoich uwiadomić raczył, iżbyśmy wcześnie niebczpieczeństwom naszym zaradzić mogli, zostając bowiem w błędzie lękać się należy, abyśmy w zgubne i śmiertelne sidła, nad wolą i zamiar waszej królewskiej miłości nie wpadli. Powtórnie więc zaklinamy wasz majestat, o szczere, otwarte i wyraźne oświadczenie nam swoich myśli, Mamy w Bogu nadzieję, że wspaniałomyślne postanowienie wasze, przechyli się ną stronę święt€j wiary i prawdziwej chwały waszej wysokości, której mnie, zaszczyt i dostojeństwo u nas i potomków naszych pozostaną w największćem uwielbieniu, już to przez pamięć dawniejszych sławnych przewag, już przez wdzięczność za oczekiwany list. w którym wasza królewska miłość nauczy nas co czynić mamy. W gotowości spełnienia chętnóm sercem wszystkich rozkazów waszego majestatu, błagamy Boga, aby was w najdłuższe czasy szczęśliwie zachować raczył. Dan w micście naszem Misistra (dawna Sparta) dnia 30 lipca roku Pańskiego 1444, Imie Jana Paleologa, rzymskiego cesarza, <
276 Długosz ks. 12, str. 325, zachował w całości rzeczoną przysięge, którą załączamy tu w iłnmaczeniu: „Władysław z Boźéj łaski król węgierski, polski, dalmacki, kroacki; najwyższy ksiąSe litewski i dziedzic Rusi. Wiadomo niech będzie wszystkim: Na ostatnim sejmie walnym, z biskupami, baronami i stanem rycerskim tej naszéj korony węgierskiéj, w Budzie odbytyni, na cześć Boga wszechmogącego, dla obrony i wzrostu wiary chrześcijańskiej, dla dobra całego kościoła katolickiego, szczególniéj zaś dla wyzwolenia tego naszego królestwa i krajów przyległych, które Turcy od tylu minionych lat okrutnie nękali t dotąd nękać nie przestają stanęło trwałe i nicodzowne, jednomyślną wolą i zgodą całego sejmu utwierdzoue postanowienie, abyśmy w ciągu niniejszego lata lub roku, osobiście wystąpili, i z wojskiem naszóm w granice Grecji i Romanji wtargnąwszy, przy pomocy Bozkiéj, s całóm wytężeniem sił naszych. nad wytępieniem tychże bezbożnych wrogów, pracowali. Ku większej zaś rzeczonego postanowienia mocy, wykonaliśmy w ręce najprzewielebniejszego w Chrystusie ojca, księdza Juljana kardynała ś. Anioła, legata stolicy apostolskiej przysięgę, iż uchwałę sejmową rzeczywiście do skutku doprowudzimy. Które to nasze postanowienie i najczystszy zamiar, dla wiekszej pociechy chrześcijaństwa, oznajmujemy najświętszemu w Chrystusie ojcu i panu, a panu naszemu, papieżowi Eugienjuszowi IV. tudzież najjaśniejszym królom i książętom chrześcijańskim. Nikt więc, w żaden sposób powątpićwać nie powinien, abyśmy tak świętej, uroczystéj, oprzysiężonej i wszędzie rozgłoszonej uchwały, przy błogosławieństwie Bozkiém, nie chcieli lub omieszkali, do wykonania i pożądanego końca dowieść. Wszakże, ponieważ niektórzy, s powodu bytności n nas posłów sułtana tureckiego Amurata, zdają się powątpićwać o ziszczeniu swych życzeń, a niemniej o dobrój woli naszéj, w spełnieniu uchwały w Budzie zapadłéj i poprzysiężonej, przeto dla wykorzenienia z nmysłów czyichkolwiek, tój o nas wątpliwości, podejrzeń, lub obawy, 1nianowicie zaś, aby najprzewieJebniejsi w Chrystusie ojcowie, ksiądz Franciszek (Condolmero) kardynał wenecki i podkanclerzy, oraz wyżej wspomniany ksiądz Juljan wielki jałmużnik ś. kościoła rzymskiego, kardynał i legat stolicy apostolskiej, a niemniej wielmożni dowódzey galer oświeconego księżęcia burgudzkiego i książęcia doży weneckiego, tóm mocniéj 0 szczerej prawości naszych myśli, o nieodzownej mocy naszego postanowienia, o ziszczeniu wyżej opisanej uchwały i obietnicy, mogli być tóm trwalej upewnieni i zaręczeni, za zgodą i przyzwoleniem naszych biskupów i baronów obecnie przy boku naszym będących, tak tych, którzy z wojskiem naszem zamierzyli dzielić mebezpieczeństwa wyprawy, jak owych, którzy w królestwie zostają, słowem naszém królewskiém, na część i wiarę chrześcijańską, w której chrzest ś. przyjąwszy spodziewamy się dostąpić zbawienia wiecznego, przed ojcem kardynałem ś, Anioła legatem, ręczymy. przyrzekamy i obiecujemy, przysięgamy i ślubujemy: najświętszej Trójcy, Ojen, Synowi i Duchowi ś., oraz najchwalebniejszéj Pannie Marji, Bogarodzicy i wszystkim Aniołom i świętym Pańskim, szczególniej zaś błogosławionym królom Stefanowi i Władysławowi, patronom niniejszej korony, rzeczoną uchwałę i zobowiązanie się nasze, rzeczywiście spełnić, i po dniu pierwszego września, roku blizko przyszłego, z wojskiem naszém wyrnszyc, oraz przewozem dnnajskim pod Orsową, lub innemi niżej położonóemi, zbrojne hulce na dragi brzeg tej rzeki przeprowadzać zacząwszy, bez żadnej przerwy przeprawę ciągnąć chcemy. Następnie zaś, wtargną wszy do ziemi przez Turków zajętej, bez zdrady, podstępu lub jakiegokolwiek wymyślonego pozoru, drogę skierujemy do Roe manji i Grecji, tudzież innych nadmorskich tureckich posiadłości. Wszystko, ile tylko potęga i siły nasze starczą, czynić nie omieszkarmy, aby w ciągu tegoż roku Turków s krajów chrześcijańskich za morze wyrngować, niezważając na żadne układy, rokowania, albo waranki rozejmów zawartych Inb zawrzeć się mających, z snttanem tureckim lub z działającymi jego imicniem pełnomocnikami Inb posłami, w jakiemkolwiek brzmienin wyrazów, chociażby te przysięgą umocmnione były lub być miały. Jakowe układy, bez żadnego zgoła wyłączenia, niniejszą obietnicą, przysięgą i ślnbem wyraźnie i nieodzownie uchyłamy, oraz za żadne i nieobowiązujące ogłaszamy, tak, iż nigdy pod jakimkolwiek wymysłem, barwą, pozorem, obecna nasza obietnica, ślub i przysięga nadwerężone, złamane, cofnięte, lub spóźnione być nic mogą i nie powinny. Na świadectwo tego, CO się wyraziło, rozkazaliśmy niniejszy zapis sporządzić i ogłosić, oraz przywieszeniem pieczęci, której zwykle jako król węgierski używamy, utwierdzić. Dan w Szegedynie dnia4 sierpnia roku Pańskiego 1444. My zaś Symon z Rozgon biskup jagierski, kanclerz najwyższy jego królewskiéj miłości, Jan biskup waradyński, Rafał Herczeg z Szekchó narzeczony bisknp bośnijski; Jan z Hunyad wojewoda siedmiogrodzki, którzy razem s królem a panem naszym na tę wojnę wyruszyć inamy, przyrzekliśmy, przysięgli i ślubowali wedłag wzoru wyżej wyrażonego. My Piotr biskup czanadzki, Wawrzyniec z Hederwar pałatyn królestwa węgierskiego, Jerzy z Rozgon sędzia nadworny i hrabia presbnrgski, Symon s Palócz, wielki koninszy, Michał Orszig z Gnth podskarbi w. koronny, Emeryk syn wojewody z Marczaly, były hrabia siimeglhski, Paweł syn wojewody bana Niższéj-Lindawy, Symon Czndar z Olnodn, starszy cześników królewskich, Jan z l.osoncz, Paweł Herczeg z Szekchó, Rupert s Tar, ban macedoński i Sylwester hrabia s Torny, którzy w kraju zostajemy, na dowód rady i zezwolenia naszego na wszystko co poprzedziło, nasze też pieczęci obok pieczęci rzeczonego króla a pana zawiesić rozkazaliśmy. Tan jak wyżéj. Pan wojewoda Jan z Hnnyad, do śluba i przysięgi swojej dodał następne wyrazy: „że jeśliby w dnin pićrwszym września stanąć na miejscu nie mógł, niezawodnie we cztóry Inb pięć dni później przybędzie. Co do nazwisk biskupów i panów węgierskich, skażonych przez przepisywaczów Długosza, poprawiliśmy je podług sprostowań Katony, który powyższą przysięgę w swojej historji krytycznej królów węgierskich umieścił, t.13, str, 325,
277 Długosz ks. 12, sir. 798, przeprawę wojska przez Punaj pod Orsową kładzie na dniu 3 listopada, ale jest to widoczny błąd przepisywacza; król musiał przeprawić się dnia 3 października, bo tenże Długosz na str. 799 pisze, że we 26 dni (od wyruszenia z Szegedynu) t.j. 16 października stanął Władysław pod Nikopolem.
278 Podług Długosza, ks. 12, str, 7196, zjazd zwołany był na dzień 24 sierpnia.
279 Władysława "z Oporowa.
280 Widzieliśmy wyżéj początki rządów Kazimićrza Jagiellończyka w Litwie; Długosz a za nim Wapowski, nawiasem tylko wspominają o wypadkach zaszłych w tym kraju; obszerniejsze szczegóły znajdzie czytelnik wt, 8 dziejów 'Tcod, Narbutta, w tóm zaś miejscu przytoczymy tylko niektóre zabytki, mogące rzucić więcej światła na stan domowy i zewnętrzny wielkiego księstwa. Na samym wstępie panowania, Kazimićrz obdarzył przywilejem stolicę swoję Wilno. (Ob. wyżéj str. 391) W kilka miesięcy późniéj t.j. 1. 1444 kwietnia, potwierdził nadanie prawa magdeburskiego, uczynione niegdyś w Trokach 1432, d. 27 września, przez Zygmunta Kiejstutowicza; przywilej Kazimićrza pisany był w Bersztach, (Ob. Zbiór dawnych Dyplomatów i Aktów miast Wilna, Kowna i t. d. w Wilnie 1843, w 4ce na str. 2 i 7). 3. 1441 (w pierwszych dniach października). List w. marszałka krzyżackiego do Konrada z Erlichslausen z doniesieniem, że Kazimićrz w. książe litewski, zagrożony rokoszem Ż.nudzinów przysyłał do niego marszałka swego, (zapewne Piotra Montygerdowicza) dła odnowienia tych stosunków przyjaznych z zakonem, jakie istniały pod koniec życia Witołda. Tan w Królewcu. (Porówn. Narbutta t. 8, str. 25; VoigVa t.8, sw. 24. Powyższy list znajduje się w archiwum tajnómn królewieckićim. Ob. Regestra t. 7, str. 75). 3. 1441 listopada 27. Konrad z Erlichshausen odpowiada Kazimićrzowi na jego przełożenia względem przyjaznych stosunków z zakonem, ze wszelką ze swojój strony gotowością, i prost 0 wolność dla jeńców inflanckich znajdujących się jeszcze w Litwie. Dan w Flblągu. (Ob. Napierskiego Index t. 1, str. 316 pod liczbą 1479). 4. 1442 lutego 20. Teodor syn Leona książe nowosilski i odojewski wydał następny zapis: Ja Tcodor syn Leona, z Boźéj i hospodarskiéj wielkiego książęcia Kazimićrza królewica łaski, ksią: że na Nowosilu i Odojewie, biłem czołem wielkiemu książęciu Kazimićrzowi królewicowi, aby przyjął mię na służbę. Wielki książe przychylił się do mojej czołobitni, przyjął mię na służbę na zasadach zawartego układu z w. książęccem Witołdem. A przeto po Pierwsze: powinien będę służyć mu wiernie, bez żaduéj chytrości i we wszystkióm okazywać posłuszeństwo, on zaś ma mnie chować we czci, we względach swoich na mocy opisów, tak jak stryj jego wielki książe Witołd chował mię weczci i względach. Powi/óre: Poletne (daninę coroczną) mam dawać według dawnego zwyczajn, Po trzecie: Zostawać powinienem w zupełnej zależności od w. książęcia Kazimierza; s kim w. książe Kazimićrz będzie w pokoju, s tym i ja będę w pokoju, s kim zaś w. książe Kazimierz będzie w niezgodzie,, s tym i ja będę w niezgodzie. Po czwarte: W. książe Każimićrz ma mię bronić od każdego zewnętrznego i domowego nicprzyjaciela. Po piąte: Bez woli w. książęcia Kazimić. rza nie będę mógł z nikim wchodzić w żadue układy, ani też w żadnym względzie komukolwiek dopomagać. Po szósłe: Jezeli Bóg wyrok swój spełni nad w. książęciem Kazimierzem, ja jednak i dzieci moje służyć mamy ziemi litewskiéj i temu kto będzie trzymał księstwo litewskie, lub jego namiestnikowi, kto będzie po nim rzżymał w. księstwo litewskie. Po słódme; W. książe Kazimierz po moim żywocie, dzieci moich, aui namiestnika mojego, krzywdzić; mi w ojcowiznę moję książęcia Teodora Lwowicza, ani w ziemie w wody, aż po granice nowosilskiéj i odojewskiéj ziemi z jej ojowizną, prócz tego co z dawna odeszło, wkraczać nie powiniem. Po ósme: Kiedy Bóg wyrok swój spełni nademną książęciem 'Teolorem Lwowiczem, kto z dzieci moich zostanie, ma dzierżćć całą jcowiznę; w. książe Kazimierz po moim żywocie wyda mu zapis Imowny, zupełnie zgodny z niniejszym zapisem i zachować go posinien w tymże stanie jak 1 mnie przyjął w.książe na służbę i umóvił się ze mną. Po dziewiąte: Jeśliby kto nie chciał sprawiedliwoci domierzyć i odmówił wydać wspomnianego wyżéj zapisu, a vięc mnie pragnął go dotrzymać, Batenczas rozwiązani S$ przysięgi, namy być wolnymi. Po dziesiąte: Sąd i zwierzchność we wszystcech przedmiotach należą do w. książęcia Kazimićrza królewica, któ'v ma sądzić bez żadnego przewodu. Kiedy sedziowie w. książęcia jadą się z naszymi sędziaimi wówczas po wykonaniu przysięgi maą sądzić bez Żadnej chytrości, sprawiedliwie na obie strony, a jeśli spór miądzy nimi wyniknie w jakim szczególe, odwoływać się powinniśmy do hospodara w. ks. Kazimierza, kogo zaś on obwini, tego już sądzić nie należy i obwiniony iściec ma zapłacić. Po jedenaste: Z w. książęciem moskiewskim, kto będzie trzymał w. księstwo moskiewskie i z w, książęciem percsławskim, kto będzie trzymał w. księstwo peresławskie i z w. książęciem prońskim, kto będzie trzymał w, księstwo prońskie, między niuni sąd odbywać się będzie podług dawnego zwyczaju, a jeśli czego między sobą nierozstrzygną, odwołać się w tém do woli w. książęcia Kazimierza; w, zaś książe Kazimierz dójrzy to i załatwi, kiedy ci trzej wyżej wymienieni wielcy książęta z nim, albo z jego synem, albo z jego namiestnikiem, który po nim rządzić będzie wiełkiém księstwem, przystąpią do zawarcia układów. Po dwónaste: Jeżeli my sami książęta nowosilscy między sobą spór mićć będziemy, wówczas powinniśmy odwołać się do w. ks. Kazimierza, a w. ks. Kazimierz spór ten rozwiąże. Na co wszystko ja Teodor syn Leona książe nowosilski i odojewski całowałem krzyż (t.j. wykonałem przysięgę) w. książęciu Kazimierzowi królewicowi. Według powyższego zapisu mam rządzić się bez chytrości. Pisan w Trokach, roku od narodzenia Chrystusowego 1442 miesiąca lutego 20 dnia, indykta 5. (Ob. Metryki Litewskiej ks. VI, str. 286. Paweł Muchanów pićrwszy raz wydrukował ten zapis w swoim Sborniku na sir. 45, ale niesłusznie odniósł go do roku 1447. "Teodor Narbutt wt. 8, str. 56, podobnież mylnie kłądnie tę umowę pod r. 1445; porów. przypis 37 do tomu 1, str. 55, Aktów odnoszących się do Dziejów zachodniej Rossji, gdzie znajduje się ten list hołlowny poprawniej niż dotąd wydany. Odojew i Nowosil dziś miasta powiatowe gubernji tulskiéj, leżą pierwsze o 255, drugie o 319 wiorst od Moskwy). 5. (1442 grudnia 28). Konrad z Erlichshausen w. mistrz krzyżacki, odpowiada książęciu Michałowi synowi w. książęcia Zygmunta Kiejstutowicza, który udawał się do zakonu o udzielenie mu w krajach swoich przytułku i o pożyczenie pićniędzy, że chociaż nad nieszczęściem jego ubolewa, dla istniejącego jednak przymierza s Polską, zadosyć prośbie jego uczynić nie może. (Pod oznaczonym rokiem i dniem miesiąca, znajduje się w archiwum królewieckiém st książęcia Michała, odpowiedź w. mistrza musiała nastąpić w początku stycznia r. 1443; działo się to właśnie wtenczas, kiedy odkryty zamach na życie Kazimierza Jagiellończyka rzucił podejrzenie o nczestnictwo w tej zbrodni ks. Michała, który musiał uciekać z Litwy i szukać schromenia u książąt mazowieckich Bołesława 1 Wladysława, których siostra Agata Ziemowitówna była jego mał$onką. Porówn. Narbutta t. 8, str. 37. Voigr'a t. 8, str. 48 i Regestra królewieckie t. 7, str. 87 do 89). 6. 1443 lipca 15. Kazimierz Jagiellończyk wydał następny zapis na rzecz mieszkańców wileńskich: „Od wielkiego książęcia Kazimićrza królewica. Namiestnikom naszym iciwunom i wszystkim bojarom. Ktokolwiek z Wilnowców po obu stronach. Wilji, pójdzie z Wilna do Kowna statkiem s towarami rzeką Wilją, macie ich przepuszczać przez nasze i bojarskie jazy, wrota zaś. któremi stal- ' ki chodzą, powinniście naprawiać, równie i brzeg, gdy? s całą naszą radą pozwoliliśmy im po obiedwóch stronach statki ciągnąć w dół i w górę, wy zaś brzegn bronić im nie macie, gdyż w tóm jest nasze i krajowe dobro. Pisan w Lidzie, roku od narodzenia Pana naszego Jezusa Chrysiusa 1443 lipca 15, indykta 5. (Pargamin w archiwum miejskiém wileńskiém; wydany w Zbiorze dyplom. miasta Wilna. głoskami ruskiemi).
7. 1444 sierpnia 30. „,Od wielkiego książęcia Kazimierza królewica. Namiestnikowi kamienieckiemu panu Nasiucie. Prosił u nas Aleksander Chodkiewicz ludzi czterech włościan w Miknliczach we włości kamienicckiej i powiedział nam: i dawniej za bojar bywali ci ludzie, Jeśeliż są takimi, tedy daliśmy mu tych czterech włościan. Disan w Ostryniu, dnia 30 sierpnia, indykta 7. Pan Moniwid wojewoda trocki. (Z metryki btewskicj ks. 7, sir. 633 odwr; wydany po raz pierwszy w Aktach do Dziejów zachodniej Rossji tI, sir. 58. Ostryń, późniéj starostwo województwa wileń., 0 3 mile od Szczuczyna).
281 Maciej herbu Znin.
282 Wincenty Kot z Dębna.
283 Długosz zachował tę odezwe ks. 12, str, 81, która w dosłownóem tłumaczeniu brzmi następnie: „Władysław z Bożej łaski król węgierski i polski i t. d. wam, którzy zamki Sumen, Mahoracz, Petrecz, Warnę i Gallac, tudzież inne w ziemi wackiej ze zniewagą wiary chrześcijańskiéj trzymacie, oraz lud chrześcijański Greków i Bulgarów, (który aby drogami pańskiémi postępował, od obrządku kościoła wschodniego świeżo przyłączył się do jedności s kościołem zachodnin pod Eugienjuszem IV. papieżem) jarzmem i poddaństwem waszem gnębicie, zalecany wam i rozkaznjemy: abyście tymże chrześcijanom, dla wyzwolenia których s królestw naszych polskiego i węnierskiego aż wie strony przybyliśmy i za przewodoictwem Bozkiém dalej posunąć się zamierzamy, swobodę słusznie im należną wrócili, iżby bez przeszkody Bogu i kościołowi rzymskiemu służyć mogli. Nadto, wyżéj wspomniane zamki, które pod nasze i katolickie panowanie zajmujemy, macie natychmiast do rąk wojskowej zwierzchności naszej oddać, sami zaś do miasta Gallipolis, a stamtąd do Azji, odwiecznych siedlisk swoich w Anatolii powinniście się przenieść. Co abyście ze wszelkiém bezpieczeństwem wykonać mogli, wszystkim wam w ogóle i każdemu pojedyńczo pewną i spokojną drogę, brzmieniem niniejszego pisma nieodzownie i najskuteczniéj ze szczodrobliwosci naszej królewskiej zapewniamy. Jeślibyście zaś temu pismu okazali się opornyimi, wojska przeciwko wam ruszywszy, wydamy was na zdobycz i zgubę żołnićrzom naszym. Przysięgliśmy bowiem Bogu wszechmogącemu i Jego Synowi panu naszemu Jezusowi Chrystusowi, na was i na władzcę waszego Amurata, którego cesarzem zowiecie, przy pomocy Pańskiej zbrojnie nastąpić, i ile z nas będzie, jako naszych i całéj rzeczypospolitéj chrześcijańskiej powszechnych nieprzyjaciół ścigać i orężem pokonywać,
284 Franciszek Condolmieri synowiec Eugieojusza IV. dowodził galerami papiezkiémi, którę złączone ze statkami Burgundów, Wenecjan i Genueńczyków, miały niedopuścić Amuratowi przeprawy z Azji do Europy. Filipp Dobrotliwy, książe burgundzki na wiosnę 1444 roku, wysłał Jana z Wavrin do Wenecji dla uzbrojenia cztćrech okrętów wojennych, które skoro przygotowano, wnet Vasco z Saavedra wsiadł na nie z ochotnikani burgundzkimi dzielić niebezpieczeństwa tój 5. wyprawy. Godlryd z Thoisi, za rozkazem tegoż książęcia, uzbroił drugą flottę w Nica (dziś w królestwie sardJyńskiem); obie wypłynęły na morze, a lubo głównego celu chybiły, jednak obecność chrześcijan w tych stronach, stała się wielce pożyteczną dla opóźnienia zaborów osmańskich. (Ob. Prospera de Barante Histoire des ducs de Bonrgogne, t. 5, str. 180 1280, wyd. 1835. Brux.) Niewiadomi są z nazwisk dowódzcy galer weneckich, wysłanych przez dożę Franciszka Foscari i genueńskich przez Rafała Adorne, Rządy tych rzeczypospolitych zapewne nie splamiły się zdradą, lecz kupcy genneńscy prosto przez bezecną przedajność, stali się prawdziwymi sprawcami klęski warneńskiej. Nadto, J. J. Sękowski (w Collectaneach; t. 1, str. 61) dokładnie oznaczając miejsce, w któróm Amurat wojsko swoje pod samą stolicą grecką, bez najmniejszego ze strony Jana Paleologa oporu, przeprawił, dowiódł najwyraźniej, że nikczemny władzca carogrodzki był spólnikiem zbrodni Genueńczyków; Że przyłożywszy się stanowczo listem swem (ob. wyżéj str. 478) do złamania rozejmu, gdy nadeszła chwila niebezpieczeństwa, zapomniał o wspaniałych obietnicach, któremi Władysława dotej krwawéj wojny podniecał. Wiadomo nawet skąd inąd, (Chalkokondylas n Strittera t, 2, c. I, str. 370), że wśród gwałtownych okoliczności, w których każda godzina była tak drogą, Jan Paleolog odjechał do Serwji na gody weselne synowicy swojéj Heleny, z Fazarzem najmłodszym synem Jerzego Brankowicza; straż zaś nad Dardanellami poruczył bratu swojemu > Konstantemu. Wszystko króla Władysława zdradziło, despota serbski widząc, że zdanie kardynała Juljana przemogło, cofnął się do świeżo odzyskanego kraju i na wielokrotne odezwy królewskie, aby s pocztami stawił się do obozu, odpowiadał: że wzdrygając się wiarołomstwem, poczytując zamierzaną wojnę za niesprawiedliwą 1 bezbożną, pewnym będąc nieuchronnej klęski Węgrów, dobrowolnie ludu swojego na nią narażać nie chce; (Clalkokondyl u Strittera t. 3, c. 2, str. 130) a nawet kiedy Skanderbeg na czele lulców, W pomoc Władysławowi prowadzonych, zbliżył się już do granie serbskich, Brankowicz rozkazał przesmyk pod Biało-cerkwią obwarować i nie dozwolił mu przechodu przez swoje księstwo. "Teść Skanderbega Aranites 'Tofja Golemus, jeden s książąt epirockichi, z innej przyczyny nie mógł zdążyć do obozu Władysława, gdyż papież Eugieojusz dopićro dnia 7 października 1444, uwolnił go w Rzymie od przysięgi sułtanowi wykonanej. (Ob. u Odor. Rajnalda 1, 28, str. 430, przytoczany w zupełności list papiezki do rzeczonego książęcia),
285 Wapowski błędnie Jerzego Brankowicza tu wymienia, jek to widzieliśmy wyźéj str. 500
286 Pełnym nazwiskiem Franciszek s'Tallocz ban Sławonji.
287 Mała liczba Polaków towarzyszyła królowi w tej ostatniej wyprawie. Wymieniliśmy wyżej (str. 348, 377, 412, 448 i 469) imiona Mikołaja z Borysowicz, Jaranda i Mikołaja z Brudzewa, Władysława 7 Domaborza, 'Enkasza z Gorki, Mikołaja z Gruszczye, Jana s Koniecpola, Jana s Kościelca, Mikołaja s Koźmina, Krzesława s Kurozwęk, Ścibora s Komornik, Michała Lasockiego, Jakóba z Lubina, Żegoty Nekanda z Grzegorzowie. Mikołaja i Wojciecha s Parzniczewa, Jana i Niemiry Piwońskich, Hińczy z Rogowa, Mikołaja ze Ściborzyc, Wojciecha Słupskiego, Jana i Piotra z Szamotuł, Mikołaja Szarleńskiego, Abrahama ze Zbąszyna 1 innych, którzy nie szczędząc życia i dostatków, służyli w Węgrzech Władysławowi przeciw domowym i zewnętrznym r'eprzyjaciołom. Wapowski (str. 486) wskazał przyczyny, dła których największa część ochotników polskich do domów wróciła; czuł Władysław, że na mężtwie, na niczachwianéj wierze i miłości rodaków najpewniej mógł polegać, ale od zerwania w początkach sierpnia rozejmn, sto dni, między winą wiarołomstwa a karą zgonu, tak bystro uleciało, że, jak to niżej zobaczymy, Piotr Wapowski dla zaciągów do ojczyzny wyprawiony, mimo wszelki pośpiech już po śmierci królewskićej do Węgier zdążył. Długosz w roku klęski warneńskiéj miał około lat 30; jego światło, cnotliwe obyczaje, położenie towarzyskie dozwalało mu najdokładniej poznać i ocenić spółczesne wypadki; na jego przeto zdaniu z większą pewnością, niż na czyjemkolwiek polegać można. ani Kallimach, który we dwadzieścia kilka lat do Polski, ani Bonfin, który we trzydzieści dwa lata późniéj, do Węgier przybyli, am nawet Thurocz, zbytjeszcze za panowania Władysława III. młody, nie mogą mierzyć się z dziejopisem polskim. Kallimach największą wiarę u cudzoziemców zjednał, bo szczególne tylko panowanie Władysława III. do wypracowania przyjąwszy, zasilony ustnówm podaniem więżów stanu urzędujących za Kazimierza Jagiellończyka, i wspomniemami Grzegorza z Sanoka, obecnego podczas bitwy warneńskieéj, zdawał się mieć więcej i źródeł i możności niż inni, do wystawienia przewag Władysława w rzeczywistém świetle. Wszakże bliższy rozbiór jego dzieła, lubo zawsze okazuje człowieka rzadkich pisarskich usposobień, zdradza dziwną płochość umysłu i lekceważenie prawdy. Rozkochany w nieznanej z nazwiska Świętochnie, dziada jej Leszka Ligęzę z Bobrku (Lesco Bobricins) wystawia za największego bohatera, a Grzegorza z Sanoka za głównego doradzcę królewskiego w najważniejszych przedmiotach stanu. "Tymczasem imiona obudwóch zaledwie przypadkiem wspomniane są przez współczesnych. Być może, że Ligęza w istocie słynął za walecznego rycerza, że z Symonem z Rozgon, Andrzejem s 'Tęczyna i Wincentym Szamotulskim Budę zajął, (Kallimach str. 455, w? tomie zbioru Sclwandtnera) że przy zdobyciu Petrecza, czy Pezecza, dziś Baldżik zwanego, (Hammer t. I, str. 354) pierwszy wdarł się na okopy wówczas, gdy Jan s 'Tarnowa bramy zamku wyłamał, (Kallimach tamże str. 512) bo przeciw temu nie mamy żadnych dowodów, ale żeby pod jego dowództwem miano schwytać Ulryka hrabiego Cillji (str. 460), jest to dowolny wymysł, bo widzieliśmy wyżej (str. 355) że sam król Władysław przypisuje tę usługę Symonowi z Kozgon. Zdaje się nawet, że Kall:- mach nazwisko jego Ligęza na Leszka przekształcił, że istotnie miał imie Jana i jest tymże samym rycerzem, którego proporzec w katedrze budzyńskiej zawieszono. (Ob. wyżej str. 447.) Podobnież nie odmawiając wysokich zalet Grzegorzowi z Sanoka, mnsimy zaprzeczyć twierdzeniu Kallimacha, że ten nasz współziomek był nauczycielem synów Jana z Hunyad; (ob. Kaprinai Hung. diplom. t. 1, str. 58) nikt też ze współczesnych nie wspomina, aby do ważniejszych spraw państwa był używany, aby go król w poselstwie na zjazd korczyński wyprawiał, (Kallimach str. 469) aby nakoniec w radzie zdanie swoje tak ostro na oczy Juljanowi Cesarini wymiatał. Oprócz bowiem kanclerza Jana s Koniecpola i podkanclerzego Piotra ze Szczekocina, jeden tylko Mikołaj Lasocki w rzeczach wyższéj wagi posiadał ufność Władysława; jemu to, który w owym Czasie i skare bem zawiadował i na postanowienia królewskie stanowczo wpływał, przypisuje Długosz, s powszechnego odgłosu, błąd nie przebaczony, iż skłonił króla odrzucić zaciągi Polaków, chcących wale czyć na żołdzie węgierskim pod jego chorągwiami. (Ob. Dług. ks. 12, str. 798). Owóż s tej przyczyny dzieje zachowały tak szczupłą liczbę rycerzy polskich będących uczestnikami wyprawy ware neńskiej. Między połegłymi Długosz (ks 12, str. 810) wymienia: Jana Maiora i Jana Gratusa Tarnowskich, Marcina i Stanisława z Ro< żnowa synów Zawiszy Czarnego, z ocalonych: Grzegorza z Sanoka arcyb. lwowskiego, Jana Rzeszowskiego później krakowskiego, Pawła z Garbowa chełmskiego, biskupów, Alberta z Żychlina podkanclerzego, Jana Wątrobkę ze Strzelczy kanonika krakowskiego, Andrzeja z Sienna, Jana z Borowna, Marcina Chorapca, Piotra z Latoszyna 4 którzy z niewoli tureckiej szczęśliwie uciekli.
288 J.J. S. Sękowski (w wydanych przez siebie Col/ectaneach z dziejopisów tureckich rzeczy do historji polskiéj stużących, w Warszawie 1824-25, 2 tomy w 8ce) umieścił z Roczników Chodży Saad-ed-dina zmarłego w r. 1599 opis bitwy warneńskiéj; Hammer w swojej historji państwa osmańskiego, do tegoż przedmiotu oprócz źródeł europejskich używał dzieła Saad-ed-dina i bliższych tych czasów; Neszri, uczonego z wieku Bajezida Il. zmarłego w r. 1512, i Mewlana-Idris, który zszedł ze świata w roku 1523, Za przewodnictwem więc Sękowskiego i Hammera dołączymy niektóre sprostowania. Lewe skrzydło chrześcijan składające się z Wołochów i pięcin mniejszych chorągwi węgierskich, rozwinęło się za niedostępnóém bagnem; prawe ku miastu obrócone, na którem oczekiwano całej natarczywości wrogów, wzmocniono silnemi zastępami Franko-bana, pod czarną chorągwią państwa, i Symona z Rozgon; między nimi stanęli krzyżownicy, a naich czele kardynał Juljan. W odwodzie, n taboru, przy prochach i ołowiach Jan de Dominis pod chorągwią ś. Władysława i Leszek z Bobrku straż z oddziałem Polaków trzymali, Król zajął srodek szyku bojowego, otoczony pięciuset jezdnymi; powiewała nad nim chorągiew ś. Jerzego niesiona przez Stefana z Bator. Jan z Hunyad był wodzem naczelnym, Ze sirony tureckiej, Turachan bejler-bej rumilski, stateczny dowódzca, ile razy wojna toczyła się w Europie » wziął rząd nad prawém skrzydłem; Karadża bejler-bej anatolski, podobnież najwyższy wódz w czasie wojen azjatyckich, był na czele skrzydła lewego. Murad z jańczarami stanął pośrodku, zasłonięty wykopanym i ostrokołem obwarowanym dołem, ku większemu bezpieczeństwu swej osoby; przed nim widziano świetny [bunczuk i na wysokiej włóczni utkwiony zapis złamanego przez chrześcijan przymierza. Jan z Hunyad uderzył na Karadżę, Wołochy złamawszy hufce Turachana, przedarli się do obozu Turków, aż pod sam namiot sułtański, Murad już miał uciekać, gdy Karadźa schwyciwszy konia za wędzidła, z miejsca ruszyć mu nie dozwolił; oburzyła ta śmiałosć agę janczarów Jasidżi fToghana, lecz wśród sporu, który między nimi zawrzał, król Władysław przypada i Karadża od jego szabli ginie. (Sękowski str. 38) Murad z jańczarami stał nieporuszony; ujrzawszy króla; z garstką walecznych, z dobytym mieczem w ręku pędzącego ku sobie: „Tego potępieńca. zawołał, odłączcie od jego orszaku, gdy w pośrodek was be dzie wpadał, rozstąpcie się na obie strony, a potém nagle się zamknąwszy, jego zabiciem dokonajcie Bogu przyjemnego czynu. (Sęk. str. 40) Posłuszni rozkazowi jańczarowie, otworzyli królowi drogę, 1 wnet zwarłszy się opasali go w około, stary jańczar Kodza-Chazer obalił konia silném cieciem topora, wnet odrąbaną głowę królewską zathnąwszy na włócznią złożył Muradowi. Uderzono w kotły odgłos zwycięztwa, Dawer-pasza puścił się w pogoń za pierzchającem wojskiem, a gdy się rzeź uśmierzyła. przejeżdżał się sułtan po polu bitwy, i rzekł do jednego z dowódzców swój straży Azeb-beja: „Co znaczy Azebie, iż między tylna niedowiarkami, żadnego nie widać z siwą brodą? Padiszaln, odpowiedział, gdyby między nimi choć jeden był sędziwy starzem, nigdyby na ten koniec nie przyszli; płochość młodości tak drogo opłaciłi 1 Głowę Władysława zanurzoną w miodzie, aby ją od zepsucia ochronić, posłano do Brusy dawniejszej stolicy państwa, tam ją znowu wydobyto, i na włóczni obnoszono po ulicach.
289 Długosz nie wahał się oskarżyć Jana z Hunyad o zdradę; wyjąwszy początki panowania Władysława, gdzie o tym mężu mówi z winnem uwielbieniem, w dalszym ciągu dziejów jawnie usiłuje przyémić jego sławę. Widzieliśmy wyżej (str. 465; jak niesłusznie pomówił go o wzgląd osobistej korzyści, w doradzaniu królowi zawarcia przymierza; gdy zaś późniéj kardynał Juljan skłonił króla do jego złamania, Długosz (ks. 12, str. 793) natrąca, że Jan z Hunyad czynnie dopomógł w tóm legatowi; spodziewając się po skończeniu wojny zostać z ręki Władysława królem bulgarskim, na co miał zaręczenie na piśmie; mówi dalej: (ks. 12, str. s00) że upojony tą nadzieją zamknął oczy na widoczne niebezpieczeństwo, tak dalece, iż gdy Drakuła odwodził Władysława od zgubnego zamiaru, świetne przyrzeczenia kardynała i Jana z Hunyad, zapowiadających najszczęśliwszy koniec wyprawy, nie dozwoliły sko-. rzystać królowi ze zdrowej przestrogi. W ciągu walki s Turkami pod Warną, gdy Władysław rzucił się na janczarów, Jan z Hunyad dzielnie go s początku wspierając, miał nagle odstąpie, wojsko swoje na stronę nprowadzić, i częstych stamtąd gońców do króla wysyłaéjz przestrogą, aby bitwę przerwał i razem z nim uciekał; osiatniemu gońcowi miał Władysław odpowiedzieć: „„ OQzuajmijcie temu zdrajcy nie rycerzowi, że Węgrzy straciwszy jedno wojsko, drugie wystawić mogą, ja zaś zhańbionego imienia, już odzyskać nie zdołam, Niech sam swój postępek oceni! wbrew mojemu przekonaniu wplątał mię w tę wojnę, wtrącił w jawne niebezpieczeństwo, a teraz mię odstąpił i przysięgę żołnierską złamał, ale i spółcześni i potomni przeklną go jak zdrajcę swojego króla! (Dług. ks. 42, str. 808) Niepodobna wyraźniéj obwinić o najczarniejszą zbrodnią. przecięż żadnej pobudki do niéj nie widzimy. Długosz oczywiście przemiłcza niektóre szczegóły największej wagi, podane przez Łaonika Chalkokondyła (u Strittera t. 3, str. 73!), a mianowicie: że dnia 6 listopada Jan z Hunyad na radzie wojennej zapytywał króla, czy należało czekać nieprzyjaciela i bitwę stoczyć, czy unikając stanowczéj rozprawy, wtargnąć w głąb jego kraju i nużyć ga obrótami; że gdy później do bitwy przyszło i Wołochy.z oddziału Jana z Hunyad wpadłszy do obozu tureckiego dotarli aż do namiotu Murada, naówczas wódz węgierski przybiegłszy do króla, zaklinał go, aby się ani na krok z miejsca nie ruszał, że pod jego zasłoną chce ostatecznie na Murada uderzyć; w razie więc niepowodzenia potrzebuje mićć zapewniony odwrót, Wszystko s początku szło szczęśliwie, lecz otaczali króła ludzie zawistni sławie wielkiego wodza, ci więc podniecili młodzieńca, gorejącego żądzą chwały, aby nie dał się ubiedz w zwycięztwie, że zaszczyt pokonania Murada do niego s prawa należy. Władysław uniesiony szłachetną dumą, rzucił się w odmęt walki, i w mgnieniu oka zginął; Jan z Hunyad nie łudził się ani na chwilę; widział z upadkiem królewskim wyprawę skończoną, tam więc pośpieszył, dokąd go dostojność pierwszego obywatela krajn i powinność prawego syna ojczyzny wzywały! Dziejopis turecki Saad-ed-din (Sękowski str. 41) nawet dodaje:, Chociaż Janko potępieniec ożywiając męztwo żołnićrzy, wołał: żeśmy fu nie przyszłi jedynie dla króla, że przedzmiołem naszym jest obrona % utwierdzenie wiary, obłąkańncy jednak uderzeni w serca piorunem rozpaczy, przerażeni dzielnćem natarciem muzułmanów i cudowną islamskiej wiary potęgą, nie w dzieli przed sobą innego środka nad ucieczkę! powieść jednak Chalkokondyla nosi na sobie wszelkie znamiona prawdy. Ale ani Długosza o dobrowolne jej przyémienie nie godzi się pomawiać; bo lubo Katona (t. 13, str. 364) utrzymuje: że nasz historyk pracując nad swojem dziełem właśnie wówezas, kiedy najzawziętsza wojna toczyła się między Kazimierzem Jagiełlończykiem a Maciejem Korwinem, z gorącej miłości kraju, tchnąc nienawiścią ku Korwinowi, mścił się na pamięci jego ojca, atoli wierzyć temu nie podobna. Bliżej mniemać, że Polacy s pogromu ocaleni, ze zwykłej zwyciężonym słabości, klęskę swoję zdradzie przypisywali, Długosz wiernie słyszaną powieść powtórzył, a gorzki żał nad zgonem króla rodaka, nie dozwolił mu ocenić jej wartości Wszakże wiadomo, że natychmiast po nieszczęściu warneńskiém wszędzie podobnież Jana z Hunyad obwiniano; Aeneas Sylvius, który już 13 grudnia 1444 r. zwiastował książęciu mediołańskiemu zgon Władysława, (ob. Reusnera listy tureckie ks. 3, str. 83) w swoich Dziejach Europy (rozdz. 5) mówi: „Gdyby Jan z Hunyad podzielił był męztwo królewskie, ani wątpić, że ta bitwa wydarłaby Amuratowi Życie, a jego następcom panowanie nad Grecją, ale skoro ujrzał że chrześcijanie ustępują, wnet s kilku tysiącami Węgrów i Wołochów s pola się uchylił, nie pożegnawszy króla, i gdy się jeszcze zwycięztwo chwiało, rzucił się do ucieczki. Może biegłość jego w wojennem rzemieśle, nie ukazywała mu najmniejszej nadziei w dłuże szej walce, może wolał raczej część wojska ocalić, niż wszystkich wtrącić w zgubę. Polacy winę przegranej jego zdradzie i niemęztwu przypisują, on zaś użala się, że radami jego wzgardzono,ś
290 Juljan Cesarini urodzony r. 1398, był nauczycielem prawa w Padwie, Marcin V. mianował go kardynałem w r. 1426. Ob. o nim obszerniejszą wiadomość w Michaud Biogr. universelle, t. 22, str. 142,
291 Z Węgrów polegli obok króla Stefan Batory, Mikołaj s Pn Emeryk Thamasy.