Книга седьмая. Часть 2 из 4: оригинал
Книга седьмая. Часть 2 из 4. С. 376-431. Польский текст издания 1847 года.
Dla przytłumienia tych rozruchów węgierskich, nakazano co najprędzej s pićniędzy poborowych wojsko zaciągnąć i królowi do Węgier w pomoc posłać. Niezwłocznie je popisano i wyprawiono w świetnóem uzbrojeniu pod chorągwiami. Wielu s pićrwszych urzędników koronnych pragnąc zasłużyć się królowi, udali się do Węgier jak ochotnicy własnym nakładem, mianowicie zaś Jan s Tęczyna wojewoda kra. kowski, Jan z Oleśnicy kasztelan sandomierski Hryćko Kierdcjowicz wojewoda podolski, Jan z Sienna ” starosta sandomierski i Dziersław z Rytwian,245 że innych dostojnych mężów pominę, liczną jazdą, woj. są...z. sko do Węgier wysłane pomnożjli i zasiliwszy gromadniejszćem je uczynili. Polacy skoro do Węgier weszli, wnet zamku Kapuściany blizko Bardijowa trzymanego przez załogę królowej Elżbićty, calemi siłami dobywać poczęli, i już go opanować mieli, gdy otrzymali rozkaz królewski, aby przyśpieszyli pochód: opuściwszy więc oblężenie, szczęśliwie stanęli w Budzie. Król Władysław zawdzięczając ich życzliwość, wyjechał na ich spotkanie; dziwili się Węgrzy, że Polacy w tak znacznej liczbie i w lak świetném uzbrojeniu przybyli. Doczekawszy się lego wojska król powziął lepsze nadzieje, a pomnożywszy swe siły hufcami węgierskiémi, bez zwłoki, w początkach lutego przed końcem jeszcze zimy pod zamki położone na granicy Austrji i Moraw, s których zbrojne załogi często wypadając najazdami Węgry trapiły, podsiąpił aby je opanować. Opuszczając stolicę, Mikołaja246 dziekana krakowskiego, Wawrzyńca z Ilederwar palatina i Pawła kasztelana wojniekiego247 jak zwierzchników w niéj zostawił. Nie pićrwéj s tój wyprawy wrócił, aż wszystkich twierdz pogranicznych od Austrji i Moraw, przemocą lub dobrowolnie w swoję władzę nie objął. Dokonał tego s taką wytrwałością, iż ani ostrość zimy, ani posi cztćrdziestodniowy, podczas którego właśnie tę wojnę toczył, w raz powziętym zamiarze zachwiać go nie mogły. Powrócił do Budy s tą myślą, aby natychmiast całémi siłami Koszyce, Bardijów i inne warowe wne miasta irzymające się królowej, zbołdować; wszaliże w żaden sposób urzędników koronnych wępierskich skłonić nie mógł, aby mu obecnie lą wyprawą dowodzić pozwolili. Wymawiali się, Że świćżo odbyta wojna zbyt ich znużyła, w istocie zaś trwożyli się, aby dla hlizkości Polski, król nie zamierzył odwiedzić ziemi ojczystéj, skąd może trudno byłobyim go nazad do Węgier sprowadzić. Wśród tych więc przeszkód rozpuściwszy wojsko, w łowach na wyspie dunajskiéj Czepeł zwanéj, na którą często przepływał, w tęsknocie rozrywki szukał.
Królowa Elżbićta już przez kilkakrotne poselstwa — szukała pokoju, dowiedziawszy się atoli o rozpuszczeniu wojska, kiedy pełnomocnicy Władysława oświadezyli gotowość przystąpienia z nią do tylekroć żądanych ukladów i donieśli, że król skłania się położyć koniec wzajemnym załargom, wnet pićrwsza duma w niéj odżyła i ani o zgodzie sluchać, ani posłów swoich według przyrzeczenia do króla wyprawić nie chciała i owszem tehnąc jedynie wojną, uwiadoniona przyłóm, Że kraj spiski z wielu warownémi miastami opanowany został przez jój załogi, wręcz pełnomocnikom królewskim zapowiedziała: „że nie jest lak dalece szałoną, aby komukolwiek w Węgrzech panować, prócz syna swojego, dozwoliła. Gdy zaś właśnie w tymże czasie, Czesi odbywali zjazd wzglę- ' dem wyboru nowego króla, umocowanych od siebie do wielkorządzców lego królestwa wyprawiła s prośbą: „aby wdzięczni Zygmuntowi i Albertowi królom czeskim, od których tak mnogie otrzymali dobrodziejstwa, pomnieli, że ich potomek Władysław żyje, że praw jego do korony czeskiéj nie obalać nie powinno, wybrali go na: swojego króla, aby nad sierotą i niemowlęciem litość mieli, aby nakoniec na przymierze z Austrją, której książęta u Czechów szczęśliwie z nieśmiertelną sławą obojga narodów panowali, pamiętnymi być chcieli. Do wielu znakomitszych Czechów przełożenia posłów i litość nad pogrobową krwią królewską trafiły, ale większa nierównie liczba, łękała się rządów dziecinnych, przewidując, że nimby król dorósł, albo kraj zostałby bez rządzcy, albo musieliby ulegać dumie zapędnej i zuchwałéj niewiasty, za jaką królową Elżbictę znano; na tóm więc slanęło, iż uchyliwszy wybór pacholęcia Władysława, gdy na Kazimierzu, który tymczasem wielkie księstwo litewshie osiągnął, słabą mieli nadzieję, ten bowiem brzydząc się bezecném odszczepieństwem, ze wstrętem od korony czeskiéj unikał, obwołali królem Alberta książęcia hawarskiego. Wszakże i Albert, s tójże co Kazimierz pobudki, panować nad bezbożnymi odszczepieńcami nie chciał, zwłaszcza osobnóm poselstwem cesarza Fryderyka ostrzeżony, aby po cudze królestwo nie sięgał. Czesi pozbawieni i téj nadziei na nową myśl wpadłszy, wyprawiają posłów do Austrji, żądając, by Fryderyk prawem opiekuna, królestwem ich rządził, lub jeśliby w tóm jaką trudność upatrywał, aby sam koronę przyjął; lecz i Fryderyk unikając społeczeństwa z odszczepieńcami, obadwa przełożenia ich odrzucił, radząc im tylko, aby Władysława królem ogłosiwszy, sami do lat jego zupełnych rządzili. Postrzegłszy Czesi, iż stali się przedmiotem urągania, pomyslili o wielkorządzcach; jakoż na sejmie walnym narodowym dwóch mianowicie obrano: Ptaszka jawnego odszczepieńca i Mejnarda wyznawcę prawdzi-. wego kościoła. Ten ostatni na powszechnych i szczególnych zjazdach nalegał: „ażeby uchwały przez kościół i synod bazylejski potwierdzone przyjęli, aby koronę czeską, dla niegodziwéj zbrodni odszczepieństwa do tego stopnia zniesławioną,, i to sławne niegdyś królestwo, w którém rzymscy cesarze z największą chwałą panowali, a które dzisiaj Polacy, Niemcy i Węgrzy w niewymównéj mają pogardzie, do dawniejszego blasku, czei i godności przywrócili. Zaiste, byłoby nierównie przyzwoiciéj, jednoż trzymać o zasadach prawdziwéj pobożności s całóm chrześcijaństwem, niż wierzyć przesądom łub wymysłom jednego albo kilku zagorzalców, zwłaszcza w lój najważniejszej sprawie, w Klóréj albo o zgubę wieczną albo o zbawienie dusz chodzi. "Taką drogę współziomkom Mejnard wskazywał, lecz towarzysz jego działał wprost przeciwnie, z wątpliwą więc zgodą przez nicjaki czas królestwem rządzili, gdy wtćnoJan Rokiczana z Gracizu do Pragi wróciwszy, to miasto fałszywémi i jadowilémi naukami wiehrzyć i zarażać począł, utrzymując, Że szczóra i nieomylna wiara katolicka, u jednych tylko Czechów ocalała. Około tego czasu, Płaszko odszczepieniec, jeden z dwóch wielkorządzców królestwa, życie zakończył, cała władza spadła na jego lowarzysza, męża kościołowi rzymskiemu wiernego, ludzie atoli bezbożni przeciwnego stronnictwa, wzdrygając się ulegać jego rozkazom, na miejsce zmarłego Ptaszka, Jerzego s Podiebrada spólnika jego bezbożności i odszczepieństwa mianują; ten jawnym będąc towarzysza swego Mejnarda, s powodu różnicy wyznania wrogiem, w nocy z wojskiem, porozumiawszy się ze zwolennikami swoimi, do Pragi wkracza. MNiechętna mu część mieszczan niespodziany rozruch podniósłszy, rzuca się do oręża i z miasta go wyrugować usiłuje; powstała rzeź straszliwa, nakoniec stolica przez Jerzego z jednej strony podpałona, podwójnej klęsce uległa. W tym nocnym rozruchu schwytano Mejnarda i wtrącono do ciężkiego więzienia, gdzie niewiadomo czy z nędzy, czy s trucizny życie zakończył, godzien jednak, aby jego imie do pamięci potomnej przekazać! Po zgonie towarzysza, cała władza na Jerzego Podiebrada okrutnego ciemiężeę spadła. Panowie czescy, s powodu wyuzdanéj srogości, skrycie go nicnawidząc, wyprawiali częste poselstwa do Fryderyka, aby przysłał im królewskie pacholę Władysława, jedynego i prawego dziedzica korony; lecz Fryderyk ze względu na wiek jego dziecinny, Odmawiał ich prośbom, tymczasem Jerzy sam jeden krajem władał, Taki był stan rzeczy w Czechach.
W Węgrzech zaś, za powrótem do Budy króla Władysława z wyprawy wojennéj, tak okropna zaraza morowa stolicę opanowała, iż ludzie chodząc, al. bo po kościołach modlitwie oddani, nagle padając umierali, wielu szlachetnych młodzieńców polskich z dworzan królewskich wówczas zginęło. Sam król to niehezpieczeństwo powietrza, s takiém męztwem znosił, iż dla chcących go widzićć, przystęp zawsze był wolny; niektórzy pokojowey zostający przy jego boku nagle umierali, on sam nie strwożony ani na chwilę, spraw państwa nie zaniedbywał, a lubo tak straszliwa zaraza przez większą część roku Węzry nękała, wrzawa jednak wojenna bynajmniéj nie umilkła. Władysław oburzony zuchwalstwem Koszyczan, wyprawił wojsko na zdobycie tego miasta pod dowództwem Jana Czapla Czecha. Kilka miesięcy trwało Już oblężenie tego warownego skądinąd miasta, już głód i niedostatek wszelkich potrzeb, miały je zmusić do uległości, gdy wtém wojsko węgierskie stopniowo zmniejszać się i uszczuplać poczęło, gdyż żołnićrze znużeni przeciągłóm oblężeniem, tudzież pracą około czał i straży, nieznacznie się wymykali „tak, że Jan Czapek dowódzca wojska królewskiego z małą garstką w obozie pozostawszy, s pod Itoszyc ustąpić musiał. Mianował był król Władysław, starostą warownego na Śpiżu miasta Kesmarku Mikołaja s Peren, który poniosłszy kilka klęsk mało znaczących, tak dalece upadł na sercu, tak słaby opór Czechom slawił, iż król Iękając się zgubniejszych skutków z jego niezdalności, odjął mu Kesmark i Janowi Czapek w rząd poruczył. "Ten podniósłszy obóz s pod Koszyc, gdy całémi siłami tam ciągnie i już zbliżał się do zamku, Jan Iskra za zdradą jednego z mieszkańców, Kesmark ubiegł. W pićrwszym rozruchu opanowanego miasta, Mikołaj s Póren przeciwną bramą uciekł, załoga osadziwszy kilka wież warownych, dzielny opór stawiła i mógłby Kesmark, po wyrugowaniu Iskry, być wnet odzyskany, gdyby skądkolwiek choć błabą odsiecz dano załodze i gdyby Jan Czapek posunął się nieco na przód ze swojém wojskiem! Tegoż dnia, znaczny oddział Wielkopolanów, przybył do Podolińca blizkiego Kesmarkowi zameczka, pod sprawą Wawrzyńca Zaręby kaszlelana sieradzkiego i Mikołaja Skory248 sędziego ziemi poznańskiéj i prosto do Budy do króla zmierzał; załoga królewska broniąca się z wież w Kesmarku, błagała o pomoc i odzyskanie zamożnego miasta dla króla, wszakże Polacy nieużyci na te prośby, oświadczyli, że ich na pomoc osobie królewskiéj, nie zaś na dobywanie miast wyprawiono, tymczasem przemagającémi siłami zdołaliby i Iskrę z miasta wyrugować, i królowi swojemu znakomitą usługę okazać; cóż bowiem wśród wojny skwapliwiéj chwytać należy, jak zdarzoną korzyść, Kórą jedna chwila za sobą niesie? Nieszczęściem wszakże, alho raczéj nierozumem slało się inaczej. Polacy s Podolińca prosto do Budy pociągnęli, Iskra ze swoimi Czechami wsitrętu czynić im nieśmiał, załoga zaś zamknięta w wieżach, pozbawiona wszelkich środków, głodem nakoniec znękana, zastrzegłszy całość życia i własności ile jéj unieść zdoła, rozeszła się do domów. Wnet cała burza wojny runęła na Podoliniec, bronił tego zamku Mikołaj Komorowski249 imieniem Zbigniewa kardynała polskiego, który go w darze od króla otrzymał. Po stracie Kesmarku Podoliniec przez długie lata natarczywość wojny znosić musiał. WY tymże czasie pićniądze złole i sróbrne pod imieniem obudwu królów w rozmaitych miejscach i pod różnómi znakami wybijano.
Ozuchwalona tém powodzeniem, królowa Elżbićta umyślila zdobyć zamek presburgski; miasto było już w jój ręku, we dnie więc i w nocy uslawicznóm strzelaniem z dział burzących mury wąllono, wszakże dowódzca królewski Stefan z Rozgon, waleczny opór slawił, lecz gdy głód coraz dotkliwiéj w twierdzy czuć się dawał, gdy widoczném było, że jeśli żywność ze strony podwiezioną nie będzie, zamek długo wytrwać nie zdoła, Stefan przerażony lą ostałecznością, udał się do króla do Budy, aby wyjaśnić całe niebezpieczeństwo położenia; Władysław tknięty grożącą strałą tój ważnéj twierdzy, wysłał Andrzeja s Tęczyna ze świcżo przybyłém wojskiem do miasta "TTyrnawy z rozkazem: aby królową i mieszkańców Presburga częslłómi najazdami trapił, a tymczasem zamek żywnością zasilił. "Tęczyński przybywszy do Tyrnawy, wszystkie okolice presburgskie ciężko spustoszył i tyle żywności do zamku wprowadził, iż zdawało się, Że na lat kilka starczyć powinna była, późniéj przedmieście podpaliwszy, taką trwogą królową przeraził, iż o własną osobę lękać się poczęła, ho sama niemal znalazła się w oblężeniu; nawet jednój nocy "Tęczyński o mało samego miasta nie opanował. Te klęski do tego stopnia umysł królowej zachwiały, iż na czas niejaki zaniechała dobywania zamku.
Około tego czasu odbył się zjazd urzędników koronnych i wielkiego księstwa litewskiego, na pograniczu obudwu krajów w Parczowie.250 Polacy pićrwsi przybyli, Litwini wzywani przez mnogich gońców, ledwie ukazali się wówczas, gdy już o nich weale zwątpiono; Bolesław książe mazowiecki posłów tylko na ten zjazd wyprawił. KRoztrząsano naprzód dowody na ziemię drohicką. Mazury okazywali listy i zapisy na tę ziemię, po odczytaniu Których gdy Litwini postrzegli się być pokonanymi na prawie, odrzekli: „iż książe Bolesław z listów tych nie korzystał, w posiadania (éj ziemi nie był, i Że tylko teraz po świćżym zgonie wielkiego książęcia Zygmunta, wśród wewnętrznych rozruchów w Litwie, przemocą i orężem ją oderwał.< Przybył na ten zjazd i książe Michał syn Zygmunla, Żaląc się na Kazimierza nowego wielkiego książęcia, że go z największą krzywdą z całéj ojcowizny wyzuł, mimo to, iż za pićrwszém królewica do Litwy przybyciem, wnet z zamków przez siebie posiadanych, wykonał mu przysięgę na wierność; że wówczas wzylędnie i łaskawie był przyjęty, wkrólce atoli niespodzianie umysł zmieniwszy, odarł go ze wszystkich dostatkow i posiadłości, tak, iż teraz tułacze i nędzne życie prowadzić i cudzym chlebem, z dobrodziejstwa książąt mazowieckich braci swojéj żony, utrzymywać się musi; błaga więc o przywrócenie, jeżeli nie caléj ojcowizny, tedy choćby szczupłéj jego cząstki. Na to urzędnicy litewscy ostro odpowiedzieli: „iż żadnego w lej mierze poruczenia od książęcia swojego Kazimićrza nie mają i dla tego wdawać się w rozbiór lego przedmiolu nie mogą. Tak zjazd Parczowski rozszedł się bezskutecznie. To zuchwalstwo Litwinów obraziło króla Władysława bawiącego w odległym kraju węgierskim, zamierzał poskromić ich dumę, ograniczając Dolęgę i ścieśniając granice wielkiego księstwa; zbytnie bowiem dostatki i władza nad rozległémi krajami mi, nad wszelki wyraz wzbiły ich w pychę i har-251 Szlachta i urzędnicy małopolscy tknięci trudnościami, które król miał do zwalczenia w Węgrzech,
WA pragnąc mu pod dowództwem znakomilego męża wojewody i starosty Iwowskiego. dopomódz, przedsięwzięli: dobrowolną wyprawę i własnym nakładem do Węgier wkraczają. Po drodze liczne mieli utarczki s Czechami, łamiąc i dobywając w górzystych wą: wozach ich kryjówki, z wyborowym i świetnie uzbrojonym żołnićrzem szczęśliwie do Budy przybywają. Władysław łaskawie ich przyjąwszy i pochwaliwszy, aby czasu napróżno nie trwonili, natychmiast im Rożnawę zdobyć poruczył, albowiem stronnicy jego, wielkie szkody s lego miejsca ponosili. Polacy na rozkaz królewski Rożnawę obległszy, rychło ją opanowali, i znajdującą się w niej załogę czeską wytępili lub zabrali w niewolą.
Z. drugiéj strony, królowa Flzbicta rozmaitym rodzajem strzelby polężnie na zamek presburski nastając, już blizką była jego opanowania, ho większa ezęść ścian runęła, gdy król Władysław Unięty niebezpieczeństwem téj twierdzy, niczważając na ostrość zimy, w miesiącu lutym,252 z zebraném wojskiem s Polaków i Węgrów, królową s Presburga wyrugował, zamek od oblężenia uwolnił, a same miaslo ściśle opasawszy, przez czas niejakiś ciągłóm strzelaniem nękał, lecz ostatecznego pokonania, niedostatek Żywności i karmu dla koni, tudzież zimowe niepogody zaniechać zmusiły; cofnął się więc naprzód do Tyrnawy, a polem wrócił do Budy.253
Po zdobyciu Rożnawy, po danéj odsieczy zamkowi presburskiemu wśród ścisłego oblężenia, po wyrugowaniu krółowéj Elżbićty s Presburga,, król Władysław przybyłych s Piotrem Odrowążem Polaków do Węgier, którzy o własnym Żołdzie walczyli, szczodrobliwie udarowanych, do korony odesłał. Odrowążowi i jego towarzyszom zalecił, aby Podola od Tatarów i dalszéj pogańskiéj dziczy mężnie broniąc, bezkarne spustoszenia i klęski od téj żyznej ziemi odwracali. Symon biskup jagerski uprzejmie Odrowąża do Jagry odprowadził, Polaków gościnnie w mieście swojém podejmował i obfitą żywnością, oraz karmem dla koni opatrzył. Miasto Jagra było otwarte i zewsząd nieprzyjacielowi dostępne. Polacy zbroje254 złożywszy, bezpieczni, nie lękając się żadnego napadu, jak gdyby wśród domowej zagrody spoczywali, o czém skoro dowiedział się Telefus dowódzca załogi, koszyckiéj, wnet korzystając ze zręczności, z siłami jakie miał pod ręką w nocy pod Jagrę podstąpił i z wielką wrzawą na miasto natarłszy, Polaków w laborze spoczywających i uśpionych napada.: Zbudzeni
= = U: = LJ 2 ze
ze snu, bezbronni, pochwyciwszy oręż, co prędzéj
gromadzą się razem i silny opór stawią. Odroważ >
odgłosem trąb nieprzyjacielskich zbudzony, śpieszy na
pomoc swoim, narażonym na takie niebezpieczeństwo; schwytany przez nieprzyjaciół, wpadł w ręce Telefa, który zaprzestając na tym jeńcu, złupiwszy wozy, w odwrocie do Koszyc, z miasta ustąpił. Polacy postrzegłszy, że hetmana wzięto, natychmiast uzbrojeni. na koń wsiadają, gotowi albo Odrowąża wyzwolić, albo dać gardło w tej potrzebie; Węgrzy też przez hiskupa jagerskiego wysłani, łączą się z nimi i spólnémi siłami na rączych koniach, Telefa obciążonego łupami i znużonego trudem nocnego pochodu, doścignęli. Ten domyśliwszy się, iż nieprzyjaciel pędzi za nim, chcąc odbić Odrowąża, aby w przegranój, tak znakomilego jeńca nie stracić, odsyła go do Olnodu, blizkiego zamku Jakóba Czudar, stronnika królowej, pod zasłoną niewielkiego oddziału jazdy; zabezpieczywszy się w ten sposób względem hetmana polskiego, szyki sprawia i nagle swoim na Polaków uderzyć rozkazuje, sądząc, że skoro ich pokona, najłatwiéj Węgrów wytępić potrafi. Inaczej wszakże rzeczy poszły. Węgrzy pićrwsi starli się z nieprzyjaciełem, Polacy zaś gniewem i wstydem z utraty wodza zapaleni, spiąwszy konie, tak potężnie na Czechów uderzyli, iż żołnićrze Telefa nie wytrwali ich natarczywości, a w poniesionéj krwawej klęsce, za zmianą szczęścia, sam Telefus wpadł w ręce zwycięzców. Z żołnierzy jego, zaledwo mała garstka ocalała, ho Polacy uniesieni gniewem, dosiadłszy świcżych koni i poszedłszy za pierzchającymi w pogoń, wszystkich bez wyjątku zabijali. S tego rozgromu zaledwo klo ocalał; całą zdobycz odzyskano, Jakób zaś Czudar przerażony wygraną Polaków, Iękając się, aby w zamku, w którym Odrowąża jak jeńca trzymał, sam oblężonym nie został, i całéj burzy wojennéj na siebie -nie ściągnął, pragnąc też króla Władysława przejednać, razem z Odrowążem do Budy wyjechał i przed królem go stawił. Wdzięczny to był dar dla Wladysława; Czudar przezornie sobie doradził, gdyż i - przebaczenie otrzymał i do względów królewskich wstęp sobie otworzył. 'Telefus wzięty w tej bitwie, Symonowi biskupowi jagerskiemu pod straż oddany; a Piotr Odrowąż nad wszelkie spodzićwanie wolność odzyskawszy, bez szwanku z wojskiem się połączył i do Małopolski ze wszystkiémi siłami wrócił, gdyż w téj dorywezéj utarczece, prócz kilku szeregowych żołnićrzy, żaden ze szlachetnych Polaków nie zginął, Hinck z Rogowa i Jan Szczekocki ranni, wkrólce przy pomocy lekarskiéj wyzdrowieli.
Gdy się to pod Jagrą dzieje, Mikołaj Czajka,255 zamku Berzewicz i Mikołaj Komorowski, zamku Podolińca starostowie, ozuchwaleni kilku pomyślnémi biltwami, które s Czechami stoczyli, dowiedziawszy się przez szpiegów, że w Breszowie obronném skąd inąd mieście zbyt mała jest załoga, i że łatwo będzie je opanować, chciwi sławy, wyruszywszy ze swojóm wojskiem w nocy, w najgłębszém milczeniu drabiny do murów przyslawiają i Breszów zajmują. Pięćdziesięciu Żołnićrzy czeskich będących na straży, zamknąwszy się w jednej wieży, dzielny opór stawią. Połacy postrzegłszy trudność utrzymania miasta, złupiwszy je i spusloszywszy wstecz się cofnęli; Iskra zaś ostrzeżony o stracie Breszowa, z lekkim oddziałem - s. Koszyc wyruszył i Polaków niedbale wracających i łupami obciążonych, doścignął. Ci lubo szczupłością nierównych sił oraz niespodzianym najazdem przerażeni, złożywszy jednak we środku ciężary, walkę przyjmują. Stoczono krwawą bitwę, długo szczęście ważyło się na obie strony, lecz nakoniec przemagająca liczba zwycięża i Polaków rozprasza; cała zdobycz stracona, Czajka i Komorowski wpadli w ręce nieprzyjaciela, który tym sposobem powetował poniesioną klęskę pod Jagrą. Iskra popierając zwycięzkie powodzenie, zamyślał zamki Berzewicz i Podolinice ubiedz. Podoliniec wybornie był broniony, ale wieże berzewickie przypadek w ręce wrogów podał; gdy bowiem jedna z nich od zapalonych wystrzałem działowym prochów spłonęła, załoga broniąca się w drugiéj wieży, z obawy podobnegoż nieszczęścia dobrowolnie broń złożyła i.z zamku wyszła. 'Tem powodzeniem Czech Iskra uniesiony, twierdzę IRychnawę położeniem warowną, dziedzictwo Mikołaja s Pćren, oblężeniem ścisnął i na jój dobywaniu kilka miesięcy strawił: nakoniec zniszczywszy okopy i ciągłóm strzelaniem wyłom w murach uezyniwszy, załoge już głodem ściśnioną i zrozpaczaną o dalszém utrzymaniu zamka, broń złożyć przymusił, Symon biskup jagerski nie o opanowaniu Rychnawy nie wiedząc, pośpieszył jéj z wojskiem na odsiecz, lecz Iskra drogę mu zachodzi i w jego oczach obóz zatacza, wszakże obadwa lękali się wątpliwości szczęścia w walnóéj bitwie doświadczyć. Pićrwszy Iskra wahając się przyémić sławę przez tyle lat nabytą, jedną przegraną bilwą, cofnął się ze swojém wojskiem do Koszyc. Wnet wszakże zagajono układy o pokój między biskupem jagerskim a Iskrą, wkrótce stauęła ugoda, którą aby tém silniéj utrwalić, Symon dał mu własną siestrzenicę w małżeństwo. Skoro pokój między sobą zawarli, natychmiast jeńcy będący w Jagrze wolność odzyskali; Telefus, tudzież zołnićrze czescy i austrjaccy swobodnie puszczeni; tymczasem Czajkę, Komorowskiego i dalszych Polaków zatrzymano pod strażą; niewiadomo czy skutkiem wiarołomstwa Iskry, czy skutkiem niegodziwości biskupa jagerskiego, to bowiem pewna, że wkrótce po tych układach zamel: spiski Podgrodzie, którego strzepiła załoga ojca oblubienicy, wielokrotnie, a zawsze bezskutecznie nie mógł być zdobytym, teraz zaś Iskra wysławszy wojsko, zdradą go opanował. Tak wszysiko w tych układach oparte było na chylrości, jak lo skutek późniéj okazał.256
Około tego czasu, papież Eugienjusz, IV. tego imienia, uwiadomiony: że królestwo węgierskie miotane było burzą wewnętrznych wojen, dla sąsiedzlwa zaś s polężném a nieprzyjaźnćem mocarstwem pogańskiém, życzyć mu należało największéj spokojności; bolejąc nad nieszczęściami tej korony, mianował kardynała Juljana Cesarini, legatem od boku swojego, do królestw węgierskiego, polskiego. i czeskiego, oraz: do prowincji salchurskiéj. Poruczył mu trzy główne sprawy do załatwienia, naprzód: „zgodę między królem węgierskim Władysławem i królową Elżbictą skojarzyć, powtóre: przywróciwszy pokój w Węgrzech, króla i stany do wypowiedzenia wojny Turkowi skłonić; po (rzecie: Władysława króla polskiego i węgierskiego, doprowadzić do oświadczenia posłuszeństwa papieżowi i stolicy apostolskiéj, w imieniu państw. zostających pod jego rządem. Te były główne przedmioty poselstwa, Amadeusz bowiem książe sabaudzki, przebywając w Bazylei i Genewie, wsparły powagą soboru bazylejskiego, pragnął utrzymać się przy godności papieskiej, i przybrawszy imie Feliksa V., podobnież ze swojéj strony wyprawił książęcia mazowiechiego Aleksandra, kardynała kapłana nazwania.ś. Wawrzyńca damazeńskiego, którego patryarchą dkwilejskim. i biskupem (trydenckim ogłosił, do cesarza Fryderyka i do króla Władysława, tym końcem, aby raczéj Jemu i soborowi bazylejskiemu, nie zaś Eugienjuszowi uległość oświadczyli. Obiedwie, strony przytaczały za sobą ważne pobudki, wszakże król Wh. dysław i panowie węgierscy, skłonniejsi byli dla Eugienjusza, Polska czekając rozwiązania sporu, zachowała się bezstronnie. Kardynał Juljan legat, zabawiwszy kilka miesięcy w Auslrji u Fryderyka, nakoniec Wiedeń opuścił i w czerwcu do Budy przybył, gdzie przez króła Władysława i urzędników koronnych ze wszelką czcią przyjęty, naprzód nad pojednaniem króla s królową Elżbićtą pracować począł, ale gdy król uwiadomił go, że zawsze pokoju pragnął, że w tym celu częste poselstwa do Elżbićty wyprawiał, że jednak wszelkie usiłowania jego były bez. skuteczne, nigdy bowiem do sprawiedliwych warunków przychylić się nie chciała, legat przeświadczywszy się o szczćrości Władysława, udał się natychmiast do Jawryna, i światłémi przełożeniami, oraz dzielną wrodzoną sobie wymową, usiłował skłonić ją do zgody. I królowa do spokojności tęskniła, bo la wojna, nie tyłko pochłonęła wszystkie jéj dostatki, ale nadto wtrąciła w ogromne długi, chętnie więc jęła się układów. Jakoż wnet radzić poczęto o warunkach zgody; królowa ze swojéj strony pićrwsza oświadczyła aby Władysław nie mianował się królem węgierskim, lecz tylko jak opiekun, do piętnastego roku Życia Władysława, (Pogrobka) krajem rządził; aby starszą jéj córkę w małżeństwo pojął i ziemię szląską sposobem posagu we 200,000 czerw. złot. trzymał, aby młodsza jej córka Elżbicta, poślubioną została Kazimićrzowi książęciu litewskiemu s posagiem w golowych pićniądzach 420,000 czerw. złot wynoszącym, aby nakoniec za poniesione nakłady na tę wojnę, całą ziemię spiską, do korony polskiej wieczyście wcielić, tudzież prawa królestwa węgierskiego do ziem ruskich i wołoskich na Polskę przelać, i na to jeszcze zezwalała, że jeśliby małoletni Władysław, niedoścignąwszy lat zupełnych, lub później, bez potomka płei męzkiéj zeszedł, aby wówczas Władysław po nim na królestwo węgierskie nastąpił. "Te hyły główne warunki pokoju. Urzędnicy koronni, prócz pierwszego, który Władysława z imienia królewskiego wyzuwał, znajdywali je przystępnómi. Musiał przeto kardynał Juljan kilkakrotnie królową w Jawrynie odwiedzać, i wyjednał przecięż, że Elżbicta zezwoliła na osobisty przyjazd Władysława do tego zamku, dla ostatecznego dokończenia ukłałów. Wybrano na ten zjazd dzień ś. Katarzyny. Władysław na czas umówiony z najwyższymi urzędnikami koronnymi 'przybyć do Jawryna nie omieszkał, królowa wdzięcznie go przyjawszy, rękę mu podała; poczęło za pośrednictwem kardynała Juljana, legata apostolskiego, pracować nad skojarzeniem pokoju i zawarło go w ostatku z niewymówną wszystkich radością. S powyższych warunków nie nie uległo odmianie, wyjąwszy, że Władysław jak zaczął tak i nadal miał w Węgrzech panować, Austrją zaś, ojcowiznę małoletniego Władysława (Pogrobka), zajętą przez cesarza Fryderyka, oraz koronę węgierską, zobowiązał się bądź orężem, bądź inne mi skutecznóémi środkami z rąk jego odzyskać, dodała i to Elżbieta, że skoro król Władysław (Jagiellończyk) córkę jój w małżeństwo pojmie, natychmiast uzna go za syna. Co załatwiwszy, wzajemuémi upominkami, starano się we wspaniałości przewyższyć; Władysław obesłał królową drogiémi na schwał futrami, darował jój naczynia złote i sróbrne, robotą i wagą zdumiewające,257 odjeżdżając zaś z Jawryna na przepędzenie dni zapustnych, do Budy zaprosił, co też Elżbićta, dla przyjaźnego już sobie króła chętnie uczynić przyrzekła i bytność swoję zapowiedziała. Władysław zostawił przy niéj Mikołaja Lasockiego dziekana krakowskiego, sekretarza swego, aby w czasie powolnym, warunki przymierza spisał; wszakże królowa nagle po trzydniowych męczarniach macicznych, w nicznośnych holeściach żyć. przestała; niewiadomo czy z trucizny, czy zwyczajnym biegiem. choroby. To pewna, że król Władysław ciężko jój śmiercią był dotknięty, że nawet żałobę po niéj przywdział. Do utrwalenia zagajonego już i upewnionego pokoju, Życie jej było wielce potrzebne, gdyż. $ Koszyc i innych miast jeszcze załog czeskich nie cofnięto, te zaś przywykłe żyć rozbojem, stały się przyczyną ogromnych trudności, zwłaszcza, gdy udawszy się pod opiekę Fryderyka, nie przestawały po nieprzyjacielsku krajów węgierskich plądrować.258
Za nadejściem wiosny Amurat sultan turecki wyprawił znakomitych posłów do króla Władysława; przybyli do Budy właśnie pod obecność w tej stolicy Juljana kardynała ś. Anioła, legata papiezkiego. Posłowie oświadczyli golowość zawarcia pokoju, jakiego król zażąda, bądź do dni życia obudwu panujących, bądź na czas określony, dodając wszakże warunck z godnością królewską niezgodny, aby haracz coroczny płacił, lub zamek Belgrad nad zbiegiem Sawy i Dunaju leżący odstąpił. Wielu między wysokimi urzędnikami, węgierskimi znajdowało się takich, między innymi Maciéj s Thallocz ban Dalmacji i Krocji, którzy zbytecznie pokoju pragnąc, Turkom tajemnie radzili żądania tych warunków. Królowi atoli i innym urzędnikom koronnym to poselstwo zdało się być nader krzywdzącóm, nie sądzili bowiem, aby tak zamożne państwo, do tego już przyszło upadku, iżby tak baniebnómi warunkami pokój kupować musiało. Wiém, w samą porę nadeszły listy z Rascji od Jana z Hunyad, z doniesieniem: „że w dwókrotnój stoczonej bitwie Turków pokonał i wiele chorągwi zdobył, które wkrótce w dowód zwycięztwa, z licznymi jeńcami przyszłe.259 'To więc sprawiło, iż bez zwłoki posłom odpowiedziano: „Król Władysław i Węgrzy zamożni w oręż, ludzi i konie, potrafią dostatecznie obronić królestwo swoje od wszelkiej nieprzyjacielskiéj napaści; nie potrzebują tak zagrażającego wolności królestwa pokoju, jaki im przynoszą; niech Amural opamięta się, aby czyhając na obcą nicpodległość i sięgając po cudze zamki, własnych nie utracił.
Примечания
245 W liczbie przywilejów znajdujących się w archiwum krajowem w Warszawie, odnoszą się do tego czasu następne: 4, R. 1440 sierpnia 12. Władysław III. nagradzając Hińczy z Rogowa zasługi i poniesione wydatki, w czasie wyboru i koronacji swojej w Węgrzech, zapisuje mu 200 grzywien polskich i zabezpiecza tę ilość na mieście Brzeźnicy, którą razem z cłem brzeźnickiém trzymać będzie, aż do spłacenia rzeczonych 200 grzywien jemu lub jego spadkobiercom. Dan w Budzie. 2. 1440 sierpnia 22. Tenże w nagrodę zasług położonych w Węgrzech przez Jana Piwońskiego zapisuje mu 60 grzywien liczby polskiej, na wsi Russowie w powiecie kaliskim, którą ma posiadać aż do uiszczenia tego długu. Dan w Budzie, 3. 1440 sierpnia 31. Tenże król zapisuje Wojciechowi Słupskiemu krajczemu, 500 grzywien za zasługi przezeń podczas podróży królewskiéj do Węgier, i opiera tę ilość na mieście Kcyni w powiecie gnieźnieńskim, po spłaceniu zaś tego długu Kcynia do szafunku króla lub jego następców wróci. Dan w Budzie. 4. 1440 września 5, Władysław lil. zeznaje być winnym Hiń. czowi z Rogowa 200 złotych węgierskich pożyczonych na kupno sukni szmaragdami wyszywanej, przeznaczonej dla Piotra Therslika z Branic, za usługi w czasie koronacji na króla węgierskiego, Dan w Budzie. 5. 1440 września 6. Władysław Iii. w nagrodę zasług Łukasza z Gorki podczaszego poznańskiego i starosty kościańskiego naznacza mu 1000 grzywien liczby polskiéj i opiera tę ilość na mieście Kościanie i wsiach do niego należących, aż do zaspokojenia tego zapisu. Dan w Budzie. G. 1440 września 13. Tenże król zawdzięczając zasługi kanclerza koronnego Jana s Koniecpola w czasie wyboru swojego na tron węgierski, przejmuje na siebie opłatę 125 grzywien, które kanclerz winien był Hińczowi z Rogowa i dług ten opiera na zamku i mieście Brzeźnicy. Dana w Budzie.
7. 1420 września 21. Władysław III. za zasługi w czasie koro7 nacji w Węgrzech zapisuje Jakóbowi z Lubina 200 grzywien na wsi Luboli leżącej w ziemi sieradzkiej, wieś zaś Siedlec nadaną dożywociem do skarbu królewskiego na powrót odbiera, Dau w Budzie.. 8. 1440 września 30. Tenże król Hińczowi z Rogowa obezpiecza — 300 grzywien liczby polskieją na mieście Brzeźnicy, za wziętą u niego na swoją potrzebę suknią (funicam). Tan w Budzie. i
9. 1440 grudnia 19. Władysław III. opisuje zastawą Annie s Pi-! wonic i jej syonm Janowi i Niemierze 100 grzywien na wsi Russow powiecie koilskim, które u tdjże Anny Piwońskiéj zaciągnął dla kisędza Jana 7 Iwanowice sekretarza swego. Dan w Budzie. Wszystkie powyższe pargamina przecięte są po środku, na dowód, że zapewnione niémi długi, zostały spłacone.
246 Lasockiego ob. o nim wyźéj str. 332,
247 Paweł z Sienna herbu Dębno, ob, o nim Niesieckiego t. 4, Str, 94,
248 Potomkowie tego domu zwali się Skoraszewskimi. Ob Nies. t.4, str, 114. ”
Dizeje, T. II. 49
249 Ob. o nim Nies, t.?, str. 506. Starowolski Sarmatiae bellatoras pod liczbą 54, na str. 79, wyd. wrocł, z r, 1733.
250 Porówn.] Narbutta t. 8/' str, 30, Zjazd naznaczony był na dzień 5 marca 1441.
251 Kazimićrz przybywszy w połowie czerwca do Litwy, rozpoczął rządy od wynagrodzenia tych, którzy po zabiciu Zygmunta Kiejstutowicza, wytrwali w wierności dla synów Jagiełły. Ignacy Daniłowicz ogłosił szacowny w téj mierze zabytek, służący synowi Ostyka kasztelana wileńskiego, w Dzienniku warszawskim na rok 1826 w numerze 18. Załącząmy go tu w dosłownym odpisie z ruskiego: „Od wielkiego książęcia Kazimierza królewica. Namiestnikowi jeniszyskiemu panu Montowitowi. Daliśmy panu Radziwiłłowi Ostykowiczowi marszałkowi naszemu, dworzec nasz Oni (kszły). Pisan w "Trokach lipca 22. indykta 3. (r. 1440) Kyn....tr; ochmistrz rozkazał. Pieczęć nie wyraźna wyciśnięta na papierze spróchniałym we dwóch miejscach. Nadto, s końca tego roku, znajome są cztery ważne zapisy wielkiego książęcia Kazimićrza, a miano wicie: L. i IL. Uwolnienie mieszczan wileńskich od opłat celnych w całym kraju. W zbiorze dawnych dyplomatów i aktów miast Wilna, Trok, Kowna it.d. wydanym w Wilnie 1843 r. nastr. 617. umieszczone zostało to uwolnienie we dwóch oddzielnych, ale co do słowa z sobą zgodnych przywilejach, w języku ruskim iłacińskim, pierwszy pod dniem 17 listopada, drugi nazajutrz pod d. 18 tegoż miesiąca 1440 w Trokach, brzinią zaś jak następuje: „„Kazimierz z Bożej łaski wielki książe litewski i ruski. Oznajmujemy tym listem komu należy, iż zważywszy na wierne służby okazane nam przez wszystkich mieszczan wileńskich rzymskiej wiary i greckiej wiary, tych zwłaszcza, którzy cieszą się prawem magdeburskiem, użyczyliśmy i nadali, jakoż niniejszem użyczamy i nadajemy tę wolność, aby w całém wielkiém księstwie litewskim i ruskim, żadnego myta od jakichkolwiek towarów składać i opłacać nie byli obowiązani, lecz przy dawnych zwyczajach, od przodków naszych, a mianowicie od najjaśniejszych książąt dziada naszego Olgierda, niegdyś wielkiego książęcia litewskiego i ojca naszego a pana Władysława króla polskiego, będącego wówczas także wielkim książęciem litewskim, udzielonych i nadanych, co do rzeczonego myta na zawsze utrzymani byli. A przeto wam książętom p kasztelanom, wojewodom, starostom, dzierżawcom, mytnikom, dozorcom mostów, spławów i gościńców, tudzież wszystkim czynnym urzędnikom i namiestnikom, mocą niniejszego najwyraźniej rozkazujemy abyście od rzeczonych mieszczan wileńskich, gdziekolwiek przez wasze dzierżawy zdarzy się im przejeżdżać, żadnego cła od jakichkolwiek ich towarów, jak się wyżej wyraziło, nie wymagali, ani wymagać ważyli się, lecz abyście względem nich zachowali się według dawnego zwyczaju; za świadectwem niniejszego listu, do którego pieczęć nasza jest przywieszona Dan w Trokach w piątek przed świętą Elżbietą, (18 listopada) roku Pańskiego 1410. Za sprawą wielmożnego Gastołda wojewody trockiego.i "Tłumaczenie ruskie, lubo o jeden dzień wcześniejsze, bo wydane 17 listopada 1440 r. indykta 4. jest bardzo niedołężne. Obadwa te przywileje są pisane na pargaminie, pieczęci przywiesiste zachowane.
Il. Przymierze ze Pskowem,,,Ja wielki książe Kazimierz kró=- Jewic z bracią moją zawarliśmy przymierze ze Pskowem. Przyjechali do nas ze Pskowa Hi'arvy Sylwesirowicz syn posadnika, Stefan Arystowicz i Tukasz Michajłowicz, bili nam czołem imieniem Pskowa; zawarliśmy z nimi przymierze, a zawarliśmy tak: Po pierwsze: Że wszelkiemu posłowi 7 ziemi naszej litewskiej, tudzież kupcowi (gościowi) czy to będzie Polak, czy Rusin, czy Połoczania, czy Witebszczanin, czy Smołeńszcz anin, tym wszystkim ma być droga wolna s całego mojego ojczystego państwa, do ziemi pskowskiej; kupiec zaś może targować we Pskowie s każdym kupcem bez przeszkody, według cła dawnego. Wzajemnie też Pskowianie, wszelki poseł i knpiec ze wszystkich posiadłości pskowskich, mają mićć drogę wolną do wszystkich państw moich ojczystych, do ziemi itewskiej; każdy kupiec będzie miał prawo targować w całej litewskiej ziemi s każdym kupcem, według odwiecznego obyczaju, bez przeszkody, za opłatą cła dawnego. Powtóre: Jeżeli Pskowianie wyprawią posła swojego do wielkiego książęcia moskiewskiego do Moskwy, taki będzie misł drogę wolną przez nasze państwa ojczyste na Smoleńsk tam i na powrót, wszakże wtenczas tylko kiedy będziemy z wielkim książęciem moskiewskim w przyjaźni, Po trzecie: Ja wielki książe Kazimierz powinien będę okazywać taką samą opiekę Pskowianom jak Litwinom, podobnież i Pskowianie jednostajną opiekę udzielać wają Litwinom jak swoim Pskowianom. Po czwarie: Gdy strony będą z sobą w przyjaźni, nie powinny wzajemnie ujmować się za chłopa, za niewolnika, za dłużnika, za rękojemcę, za smerdę, za złodzieja ani za zbójcę, lecz wydawać ich sobie wzajemnie, po wyśledzeniu Po piąte: Co się ściąga do krzywd obustronnych, postanowiliśmy im rok pewny, t. j. poczynając od śmierci wielkiego książęcia Witołda, aż do dnia dzisiejszego; wszelkie więc tego rodzaju skargi z obu stron sądownie rozpoznane być powinny; jeśliby zaś jakie żałoby oświadczone były przed śmiercią jeszcze wielkiego książęcia Witołda, czy to o pożogi, czy o gwałtowne łupieztwa, czy o zabójstwa, czy nakoniec o inne jakie krzywdy, zastrzegliśmy na ohie strony, aby ich zaniechać i nie poszukiwać, ani naszym poddanym na Pskowianach, ani Pskowianom na naszych. Po szóste: Jeżeli kupcowi pskowskiemu wyrządzi kto krzywdę w Litwie, ma otrzymać sprawiedliwość według prawdy (ustaw) wielkiego książęcia i według zaprzysiężonego przymierza, jak wzajemnie, kiedy nasi poddani, bądź Litwin, bądź Połoczanin, bądź Witebszczanin, bądź Smoleńszczanin doświadczą krzywdy we Pskowie, sprawiedliwość powinna im być domierzona według prawdy (ustaw) pskowskiéj i według zaprzysiężonego przymierza. Po siódme: Granice wodne i lądowe, między mną wielkim książęciem a Pskowem, zachowane będą po dawnemu. Poósme: Niniejsze przymierze moje wielkiego książęcia Kazimierza, mocą tego listu rozciąga się na cały Psków ze wszystkiémi przygrodkami (miasteczkami) i posiadłościami pskowskiémi. Po dziewiąte: Jeżeli ja wielki książe wypowiem wojnę Pskowianom, natenczas niniejszego oprzysiężonego zapisu, ja wielki książe nie mam posyłać ani do Moskwy wielkiemu książęciu Bazyłemu, ani do Nowgorodu, lecz main położyć ten oprzysiężony zapis we Pskowie, od dnia zaś położenia zapisu dopiero po upływie miesiąca, czyli czterech tygodni wojna rozpocząć się może; i wzajemnie, jeżeli Pskowianie wypowiedzą mnie wielkiemu książęciu Kazimierzowi wojnę, podobnież powinni ten oprzysiężony zapis położyć w Wilnie i od dnia polożenia zapisu, po przejściu miesiąca czyli czterech tygodni, będą mogli zacząć wojować. Na to wszystko co wyżej wyrażono, ja wielki książe Kazimierz krzyż całowałem, a równie i posłowie pskowscy imieniem całego Pskowa krzyż całowali szczerze i bez żadnego podstępu. Pisan w Wilnie, iniesiąca grudnia 30 dnia. w roku po narodzeniu Pana naszego Jezusa Chrystusa 1440 indykta 4 "To przymierze znajduje się w Metrykach litewskich w S. Petersburgu w księdze VI. str. 285; w Zbiorach rękopiśmiennych Dogiela, z biblioteki uniwersytetu wileńskiego przewiezionych do S. Petersburga, w t, III, str. 145 — 146; wydrukowane w Sborniku Muchanowa, Moskwa 1836, str. 2—3; najdokładniej zaś w Aktach odnoszących się do dziejów zachodniej Rossji wydanych przez Kommissją archeograficzną w S.Petersburgn 1840, wt. I, str. 51.
IV. Przymierze z wielkim Nowgorodem. „Ja wielki książe Kazimierz krółewic całej litewskiej ziemi i Żmudzkiéj i wielu ruskich krajów, zawarłem pokój wieczysty z arcybiskupem nowgorodzkim Euthymiuszem, s posadnikiem Teodorem synem Elizeusza, s tysiącznikiem Symonem synem Tymoteusza i z wielkim Nowgorodem. Przyjechali w imieniu Nowgorodu Jesil Wasilewicz syn posadnika, w imieniu zaś mieszkańców Tymoteusz Iwanowicz, z nimi zawarłem przymierze. Po pierwsze: Jeżeli kto z moich poddanych, bądź Litwin, bądź Witebszczanin, bądź Połoczanin, bądź Smoleńszczanin, lub z innych ziem naszych ruskich (do Nowgorodu jechać zechce), każdy ze wszystkich "państw moich ojczystych, ma mićć drogę swobodną i wolno mu będzie targować w Nowgorodzie, bez żadnej przeszkody według dawnego zwyczaju, targować zaś ma z Nowgo'rodzianarni; kto zaś przyjedzie s towarem wielkiego książęcia, targować powinien z Nowgorodzianami na niemieckim dworze; wzajemnie i Nowgorodzianie, s całego nowgorodzkiego kraju, będą miel; prawo targować bez przeszkody po całej litewskiej ziemi. Powtóre: Ją wielki książe Kazimierz królewic, mam okazywać takąż opie kę Nowgorodzianom jak swoim Litwinom, podobnież Nowgorodzianie mają dawać Litwinom taką samą opiekę jak swoim Nowgorodzianom. Poźrzecie: Ja wielki książe Kazimierz krolewic, na gościńcu nowgorodzkim, ani żadnym innym, w całym nowgorodzkim kraja, nikomu s kupców jadących do Nowgorodu lub z Nowgorodu, drogi tamować nie będę. Po czwarte: Jeżeli w czasie wojennym, jaki (podróżny) Nowgorodzianin njęty będzie ma być bez przeszkody puszczony ze swoim towarem, wzajemnie też gdyby Litwina w czasie wojennym zatrzymano, podobnież ma być uwolniony; on zaś wywiódłszy się, odbierze swoję własność. Po piqte: Gdyby najazdem lub swawolą pochwycono Nowogradzianom ludzi alba konie, wówczas człowiek ze skrzywdzonej włości, ma jechać do wojewody i wywiódłszy się, wziąść swoje nazad, wojewoda zaś oddać mu to powinien. Po szóste: (Ten warunek tak jest w księdze melrycznój źle € s takiémi opuszczeniami wyrazów napisany, iż niepodobna domyślić się co obejmował.) Po siódme: Podczas trwającego między nami pokoju, strony ujmować się nie powinny za chłopa, za niewolnika, za dłużnika, za rękojemcę, za zbójcę i za smerdę, lecz wydawać ich na prawne żądanie. Po ósme: Jeżeli Nowgorodzianin będzie miał sprawę w Litwie, ma być sądzony podług prawdy (ustawy) książęcej i poprzysiężonego przymierza, a podobnież jeżeli w Nowgorodzie zdarzy się sprawa Połoczanina, albo Witebszczanina, albo Litwina, albo Rusina z naszego wielkiego księstwa, sądzić ją należy podług prawdy (ustawy) książęcej () i podług poprzysiężonego przymierza. Po dziewiąte: Granice Nowgorodu z Litwą lądowe i wodne, pozostaną takie same, jakie z dawna były od Połoczan s od Witebszczan 1 od 'Toropczan. Podziesząte: W Mołwiatyczach, Ja wielki książe mam pobierać po dwa ruble, Ciwun zaś po rublu za Piotrowszczyznę; w Kuńsku, Ja wielki książe mam pobierać po rublu, a ciwun po pół rubla; w Berezowcu Ja wielki książe mam pobierać po półtora rubla i po dwadzieścia kun; w Sterży, po trzydzieści kun i po sreśćdziesiąt popielic i po rublu Piotrowszczyzny; w Morewej, po czterdzieści kun i po dwa soroki popielie, tudzież. po rublu za Piotrowszczyznę $ w Sienianie, po pół rubla; w Żabnie, dwanaście kun i cztćrdzieści popielic, oraz po rubla Piotrowszczyzny, nadto wolno mi warzyć piwo i miód sycić według możności; w Łopasticach, w Bujcacli od czarnokuńców, po dwie kuny i po dwie popielice, tudzież każdemu s trzech sług po popielicy; w Eukach wasz ciwun i mój ciwun mają urzędować, zdarzane sprawy wspólnie rozsądzać; toropecki zaś ciwun ani rżewski we włościach nowgorodzkich sądzić nie mają; w Lubkowie i w Zaklini, po dwie kuny i po dwie popielice, miód zaś sycić według możności po miodowarniach; ciwun ma jeździć s piętnastu ludźmi po miodowarniach i do czarnokuńców podobnież s piętnastu ludźmi. Oprócz podatków wyżej wymienionych, Litwa nie będzie miała prawa w nowgorodzkim kraju nic pobierac ani w Demianie, ani na Cnie, ani w Połonowie; nie ma też wymagać ani czarnej kuny, ani zgoła nic innego. Według niniejszego zapisu Ja wielki książe Kazimierz królewic, zawarłem pokój s całym Nowgorodem wielkim,
() Tu bez wątpienia błąd przepisywacza, musiało być: nowgorodzkiéj; jak ta widać s późniejszej z r. 1471 umowy z Nowgorodem umieszczonej, w Aktach archeograficznej expedycji, wydanych w S. Petersburgu 1830. Ob. t. i, str. 02.
ze wszystkiémi miasteczkami i krajami do niego należącenii. Jeslibym zaś Ja wielki książe wypowiedział pokój Nowgorodowi wielkiemu, albo Nowgorod mnie wielkiemu książęciu, wówczas oznajmić to przez posły i złożyć niniejszy zapis, po czem przez miesiąc wojny nie rozpoczynać; po upływie dopiero miesiąca, wojna miejsce mieć noże. Na to wszystko bez wyjątku Ja wielki książe Kazimierz królewic, krzyż ś, całowałem a także posłowie nowgorodzcy Jesif Wasilewicz syn posadnika, w imieniu zaś mieszkańców Tymoteusz Iwanowicz krzyż ś, całowali imieniem całego Nowgorodu wielkiego, na przyjaźń, szczerze i bez żadnego podstępu. Posłowie litewscy w krajn nowgorodzkim nie powinni podwód zabierać, również i posłowie nowgorodzcy podwód w Litwie brać nie będą. "To przymierze bez oznaczenia dnia, miesiąca i roku znajduje się w Metrykach litewskich ks. VI, str. 284 i 385, skąd i Dogiel do Kodeksu dyplom. przepisał je głoskami polskiémi i umieścił w t. III, str. 364 do 368 rkps; Muchanów pićrwszy ogłosił je drukiem w Sborniku str. 3 do 4; Kommissja archeograficzna porówna wszy wszystkie odpisy s krótkiémi uwagami, które jednak żadnej trudności nie objaśniają y wydała ten zabytek w t. I. na str. 52 Aktów odnoszących się. do dziejów zachodniej Rossji. W zbiorze przywilejów w. ks. lit., przepisanych w archiwum nieświskióm, który posiadam w kopji od czcigodnego Teodora Narbutta, znajduje się między innémi i ta u< mowa; z dołączonej uwagi, że dwie pieczęci znajdowały się przy tym zapisie, widać, iż autentyk znajdował się w témże archiwum; szukaćby go teraz należało w Nieborowie.
252 Dług. ks.12, str. 764 pisze, że na początku tego miesiąca wnet po Gromnicznej r. 1112 Obaczymy jednak że wcześniej, bo w grudniu.
253 Według Długosza famże, święta zmartwychwstania Pańskiego I kwietnia, obchodził król w stolicy. S przywilejów archiwum krajowego. następne odnoszą się do świćżo upłynionego. roku: I. 1441 stycznia 94. Władysław III. opisuje Hińczowi z Rogowa, w nagrodę zasług 300 grzywien na mieście Brzeźnicy, s przyległościami, 2 warunkiem, że po wypłaceniu tój summy przestanie pobićrać dochody s tego miasta i że z niego ustąpi. Dau w Budzie. 2. 1441 stycznia 20. Tenże król, Parawce z Lublina, dworzaninowi swemu, niewypłacone 1500 złotych w dniu opisanym, w innym czasie zaliczyć przyrzeka. Dan w Staréj-Budzie. 3. 1441 Intego 26. "Tenże, zawdzięczając zasługi Wojciecha Słupskiego krajczego królewskiego, okazane w czasie podróży do Węgier i przy uśmierzeniu rokoszan, zapisuje mu 200 grzywien polskich na mieście Notec w kujawskiem, której ma dzierżćć aż do opłaty tej ilości. Dan we wsi ś. Marcina na wyspie Czepel. 4. 1441 maja 23. Tenże król, ze względu nałożone trudy i wydatki, w czasie popićrania spraw węgierskich, Mikołaja ze Ścihorzyc kasztelana włocławskiego i starosty kujawskiego, zapisuje mu 2,000 złotych węgierskich w złocie i opiera tę ilość ua zamku i mieście Bydgoszczy, Gniewkowie i t. d. tudzież na daninach opactw trzemeszeńskiego i mogilskiego, które dopóty ma posiadać, dopóki wyrażonój ilości nie odbierze; wszakże jeśliby zamek Bystrzycę w hrabstwie trenczyńskiém, na któróm król Władysław zapisał mu 5000 złotych polskich, w dzierżawę objął, natenczas 2000 złotych zwrócić będzie obowiązany. Dan w Budzie. 5. 1441 maja 20. Władysław III. Janowi Swidwie z Szamotuł, za zasługi w Węgrzech, 300 grzywien na cłach poznauskiem, kościańskiém, kaliskiém i konińskiém zapisuje. Dan w Budzie.
6. 1441 maja 23. Władysław Ill. zapewnia Mikołajowi ze Sciborzyc kasztelanowi włocławskiemu, dożywocie na zamku i mieście Bydgoszczy, i należących do niego wójtowstwach, oraz piniądze różnemi czasy od niego pożyczone lub zapisane mu przez króla, a które razem 5736 złotych węgierskich w złocie wynoszą, na nich opiera, wypłatę tej ilości spadkobiercom kasztelana zaręcza. Dan w Budzie, Królowa Zofja potwierdza w tymże 1441 roku lipca 17, w Nowemmieście rzeczony zapis, s powodu, iż miasto Gniewków, po ustałém dozywociu Mikołaja ze Ściborzyc i spłaceniu opartego na niém długu, do królowej należeć miało. 7. 1441 czerwca I, "Tenże król Matyszkowi, w nagrodę usług na dworze królewskim spełnianych, przy załatwianiu spraw krajoe wych i domowych, wieś Czołożyce, (w lubelskiém) na własność zapisuje. Dan w Budzie.
254 1441 czerwca 26. Tenże król, dwóma osobnemi przywilejami tegoż dnia, miesiąca i roku wydanémi, pierwszym: uwalnia kupców Iwowskich od wszelkiego cła; drugim: pozwała radzie miasta Lwowa, zakładać tyle kramów ile znajdzie potrzebnem, tudzież nadaje wolność obierania i ustanawiania iłumaczów mających pośrzedniczyć kupcom cudzoziemskim z lwowskimi. Ob. Zubrzyckiego Kronika Lwowa str. 101.) 9. 1441 lipca 3. Piotr Polak z Wilfina, zobowiązuje się 400 złotych węgierskich, jako rękojemca króla Władysława III. Michałowi Lasockiemu, opłacić i złożyć u Jerzego Szwarca w Krakowie na dniu 15 sierpnia; czego jeśliby nie dotrzymał, winien będzie dwa razy takąż ilość zaliczyć. Zapis niniejszy jest tak jak i wszystkie inne po łacinie, wszakże ten ostatni warunek, dla wyraźniejszego snać dowodu, wytłumaczony jest i po polsku przez słowa: fele zacładu gemu przepadnyemy. Jeśliby zaś rękojemca nie uiścił się, wówczas Michał Lasocki mocen będzie wystarać się pieniędzy u żydów lub cbrześcijan na koszt Piotra Polaka, a gdyby i ten śrzodek okazał się dla Lasockiego bezskutecznym, wolno mu będzie rękojemcę szkalować wyrazami jakie zechce wymyślać i pisma na niego na drzwiach przylepiać. Dan w Budzie.
10, 1441 lipca 15. Władysław III. zapisnje 500 grzywien Władkowi z Domaborza, za jego prace podjęte około spraw węgierskich i narażanie aię na niebezpieczeństwa przy rozproszeniu rokoszanów; ilość tę opiera na wsiach Podstolice i Brzechuńce w Wielkopolsce w powiecie kcyńskim leżących, które ma dzierżeć aż do opłaty długu. Dan w Budzie. 11. 1441 lipca 26. Tenże król, Grotowi z Jankowie, zabezpiecza 100 grzywien na mieście Brzeźnicy, które Grot za niego zapłacił Hiuczowi z Rogowa. Dan w Bndzie. (Rzeczony Grot z Jankowic, był dworzaninem (familiaris) królewskim, nawet spełniał przy nim urząd pisarza, jak to widać z zapisu wydanego Michałowi z Buczacza, 0 którym na swojém miejscu powiemy.) 42, 1441 sierpnia 25. Władysław [l]. nagradzając wierność i męztwo Wojciecha Słupskiego, okazane przy rozproszeniu rokoszan, podczas podróży królewskiéj do Węgier, zapisuje mn 400 grzywien na mieście Kcyni, i oddaje toż miasto w dzierżawę aż do wykupna. Dan w Budzie. 13. 1441 sierpnia 30, wydany został następny zapis: „Władysław IL. z Bożej łaski król węgierski. polski, dalmacki, kroacki i t.d., najwyższy książe lit. i t. d. Oznajmujemy brzmieniem niniejszego wszem w obec do kogo to należy: iż zważając wieloliczne zasługi i zacność niezachwianej wiary wielmożnego i wysoce urodzonego Łnkasza z Gorki, starosty kościańskiego, wiernie nam miłego, które ma< jestatowi naszemu od dawnych czasów, osobliwie zaś odkąd poczęliśmy zajmować się sprawami tój naszéj węgierskiej korony, s pocztami swoimi, z wielkim nakładem, s przyzwoitém zbrojnem opatrzeniem, aż do obecnej chwili najstateczniéj okazywał i zbuntowanym przeciw nam rokoszanom, nsiłującym rządy nasze w tem królestwie obalać, nie uląkł się walecznej piersi stawić, aby więc za takie czyny, łaską naszą godnie pocieszony, nabrał otncby do wyższych zasług, i zapalił się dzielniejszą przewagą do dzieł znakomitszych, daliśmy mu i darowali, jakoż dajemy, darujemy i zapisujemy brzmieniem niniejszego, sześćset grzywien pieniędzy i liczby polskiej zwyczajnej, licząc na każdą grzywnę go 48 groszy, oraz na zamku i mieście naszém kościańskiem w ziemi wielkopolskiej położoném, ze wszystkiemi, bez żadnego wyjątku, należącemi do tego zamku wsiami, oraz ze wszystkiémi, bez najmniejszego wyłączenia, do tegoż zamku, miasta i wsi do nich należących pożytkami, korzyściami, czynszami, dochodami, wpływami, folwarkami, dworami, rolami, łąkami, polami, lasami, puszczami, borami, gajami, zaroślami, kniejami, rzekami, jeziorami, sadzawkami, rybołowstweny, wodami, młynami iich dochodem, łowami ptaszemi i źwierzynnémi, barciami i wszelkiémi przynależnościami, w jakikolwiek sposób do nich odnoszącemi się; w dzierżawę, użytkowanie i spokojne posiadanie dopóty, dopóki jemu lub jego prawym następcom, my albo następcy nasi rzeczonych sześciuset grzywien razem z innemi pićniądzmi, osóbnemi listami zapewnionemi, w zupełności nie opłacimy, po których opłaceniu, dopiero posiadanie rzeczonych zamku, miasta i wsi na nas i następców naszych pełauém prawem spłynie. Zastrzegamy wszakże, we wszystkiém nietykalność stacji naszych i zwykłych pospolitych praw królewskich. Dan w Budzie, we śro» dę po ośmawie ś. Bartłomieja, błogosławionego Apostoła (30 sierpnia) roku Pańskiego 1441. Za sprawą wielmożnego Jana s Koniecpola kanclerza korony polskiej.
Powyższy zapis wyjęliśmy z dzieła: Kodea dyplomatyczny polski obejmujący przywileje królów polskich, wielkich książąt litesoskich, bulle papiezkie, jako też wszelkie nadania prywatne, mogące posłużyć do wyjaśnienia dziejów wewnętrznych krajowych, dotąd nigdzie nie drukowane, od najdawniejzzych czasów aż do roku 1506; wydany za staraniem i pracą Leona Rzyszczewskiego i Antoniego Muczkowskiego, wzbogacony przypisami przez Anl. Zygine Helcel. t,. Warszawa 1847 r. 4to, przedmowa i poczeł rzeczy sir.
XXII, tertu 367, śnderów LXXII, dodatków € sprostowań str. 8. Żadne dzieło tego rodzaju, nie było jeszcze wydane w Polsce s taką znajomością rzeczy, s takiém staraniem, s tak umiejętném zrozumieniem przedmiotu. Oddając hołd zasłużony nauce i troskliwości wydawców, uprzedzamy czytelników naszych, że stego skarbca dziejowego, często rozmaite szczegóły opowiedziane przez Wapowskiego objaśniać nam przyjdzie. Zapis Łukaszowi z Gorki służący umieściliśmy dla tego, że niemal wszystkie inne przez uas wymienione i jeszcze wymienić się mające, co do treści wyrażeń są z nim zupełnie zgodne. 14. 1441 września 11. Władysław Ill. w nagrodę zasług, zapisuje Ściborowi s Komornik 200 grzywien, i zabezpiecza tę ilość na wsi Wróblowie w powiecie wieluńskim. Dan w Budzie« 15. 1441 grudnia 18. Tenże król, wynagradzając usiłowania Krzesława s Kurozwęk, kasztelana wiślickiego, i starosty wielkopolskiego, w obronie granic królestwa, w obrębie swoj-go starostwa, zapisuje mu 100 grzywien liczby polskiej na mieście Piotrkowie, które ma posiadać aż do opłacenia rzeczonej ilości. Dan w polu pod twierdzą Krupina. Za sprawą Piotra Polaka z Wilfina podkomorzego królewskiego.
(S tego zapisu widzimy, że pod koniec 1441 r. król Władysław odbył wyprawę dla poskromienia Węgrów trzymających się strony Elżbiety, że był pod Krupiną, leżącą w hrabstwie zwoleńleńskiém, (Zolyom) znpełnie niemal przez Sławian zamieszkanem; że Piotr z Wilfina o którym pod liczbą 9 widzieliśmy wzmiankę, był wyższym dworzaninem królewskim i trzymał pieczęć podczas wyprawy, że nakoniec jest to pierwszy zapis między wszystkiémi, któreśmy dotąd przytoczyli wydany za zasługi położone nie w Wę. grzech, lecz we własnym kraju. -Dziejopisowie nasi: wspominają, iż granice wielkopolskie w tych czasach były zagrożone, musiał więc Krzesław s Kurozwęk poskromić nieustanne prawie łotrowstwa szląskie, Wymienimy jeszcze kilka zapisów królewskich uczynionych w czasie wyprawy pod Presburg; podług nich prostujemy błąd Długosza i Wapowskiego utrzymujących, iż król wyruszył z wojskiem ze stolicy pod Presburg, w początkach miesiąca lutego. 14. 1442 stycznia 27. Władysław III. zapewnia braciom Janowi i Piotrowi s Kalenia, pokojowym swoim, wypłatę 270 grzywien, które niegdyś ojciec ich Stanisław łowczy łęczycki, pożyczył był Włady. sławowi Jagielle, dopóki zaś dług ten uspokojony nie będzie, oddaje im w zastawę dobra Niwki, Jasieniec i połowę lasu Druwa zwanego, Dan w polu, na stanowisku wojsk między Presburgiem i Tyrnawą. 15. 1442 lutego 6. Tenże król, zabezpiecza Jarandowi (z Brudzewa) wojewodzie sieradzkiemu, dług 300 grzywien, zaciągniony na rzecz Piotra ze Szczekocin podkanclerzego koronnego i oddaje wojewodzie w zastawę miasta Przedecz i Kłodawę. Dan w polu na stanowisku pod miastem Tyrnawą.
16. 1442 lutego 15. Król w uagrodę zasług Mikołaja Koźmińskiego, położonych w Węgrzech, zapisuje mu 100 grzywien polskich i 12 złotych węgierskich 1 zastawę na wsi Czołpino w kujawskiém zabezpiecza. Dan w zamku presburskim.
17. 1442 marca 8. Władysław III. zawdzięczając zasługi okazane w czasie podróży do Węgier Łukasza z Gorki wojewody poznańskiego, nadaje mu prawem dożywotnićem miasto Pobiedziska z wsiami. Dan w Tyrnawie.
18. 1442 marca 10. Władysław III. zapewnia Mikołajowi s Parzniczewa, 40 grzywien, które mu za konia należą, na wsi Tubino, w powiecie łęczyckim leżącej. Dan w Tyrnawie,
255 U Długosza ks, 12, str. 766 pełnem nazwiskiem Mikołaj
s % ie Cal Czajka z Jawora.
256 Ob. Katona t. 13, str. 120,
257 W archiwum krajowem znajdnje się jeden zapis króla Władysława mający związek z darami, które złożył Elżbiecie, lecz gdy ten zapis wydany już został po zgonie Elżbićty, musimy pićrwej podać w treści wiadomość o tych, które go znacznie poprzedziły, a które zebraliśmy z rozmaitych źrzódeł, i tak: 1. 1442 stycznia 16. Władysław król węgierski i polski, zważając na wierne służby urodzonego Michała z Wirszosław rycerza p które inianowicie w królestwie węgierskiém z ozdobnym pocztem, z wielkim nakładem swoim ponosił, posiadłości jego w mieście Sicradziu s pod władzy miejskiej wyłącza, oraz łąkę Brzozowcza, pod wsią królewską Dzwigorzewo leżącą, nadaje. Dan w obozie pod Tyrnawą. Obecni byli przy wydaniu tego zapisu Symon z Rozgon biskup jagierski, Łukasz z Gorki wojewoda poznański, Wawrzyniec s Kalinowy kasztelan sieradzki, Piotr z Gaju sędzia poznański, Stefan z Rozgon brabia presburski, Michał Orszag z Guth podskarbi koronny węgierski, Pankracz z Brancz i inni. Wydany przez ręce Jana s Koniecpola i Piotra Wody ze Szczekocina. (Z metryk koronnych, księga 55 pod głoskami RRR. str. 229 odwr.,) 2. 1442 marca 9. „Władysław z Bożej łaski król węgierski, polski, dalmacki, kroacki, najwyższy książe litewski, dziedzic Rusi i t. de Oznajmujemy brzmieniem niniejszego, wszem w obec żyjącym i potomnym, do których wiadomość o tem dójdzie, iż zważywszy wierne usługi i wytrwałość nieskażonéj wiary Mikołaja Parawy z Lubie na wiernie nam miłego, którémi majestatowi naszemu, mianowicie w tej świeżéj drodze węgierskiéj z ozdobnym i zbrojnym pocztem, ciężkim nakładem i wydatkami starał się podobać, tudzież aby pomnożywszyw sobie zapał wierności, na przyszłość znakomiciéj jeszcze podobać się nam potrafił; ze względu przeto tak na wspomniane, jak równie i pa inne jego zasługi, chcąc go dowodem łaski naszéj zaszczycić i na rozkazy nasze ochotniejszym uczynić, opisujemy na rzecz jego, na obwodzie zamku i mieście Haliczu, tudzież na wszystkich wsiach do tegoż obwodu należących, które lubo są zawiedzione mocą innego listu na to wydanego; jednak z rąk wielmożnego Piotra Odrowąża ze Sprowy wojewody lwowskiego wiernie nam miłego, oknpić je postanowiliśmy w dniu blizko przyszłej uroczystości narodzenia ś. Jana Chrzciciela (24 czerwca) i z rąk tegoż wielmożnego wojewody uwolnić, oraz do rzeczywistego i istotnego tychże obowodn, zamku i miasta, tudzież wsi do nich należnych posiadania doprowadzić, słowem naszem królewskiém przyrzekamy. Prócz tego 1500 grzywien polskich, pieniędzy pospolitych, liczby zwyczajnéj, każdą grzywnę po 48 groszy ceniąc, tudzież 1500 czerwonych złotych węgierskich, czystego złota i pełnéj wagi zapisaliśmy i darowaliśmy, jakoż zapisujemy, dajemy, udzielamy i naznaczamy mocą niniejszego naszego listu; oraz tak samemu Mikołajowi Parawie, jako też jego prawym następcom w tejże ilości 1500 grzywien i 1500 czerwonych złotych, mieć, władać. trzymać. spokojnie i bezpiecznie posiadać, ze wszystkiemi w ogóle i każdym po szczególe tego obwodu, zamku, miasta i wsi do nich należących, nożvtkami, czynszami. dochodami, wpływami, mytami lądowemi i wodnemi, tndzież z żupami zwanemi Kalusza, z rolami, łąkami, polami idziesięciną łanów zamkowych, snopi zwaną (t. j. snopową), s pastwiskami, lasami, borami, gajami, puszczami, zaroślami, rzekami, strumieniami, jeziorami, stawami, sadzawkami, z rybołowstwem, wodami i ich wodocieczami, z młynami i ich dochodem, z łowami zwierzynnemi i ptaszemi, z barciami i innémi korzyściami, nic zgoła nie wyłączając, pod jakiemkolwiek objęte są nazwaniem, byleby do rzeczonego obwodu, zamku i miasta Halicza zdawien należały; co wszystko posiadać będzie tak długo, dopóki my, albo następcy nasi, jemu lub jego prawym spadkobiercom wymienionych 1500 grzywien i 1500 czer. złot. w zupełności nie zaliczymy, lub nie zaliczą. Nietykalność jednak stacji i praw naszych: królewskich zasirzegamy. Przyrzekamy też słowem naszem królewskim, że jeślibyśmy jakim przypadkiem rzeczonych dóbr na oznaczonym dniu ś. Jana z rąk wspomnianego wojewody uwolnić i w posiadanie samego Mikołaja Parawy podać nie mogli, wówczas obowiązani będziemy w rzeczonym dniu ś. Jana, jemu lub jego prawym spadkobiercom tę ilość grzywien i czerwonych złotych, bez żadnéj zwłoki, rzeczywiście i nieodzownie wypłacić, a jeślibyśmy, czego Boże uchowaj, tych obudwóch obowiązków zaniechali, lub dopełnić nie mogli, natenczas tenże Mikołaj Parawa, będzie miał zupełne prawo, o te wyżej wyrażone pieniądze, dopomnieć się u nas mocą niniejszego listu, do którego pieczęć nasza jest przywieszona. Dan w mieście naszém Tyrnawie, w sóbotę najbliższą przed niedzielą środopostną, roku Pańskiego 1422. 7a sprawą Jana Wężyka s Pamkowa. (Powyższy zapis pokładany był przed królem Kazimierzem Jagiellończykiem, jak widać z dopisku: czytałem. Wojciech z Żychli. na podkanclerzy koronny; Stanislaw s Chodcza marszałek w. kor. podał go do potwierdzenia Zygmuntowi I. w r. 1518 dnia 6 maja, za pieczęci Krzysztofa Szydłowieckiego; wtenczas wniesiono go do metryki koronnej, gdzie się znajduje w księdze 30, pod głoską U. na str. 243, 3. 1449 czerwca 40. „W imie Pańskie stań'się. Na wieczną rzeczy pamięć. My Władysław z Bożej łaski król węgierski, polski i t. de Oznajmujemy brzmieniem niniejszego wszem w obec, żyjącym i potomuym, do których to wiadomości dójdzie: iż pragnąc braci naszych oświeconych książąt Iwona, Aleksandra i Michała książąt na Czartorysku godność zapewnić, zwłaszcza, że osobliwsze przywiązanie i wierność ku majestatowi naszemu i sławnej koronie królestwa naszego polskiego niosą i okazują, w troskliwości o ich stan i dostojność książęcą, po dojrzałóm rozważeniu. i naradzie 2 biskupami i baronami naszymi królestw tak polskiego, jak węgierskiego, rzeczonym książętom pokrewnym naszym, spólnie i pojedydczo, pieczęci własnej książęcej, którą dziad ich i ojciec cieszyli się, a mianowicie konia, na którym. mąż zbrojny -dobyty miecz w ręku trzyma. używać dozwalamy, upoważniamy, stwierdzamy) i zgadzamy się po wszystkie czasy. W dowód czego pieczęć naszę do niniejszego listu przywiesić rozkazeliśmy. Działo się w Budzie, we czwartek przed ś. Witem roku Pańskiego 1442. Obecnymi byli najprzewielebniejsi w Chrystnsie ojcowie księża Symon biskup jagierski, Piotr czanadzki, wielmożni Wawrzyniec z Hedervir palatyn królestwa węgierskiego y "Łukasz z Gorki poznański, Piotr Odrowąż ze Sprowy lwowski wojewodowie; Wawrzyniec s Kalinowa sieradzki, Grzegorz z Branice radomski kasztelanowie i wielu innych. wiary godnych. Dau przez ręce wielmożnych Jana s Koniecpola kanclerza i Piotra Woda ze Szczekocina podkanclerzego. Król Zygmunt August potwierdził powyższy przywilej w r. 1569, dnia 25 maja. Znajduje się po łac. w dziele Bartosza Paprockiego: Merby rycerstwa, na str. 044, 4, 1442 czerwca 20. Boczek s Pozorzyc iz Drahotusa zeznaje, iż król Władysław pozostał mu dłużnym za Czapka z Sakanu i z Uhwaldu, tudzież za Przybyka s Klinowego 8,000 grzywien dobrych groszy srebrnych, pieniędzy pragskich a liczby morawskiej, na którą to ilość nadpłacono mu towarami 1,400 złotych. Dan w Budzie. Ten pargamin znajdnjący się w arcbiwum krajowóm, zasługuje na szczególną uwogę, gdyż wspomina nazwiska ochotników czeskich s którzy pod chorągwiami Władysława w północnych Węgrzech walczyli, i pisany jest narzeczem czesko-słowiańskim. 5. 1442 czerwca 21. „Ta, Jan. z Wedel zeznaję niniejszćem przed wszystkimi w obec, iż gdy najjaśniejszy książe a pan Władysław, węgierski, polski, dalmacki, kroacki it, d. król, pan mój najmiłościwszy, zamki swoje Walcz i Drahim łaskawie pnścił mi w dzierŻawę, niniejszem przeto przyrzekam, ślubuję i zaręczam, iż rzeczone zamki na rzecz jego królewskiej miłości i korony państwa polskiego wiernie trzymać i rządzić będę, że żadnego cndzoziemca na obowiązek burgrabiego w tychże zamkach nie wezwę i nie ustano< wię, lecz wyłącznie rodowitych Polaków, dobrze osiadłych, burgrabiami w rzeczonych zamkach mianować i naznaczać będę; że nikomu insemu tych twierdz nie wydam, nie ustąpię? nie wręczę ę okrom' rzeczonemu królowi a pann Władysławowi i jego koronie królestwa polskiego, lnb temn, komn król jego miłość objąć je poleci. Co wszystko spełnić mam i powinien będę pod czcią i wiarą moją, bez zdrady i podstępu. pod obowiązkiem wykonanej przezemnie osobistej przysięgi na drzewo krzyża ś. W dowód czego pieczęć moję do niniejszego zapisu przywiesić dałem. Dan w Budzie we czwartek przed narodzeniem ś. Jana Chrzciciela, roku Pań< skiego 1442.66 (Wytłumaczony s Kodexn dyplom. Wielkiej Polski, wydanego przez Edwarda Raczyńskiego str. 167; sam pargamin znaje duje się w archiwum krajowem.) 6, 1442 czerwca 28. Władysław [IL opisuje Łukaszowi z Gorki wojewodzie poznańskiemu w nagrodę zasług w Wegrzech położonych, 400 grzywien na mieście Kościanie, które wojewoda ma dzierżćć aż do opłaty tego długu. Dan w Budzie. 7. 1442 lipca 11. Tenże król Mikołajowi Koźmińskiemu zawdzięczając usługi w Węgrzech okazane, 50 grzywien na wsi Czołpinie w Kujawach opisuje, która ma zostawać w jego posiadaniu aż do wykupn Dan w Budzie. 8. 1442 lipca 13. Władysław IL. za pomoc zbrojną przyprowadzoną do Węgier przez Hinczę z Rogowa, zapisuje mu 500 grzywien liczby polskiej na nieście Brzeźnicy w ziemi sieradzkiej, aż do spłacenia. Dan w Budzie, 9. 1442. lipca 14. Władysław Ill, za zasługi w Węgrzech; zapie suje Mikołajowi z Brudzewa 200 grzywien liczby polskiej, z obezpieczeniem tej ilości. aż do wykupu na wsiach Myszczowice i Brunowo W Kujawach. Dan w Budzie. 10. 1442 sierpnia 28. "Tenże król, Mikołajowi z Grnszczyc w nagrodę męgtwa okazanego przeciw nieprzyjaciołom w Węgrzech, nadaje 200 grzywien polskich i opiera tę ilość aż do wypłaty na wsi Russowie w pówiecie kaliskim. Dan w Bndzie. 11. 4442 września 27. Władysław lil. zawdzięczając Mikołajowi ze Ściborzyc kasztelanowi włocławskiemu zasługi i poniesione nakłady w powtórnej podróży do Węgier, zapisuje 1000 czerwonych złot. węgierskich na zamkn i mieście bydgoskim, tudzież na Gniewkowie, Fordonie, Solde i t. d., które ma dzierżeć aż do wykupna.
12, 1442 października 1, „Władysław z Bożej łaski węgierski, polski, dalmacki, kroacki i t. d. król, najwyższy książe litewski. Oznajmujemy brzmieniem niniejszego wszem w obec do których należy: iż zważywszy wierne nsługi i czyny szczerego poświęcenia, nrodzonego i szłachetnego Mikołaja z Lasotek, domownika naszego wdzięcznie nam miłego, któreini majestatowi naszemu, w popieraniu praw naszych w tem samem królestwie węgierskiém przypodobał się, a mianowicie, iż dzielaém ramieniem odpierał nieprzyjaciół usiłujących zachwiać władzę naszę w rzeczonem naszem krów lestwie węgierskiém, chcąc nadto wynagrodzić mu poniesione straty w jego ruchomości, pod miastem Jagrą, wówczas, kiedy nasi szczęśliwą i 2a pomocą Bozką pomyślnie skończoną bitwę stoczyli z wrogami naszymi; s tych przeto względów, pragnąc go pocieszyć i do podobnych usług i nadal nczynić ochotniejszym, mocą niniejszego daliśmy i dajemy, zapisujemy i łaskawie opieramy na mieście naszem Szrem pospolicie zwanóm, ze wszystkiémi należącemi do niego wsiami, w ziemi wielkopolskiej, w powiecie poznańskim pałożonćemi 200 grzywien pieniędzy i liczby polskiej zwyczajnych, licząc po 48 groszy na każdą grzywnę, co sam i potomstwo jego ze wszystkiémi w ogóle i każdym po szczególe rzeczonego miasta i wsi pożytkami, korzyściami, czynszami, dochodami, wpływami, własnościami, dworami, rolami, łąkami, polami, lasami, wygonami, borami, gajami, pastwiskami, zaroślami, puszczami, rzekami, jeziorami, sadzawkami, rybołowstwem, stawaini, bagnami, zdrojami, strumieniami, wodami i ich wodocieczami, młynami i ich dochodem, łowami zwierzynnómi i ptaszémi, barciami i innémi korzyściami, bez żadnego zgoła wyłączenia, do rzeczonych miasta wsi należącemi, ma mieć, dzierżćć, niémi rządzić, z nich użytkować i spokojnie posiadać dopóty, dopóki my, albo prawi następcy nasi, jemu lub jego prawym spadkobiercom rzeczonych 200 grzywien w zupełności nie wypłacimy; po ich zas uiszczeniu dopićro posiadanie wymienionego miasta, wsi i ich przynależności, do nas i prawych następców naszych pełném prawem wróci, Nietykalność stacji naszych i zwykłych praw królewskich we wszystkiém zastrzegamy. Za świadectwem niniejszego listu, do którego pieczęć nasza została przywieszona. Dan w Budzie, w poniedziałek najbliższy po ś. Michale, roku Pańskiego 1442. Za sprawą urodzonego Grotka z Jankowicz, domownika króla j. m. (Ob. Kodex dyplomat. polski Rzyszczewskiego i t. d. str. 326. W archiwum krajowém znajduje się o trzy tygodnic wcześniejszy zapis, służący temauż Michałowi Lasockiemu na 400 grzywien; król dozwala mu mocą tegoż zapisu wykupić miasto Szrem z zastawy Winceniego (z Szamotuł) kasztelana międzyrzeckiego Dan w Budzie 1442 d. 11 września; i znowu 4443 stycznia 10 w Budzie, wydał krół trzeci zapis temuż Michałowi Lasockiemu na 400 grzywien, opierając je na mieście Szremie. 13. 1442 października 21. Władysław [II. zawdzięczając nakładne zasługi poniesione w Węgrzech, dla utrzymania dostojności królewskiéj przez Jana Piwońskiego, zapisuje mu 100 grzywien na wsi Rusowie w powiecie kaliskim, aż do jej wykupna, Dan w Budzie.
14. 1442 listopada 2. Tenże król w nagrodę zasług w Węgrzech okazanych, Janowi s Kościelca zapisuje 10 grzywiea i opiera je zastawą na wsi Sónikowie w Kujawach. Dan w Budzie, 15. 1443 lutego 1. Władysław Ill. 100 grzywien, które Mikołaj z Borzyszowie kuchmistrz nadworny królewski u Krzesława s Kurozwęk kasztelana wiślickiego i starosty wielkopolskiego pożyczył, zabczpiecza temuż kasztelanowi na mieście Piotrkowie i wsiach przyległych. Dan w Budzie. 1443 Intego 13. Tanże król Mikołajowi ze Ściborzyc kasztelanowi i staroście włocławskiemu i bydyoskiemu, dwie summy 1$60 1750 czerwonych złotych węgierskich za szubę s czarnego złotogłowu sobolami podbitą, na dar dla królowej węgierskiej Klibicty, tndzież za smoka złotego i krzyż złoty kamieniami drogiémi ozdobiony, dany Aleksandrowi książęcin kijowskiemu, zapisuje zastawą na dobrach Śmiłowice i Dobra w ziemi kujawskiéj, aż do wykapa. Dan w Budzie. (Owóż mamy dowód o jednym upominku przez króla Elżbićcie danym. Ciekawy też jest szczegół, iż Władysław otrzymał order smoka, ustanowiony przez cesarza i króla węgierskiego Zygmunta, i że zaszczycił nim stryjecznego brata swojego Aleksandra Włodzimićrzowicza.)
258 Kiedy sobór bazylejski najnieprawniéj złożył (d. 29 czerwca 1439) ze stolicy apostolskiéj Eugienjusza IV. i w kilka miesięcy poźniéj (d. 17 listopada) ogłosił głową kościoła Amadcusza książęcia sabaudzkiego, Władysław III. jako król węgierski, wytrwał w posłuszeństwie dla prawego papieża. Objąwszy koronę węgierską, ros zumiał, iż w sporze z Elżbictą, Eugienjusz winien był wspierać jego stronę. Wszakże sprawiedliwość była za sićrotą; ojciec ś. ceniąc wysokie przymioty i ciesząc się wielkiémi nadziejami, które Władysław obudzał w całém chrześcijaństwie, nie mógł przecięż jawnie pochwalić przywłaszczenia cudzej korony. Władysław w liście do papicża, który albo zaginął, albo jest jeszcze do odszukania w archiwach watykańskich, musiał wynurzyć żal swój s tego powodu, gdyż Eugienjusz IV. odpowiedział inu następnóm pismem, które Odorik Raynald umieścił w t, 28, na str. 377 Roczników kościelnych: „„Najmilszemu w Chrystusie synowi Władysławowi i t, d. królowi pozdrowienie. Piszesz, iż nie omieszkałeś czujnych starań około utrzymania powagi stolicy apostolskiéj i przyrzekasz, że o ile to i na przyszłość potrzebném będzie, nie ubliżysz swojej pomocy, w tem mianowicie, co wielebny brat nasz Jan biskup waradyński () majestatowi twojemu przełożył. Na dowód czego, oświadczasz iż pisałeś do zgromadzenia duchowieństwa polskiego, mającego się wkrótce odbyć, w taki sposób, aby zważywszy uszanowanie i posłuszeństwo twoje, oraz królestwa węgierskiego dla nas i świętej stolicy, rozkazom naszym, jak to jest jego powinnością, ulegało, Czytając list twój, doznaliśmy niewymównéj pociechy, widzimy bowiem, że s każdym dniem wzrasta i pomnaża się przekonanie nasze o twojéj prawdziwej pobożności i wierze; postrzegamy niemniéj Jak mądrze pojmujesz błogie skutki jedności, téj mówię jedności, pu ————— PEER
() Jan de Dominis dawniej biskup segnijski, który znajdował się w Krakowie na czele poselstwa wzywającego Władysława na tron węgierski. Ob. wyźój str. 320.
która zapewnia istotny pokój i bezpieczeństwo poddanych, która poskramia wichrzycielów, utwierdza państwa i ród ludzki prowadzi do Boga i zbawienia wiecznego. Nie pojęli tych celów niektórzy zgromadzeni w Bazylei, lecz podług przewrotnych wyobrażeń, światło za ciemność, a ciemność za światło ndając, i z góry opowiadając nieprawość, obrażają Boga, uczncia wrodzone, obyczaje i wszelkie ustawy, jak tego jasno ich postępowanie dowiodlo, Wszakże składamy Bogu i Panu naszemu Jezusowi Chrystusowi dzięki, iż nie dozwolił wiernym panującym, uwikłać się ich grzechami, czego między innymi na majestacie twoim widocznie doświadczając, cieszymy się w Panu,
W ojcowskiéj jednak miłości naszéj, nie chcemy taić, iż tę pociechę przyémiły niektóre wyrażenia twojego listu, według nich bowiem, zdajesz się mniemać, że w tóm powołaniu twojém do rządów królestwa węgierskiego, byliśmy mniej skwapliwymi z okazaniem tobie naszych względów, a nawet utrzymujesz, że cię o tóm nasze pisma i postępki przekonały. MNajmilszy synu, zaiste, nie pocznwamy się do niczego podobnego, i owszem sięgając pamięcią dawniejszych zdarzeń, nie możemy zapomnieć téj życzliwości, jaką okazywaliśmy ojcu twojemu, ani tych starań, jakie o jego pomyślność i znaczenie podejmowaliśmy wówczas, kiedy sławnéj pamięci Zygmunt król rzymski przyjmował z rąk naszych koronę cesarską. Poźniéj w zatargach, które, również sławnej pamięci król Albert, zdawał się mićć s tobą, czyniono mu za naszym rozkazem takie przełożenia, iż nas o zbyteczną stronność przeciw sobie podejrzewał, lubo chęci nasze jedynie dobro powszechne miały na celu. Świeżo nakonicc, gdy pisałeś do nas o powołaniu swojem na tron węgierski, a następnie o dokonanéj koronacji, winszo< waliśmy ci szczęśliwych powodzeń, łącząc tylko życzenie, abyś wszystko w miłości i zgodzie urządził i tym stanowczym środkiem potrafił odwrócić od owego królestwa okrutne zapędy pogan, którzy jak piekło otworzyli paszczę swoję na jego pożarcie. Pytamy, cóż w tém wszystkiém widzisz prócz chwały Bozkiéj, prócz troskliwości o eześć i pomyślność twoję, prócz usiłowań o zbawienie i pokój ludu chrześcijańskiego? Jezeli wyrazy nasze nie odpowiedziały może twoim oczekiwaniom, nie powinieneś nam przypisywać zadnych niezwykłych postępków, ale raczej wśród obecnych uirapień okazywać współczucie, jak przystoi na syna 1 naśladowcę Chrystusowego.... (F) W mianowaniu duchownych na biskupstwa, przestrzegany pilnie, aby nie stało się nie takiego, coby niemiłćw tobie być mogło; dla tego też zwykliśmy zawsze czekać, dopóki nas o chęciach swoich nie uwiadomisz, a wówczas, o ile nam Bóg pozwoli, postaramy się zastosować do twych żądań, do uspokojenia i pojednania całego królestwa, gdyż to jedno tylko mamy na widoku, abyśmy potwierdzali mężów, czystością życia, sławą naukową i gorliwością o kościół Pański, godnych być pastórzami ludu, powierzonego sobie ku zbawieniu. Odpowiadając w ostatku na to, co pod koniec listu swojego nam oznajmujesz, wszelkim krokom twoim dążącym do uspokojenia i pomyślności rzeczonego królestwa, życzymy najszczęśliwszego skutku, wyglądając z niewymówném upragnieniem, aby ziściły się nadzieje twoje zupełnego pojednania z najmilszą w Chrystusie córką naszą królową Blżbicią. W czem jeżeli z naszej strony możemy być pożytecznymi, gotowi jesteśmy wszelkiego rodzaju pomoc okazać. Dan we Florencji, dnia 25 maja roku 1. (1449) Wzmianka w tym liście o zamiarze królewskim skłonienia duchowieństwa polskiego, aby pozostało wiernów Eugicnjuszowi, musiała być tóm pożądańszą dla papieża, że wszyscy niemal teologowie polscy przystąpili do rokoszu podniesionego przez sobór bazylejski przeciw stolicy apostolskiej. Amade-
-—<zcasesa
() W tem miejscu Raynald część listu opuścił.
usz znany w dziejach kościelnych pod imieniem Felixa V., usiłował pociągnąć ku sobie największą Liczbę stronników, dla tego i Wincentego z Dębna arcybiskupa gnicźnieńskiego i Zbigniewa z Oleśnicy biskupa krakowskiego, kardynałami mianował, do szkoły zaś głównej krakowskiej następny list pisał: „Felix biskup, sługa sług Bożych. Rektorowi i wszechnicy nank krakowskiej, pozdrowienie i błogosławieństwo apostolskie. Wielce nas ucieszyły wiadomości, które świćżo ukochany syn nasz Marek Bonfili mistrz w piśmie ś., za powrotem swoim s królestwa polskiego przyniósł nam o waszej wszechnicy. Upewmł nas, że będąc mężami w naukach i umiejętnościach hiegłymi, cnotliwymi, powagę kościoła niczmordowaną pracą bronić i wzmagać usiłnjecie, o czóm dostatecznie nas przeświadcza wydana przez was rozprawa w tym przedmiocie. Postąpiliście jak na dobrych syuów kościoła przystoi, mieszcząc światło nauki waszej na świeczniku, aby przed Indźni jaśniało, Pochwalając przeto i wielce zalecając waszę pobożność i pracę, radzimy i wymagamy, abyście i nadał wytrwali w tém świętóm przedsięwzięciu, albowiem nauka wasza potrafi wielu na drodze zbawienia oświćcić. Wyprawiamy powtórnie do owych krajów, wspomnianego Marka, który wspólnie z ukochanymi synami Stanisławem (z Sobnowa) proboszczem trydenekim i Dzierżsławem archidiakonem krakowskim, doktorem praw, towarzyszami $woimi, zaczętego dawniéj poselstwa dokona i z wami naradzać się będzie; chciejcie więc w tém wszystkiem co z rzeczonytini towarzyszami swoimi naszem imieniem wam przełoży, dać mu zupełną wiarę, a niemnicj we wszystkich jego czynnościąch, tak mu być pomocnymi, jak tego po cnocie waszej oczekujemy; wiedźcie zaś, że zawsze znajdziecie nas przychylnych pożytkom i znaczeniu waszéj wszechnicy. Dan w Bazylei d. 8 Iistopada, od narodzenia Pańskiego 1441, papicztwa naszego 2 roku. Rozprawa, o któréj Amadeusz wspomiua, napisana była przez Jana Elgota, Jakoba opata paradyskiego, Wawrzyńca z Raciborza, 'Tomasza se Strzępina i Benedykta Hesse. Ob. list Felixa V. i wiadomość o udziale szkoły głównej krakowskiej w soborze bazylejskim, w Historji literatury polskiej Michała Wiszuiewskiego t. 4, str. 408,
Położenie Eugienjusza IV. względem Węgier i Polski było nadzwyczaj trudne. Jeżeli bowiem z jednej strony utrzymanie tych znakomitych królestw katolickich w uległości, było pożądanem, tedy z drugiej, przekonanie o niewątpliwych prawach syna Alberta i wzgląd na cesarza, nie pozwalały mu jawnie oświadczyć się za Władysławem Jagiellończykiem; zwłaszcza, że w tymże czasie Fryderyk IIL. poniższym hstem wzywał jego opieki: „Fryderyk z Bożej łaski król rzymski, stateczny pomnożyciel państwa, Eugienjuszowi IV. papieżowi pozdrowienie. Lubo nie wątpimy, że stolica apostolska, jako nauczycielka prawdy, jako najpewniejsza przewodniczka życia, sprzyja prawom każdego i nikomu zgoła krzywdy nie wyrządza, wszysiko alhowiem co z jej tronu wypływa, ważone jest na szali sprawiedliwości i słuszności, rozumiemy przecięż, iż nie będzie od rzeczy, kiedy wyłożymy na piśmie przed waszą świątobliwością, powody mówiące za prawami najjaśnicjszego książęcia Władysława króla węgierskiego, najmilszego synowca naszego, niemowlęcia, wychowańca i sieroty; kiedy bezboźne usiłowania tych, co fałsz za rzeczywistość udają, postaramy się obalić. Wiedzićć bowiem należy świątobliwości waszej, iż rzeczony nasz synowiec, po zgonie sławnej pamięci stryjecznego i poprzednika naszego Alberta rzymskiego, węgierskiego i czeskiego króla, w łonie macierzyńskiém, jak pogrobek zostawiony, skoro na świat przyszedł i odrodził się w źrzódłe chrztu świętego, wnet przy zachowaniu wszelkich obrzędów, przyjął prawdziwą węgierską i czeską koronę. "Teraz zaś dochodzi do nas wiadomość, iż niektórzy usilnie nalegają, aby wasza świątobliwość godność tego królestwa na inną osobę przeniosła, zapowiadając niezmierne stąd i dla stolicy apostolskiéj i dła rzeczonego królestwa pożytki. Przekonani jesteśmy, że tém bynajmniéj świątobliwości waszéj nie ujmą, bo nić ma tak ogromnej korzyści, którąby godzie ło się okupywać frymarkiem sprawiedliwości; zdumiewoją atoli ich zabiegi, którémi szukając w cudzem nieszczęściu własnego dobra, niemowlęciu z najdostojniejszej krwi idącemu, ojcowskie i dziadowskie berło wydrzeć usiłują, Mógł kto inny znakomitych przewag dokazać, może być potężnym, zdolnym do rządów; mógł być przez niektórych wezwanym, nie chcemy tego roztrząsać, nie chcemy nic na czyjąkolwiek krzywdę mówić; nie widzimy przecięż żadnego powodu, do odjęcia należącego królesiwa sierocie, który chociażby sam osobiście był lekceważonym, już dla dzieł ojcowskich zasługuje na względy całego chrześcijaństwa, Któż bowiem znajdzie się ze współczesnych, coby o sławnych bojach jego ojca s Turkami i z Hussytami nie słyszał? Powinny też zjednać życzliwość temu dziecięciu, nieśmiertelne dzieła jego dziada i owe uspokojenie kościoła w Konstancji, a niemniej pamięć na cesarzów Karola IV. i Henryka VII. których jest ostatnią latoroślą; zamilczymy o sławnego domu naszego austrjackiego trndach, dla dobra cesarstwa i kościoła przez naszych i tego niemowlęcia przodków podejmowanych. I któżby nie powinien się użalić nad niewinnem dziecięciem, sierotą bez rodziców, prawym królem i dziedzicem Węgier? Zaiste szalonej myśli i zapamiętałej duszy, wrogami wszelkiej sprawiedliwości być muszą ci, którzy usiłnją tak szlachetne niemowlę wyzuć s korony i tak oczewiste prawa zdeptać nogami! Dążąc do tego, sami jednak czują całą nieludzkość swoich chęci, a więc udają, że dziecię już nie istnieje, i pod tym pozorem pragnęliby, aby jego prawa na innego spłynęły. Wszakże tak nie jest; żyje król Władysław, chowa się zdrowo i szczęśliwie to wdzięczne i nadobne niemowlę; przebywa w Nowém-mieście na pograniczu Węgier, łatwy do niego przystęp, każdemu pragnącemu go oglądać, 1 my sami spólnie ze wszystkimi cieszymy się tą nadzieją, że cnoty przodków w nim odzyją. Powtarzamy to wszystko przed waszą świątobliwością, aby nic szkodliwego dla naszego synowca wyjednać u stolicy apostolskiéj nie potrafiono, t aby to dziecię związkiem krwi ze wszystkimi książętami rzeszy skojarzone, świątobliwość wasza przychylnością swoją zasze czycać raczyła. Niech więc ten król-sićrota będzie przed waszóm obliczem zalecony, niech s przed waszych oczu, wysokość jego rodu, jego wiek, jego niewinność i pamięć przodków, nigdy nie znikają; raczcie piastować i utrzymywać jego prawa, s których nie płonna, ani udana, ale rzetelna i obfita korzyść na stolicę apostolską spłynąć może. Dan w Wiedniu r. 1441. (Ob. Katona t. 13, str. 172). Na obustronne więc nalegania, Eugienjusz IV. wyprawił do Węgier kardynała Juljana Cesarini, który, jak widzieliśmy, przybywszy do Budy w miesiącu czerwcu, natychmiast zajął się najczynniej rokowaniem między Władysławem lil. i Elżbietą. Według Długosza (ks. 12, str. 770), za którym idzie Wapowski, legat pojednał ich ostatecznie w Jawrynie w końcu listopada i pokój ogłoszony został s kazalnicy, w głównym kościele jawryńskim w językach węgierskim, polskim i niemieckim. Długosz urodzony 1415, miał wówczas lat 27, sprawy krajowe żywo go obcbodziły, polegać więc bezpiecznie nożna na pewności jego podań; wszakże mógł niektóre szczegóły pominąć, jak i ten np, że daleko wcześniéj i w Ostryhomiu nie w Jawrynie złożony był rok na układy. Katona (t. 13, str. 201) zachował wydane w tej mierze pismo przez królową, które tu w dosłównem tłumaczeniu załączamy: „My Elżbieta i t. d. Przenikniona pobożną litością nad burzami nieszczęść, które sławnem królestwem naszem węgierskióm miotają, pragnąc z głębi serca jego powodzenia, pokoju i bezpieczeństwa, przez uszanowanie dla uajświętszego paua naszego Eugienjasza papieża, którego imieniem najprzewielebniejszy w Chrystusie ojciec, ksiądz Juljau, kardynał ś. Anioła, legat stolicy apostolskiej, wezwał nas i prosił, abym pojednała się z najjaśniejszym książęciem a panem Władysławem królem polskim; nakłaniana i błagana o to przez biskupów, baronów, rycerstwo i cały naród państwa naszego węgierskiego, gotowa jestem przybyć do Ostryhomia pod następnemi warunkami: Naprzód: aby rzeczony król polski, tudzież biskupi i baronowie wydali mi list zaręczający osobiste bezpieczeństwo, według wzoru przezemnie księdzu kardynałowi wręczonego. Powfóre: abym otrzymała od tegoż króla polskiego, list otworzysty, podobnież według wręczonego ks. kardynałowi wzoru, któryby mię upewnił i zawarował, że nie będę zniewolona ani do zrękowin, ani do małżeństwa, ani do żadnej innej czynności, wbrew dobrej i nieprzymuszonej mojej woli. Po trzecie: aby mi dostarczono listy zaręczne Mikołaja (z Ujlak Frysztackiego) bana i Stefana z Bator, tudzież innych, według wzoru danego ks, kardynałowi; co wszystko otrzymawszy, t. j. gdy przez zapisy i osobistą przysięgę króla polskiego, biskupów, baronów i znakomitszych osób z rycerstwa tak węgierskiego jak polskiego; należących do przeciwnego stronnictwa, w tem co poprzedziło zapewnioną i zabezpieczoną zostanę, natenczas, we 44 dni po blizko przyszłej uroczystości narodzenia błogosławionéj Marji Panny, (22 września) bez zawodu w imie Pańskie, przyjadę do zainku ostryhomskiego, lecz nie inaczej, aż gdy rzeczony ksiądz kardynał i Mikołaj ban powrócą, dla towarzyszenia w drodze naszemu majestatowi. Dan w Presburgu we środę przed ś' Wawrzyńcem męczeńnikiem (8 sierpnia) roku Pańskiego 1442. Zapewne później Ostryhom na Jawryn zamieniono, s przytoczonego przez Katonę (t. 13, str. 203) listu Elżbiety do miasta Bardijowa, wiadomo, że dnia 3 października już znajdowała się w tym zamku. Za świadectwem spółczesnego rocznikarza czeskiego Bartosza, umarła po krótkiej chorobie dnia 24 grudnia 1442 roku; kronika austrjacka naznacza dzień jej zgonu dnia 19 tegoż miesiąca. Najpodabniéj do prawdy, iż układów między nią a Władysławem na zasadach przez Długosza i Wapowskiego wymienionych, jeszcze urzędowie wygotować nie zdążono, przynajmniej wszelkie: poszukiwania
Drzese, T. II. 34 dziejopisów węgierskich do odkrycia tego zabytkn były dotąd bezskuteczne. Elżbieta zeszła ze świata w 35 roku życia, zwłoki jej przeniesiono do Białogrodu stolicznego i złożono w grohowen jej męża Alberta. "Tak znikła ostatnia latorośl potężnego niegdyś Inxemhurskicgo domn; małoletnie jej potomstwo, w gorzkióm sieroctwie przepłakało wiek dziecinny; córka jéj Elżhićta później małżonka Kazimierza Jagiellończyka, matka trzech potężnych królów polskich, Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta, pod opieką ukoronowanego skępca Frydryka III, nie raz jak najuboższa dziewczyna z gminu, w poszarpanem odzienin zwracała na sichie litość mieszczan wiedeńskich! (Ob. Historją Fryderyka lil. przez Aeneasa Sylviusa u Kollara Analect. Vindoh. t. 2, str. 207).
259 Mesidbej wielki koninszy Mnrada II. wtargnął na wiosuę 1442 rokn przez Multany do Siedmiogrodzia. Nie daleko miasta Szehen czyli Hermanstadt'u, dzisiejszéj stolicy tego księstwa, pod wsią s. Emeryka (Szent-lmreh) rozgromił i zabił Jerzego Lepes biskupa siedmiogrodzkiego, którego nagrobek z wyrażeniem dnia i roku (18 marca 1442) poniesionego w ohronie ojczyzny zgonu, dotąd widzieć można w kościele głównym belgradzkim. (Stefan Katona przepisał go w Karlsburgu, mieście zwanćim po łacinie Alba Carolina, Alba Julia albo Carolopolis. po węgiersku Kiroly-Fejer-Var, po niemiecku Karlsburg, po sławiańsku Belgrad. Ob, Katona t. 13, str. 216 i Karola Bogumiła von Windisch Geographic des Grossfiirstentbums Sicbenbiirgen. Presshurg 1790, w ce str. 73). W dalszym postępie obległ Hermanstadt, lecz Jan z Hunyad pośpieszył natychmiast z Symonem s Kemeny temu miastn na odsiecz, Wódz turecki, dumny świćżo otrzymanem zwycięztwem, nie wahał się przyjąć bitwy, a opisawszy przed najśmielszymi swoimi sipahami konia i zbroję Jana z Hnnyad, rozkazał im wziąść go koniecznie żywego lub martwego, lecz ten ostrzeżony o tóm przez swoich szpiegów, zamienił oręż z Symonem s Kemeny, który wnet na Turków uderzył i trzymając na sobie całą potęgę natarczywości wrogów, głową własną i 3,000 mężnych towarzyszów oknpił nichezpieczny zaszczyt zamiany zbroi, Tymczasem załoga hermanstadzka z hram miasta wypadłszy, oswabadza jeńców w obozie tureckim i hierze tył nieprzyjacielowi; Mesidhej pierzchnął ze swoją jazdą, doścignionego Węgrzy, razem z synem na szablach roznieśli, Jan z Hunyad jeszcze niedobitków gonił, których schwytane wielkie mnóstwo w jego oczach, Węgrzy po kolei ścinali. Dwadzieścia tysięcy Tnrków w tym pogromie legło, Hnnyad posłał w upominku sprzymierzeńcowi węgierskiemn Jerzemn despocie Serbji, wóz tak łupami obciążony, że go zaledwo dziesięć; koni z nucjscą rnszyć mogło. Głowy Mesidbeja i jego syna wysoko utkwione unosiły się nad tym wozem 9 a pod niémi siedział stary jeniec tnrecki, który miał złożyć despocie te trofea i zdobycz otrzymaną na swoich spółrodokach. Dla pomszczenia tej klęski, przyciągnął wkrótce Szehahed-din-pasza na czele 80-tysiącznego wojska, Hnnyad tylko w 15,000 zaszedł mn drogę; stoczono walną hitwę pod Vasag; zwycięztwo przechyliło się na stronę chrześcijan, klęska i strata sił tureckich były jeszcze straszniejsze niż w przegranej Mesidbeja. Zdobyto 200 chorągwi, 5,000 jeńców, między poległymi opłakiwali Osinani nie tylko samego wodza, ale i Osmanbeja wnuka Timurtasza sławnego wojownika z'czasów Mnrada I. tudzież najwalecznicjszych swoich bejów. Po upadku Szehabed-dina, wrócił poseł Mnrada z Budy, gdzie, jakeśmy widzieli, żądanie jego nstąpienia Turkom Belgradn, ze wzgardą odrzucono, Ob. Hainmera Historja państwa osniańskiego, t, 1, str. 346, Sękowski Collectanea, t. 1, str.16.