Книга четвёртая. Часть 2 из 3: оригинал
Книга четвёртая. Часть 2 из 3. С. 46-75. Польский текст издания 1847 года.
WY tym roku większa część Europy wstrząśnięta była wrzawą wojenną, albowiem Marcin V. papicz, Zygmunta króla węgierskiego i czeskiego, tudzież książąt rzeszy i przez posłów i przez listy nie przeslawał, naglić o poskromienie orężem odszczepieńców czeskich, „którzy na tém nieprzestając, iż zbrojnie odparli przedsiębrane. przeciwko sobie wyprawy, poczęli, za „granice, królestwa swojego wypadać, sąsiesiednie pobożnych chrześcijan ziemie najeźżdżać i pusloszyć 5:Szląsk za dostarczenie posiłków Zygnumlowi cesarzowi rzymskiemu zbrojnie naszedłszy, rzezią i rozbojami napełnili, Łublenicz i Kolberg miasla, mocą dobywszy, złupili i obrócili w perzvynę. Co dało powód, że całe Niemcy na nich powstały, i że tę wyprawę przyśpieszono, aby. Szląsk większéj jeszcze klęsce nie uległ. Że zaś kraj niemiecki dzieli się na trzy. części, potrójne więc stanęło wojsko; pićrwsze książąt saskich i miast nad brzegiem morza niemieckiego położonych, drugie IFrankonów i przyległych im okolic, helmanił niém Fryderyk margrabia brandeburgski, trzecie narodów nadreńskich, Bawarów i Szwabów, pod wodzą arcybiskupa trewirskiego. Przybył też na tę wyprawę llenryk biskup winczesterski kardynał, z Anglji, z wybraną piechotą w swoim kraju. w ilości 1,000 łuczników. S takiémi siłami, s takićny przygotowaniem do wojny całe Niemcy z elektorami. cesarstwa. wtargnąwszy do Czech, wszyslko ogniem;i mieczem najokrutniéj pustoszyli, ani płeć, ani wiek, nie ocaliły nikogo. Ściśnięto naprzód oblężeniem zamek Tachau i niedługo dobywając, zmuszono- do poddania. Zachęceni tóm pićrwszém powodzeniem, rzucili się na dalsze twierdze, lecz Czesi w lak gwałlownóm niehezpieczeństwie rąk nieopuszczając, skwapliwie po większéj części z wieśniaków wojsko gromadzą i Prokopa wodzem całych sił swoich mianują. Ten je natychmiast na Niemców prowadzi, i gdy już blizko pod ich obóz podstąpił i na widoliu nieprzyjaciołom słanął, taka trwoga nagle Niemców opanowała, iż obozu ze wszelkiémi dosłatkami odbiegłszy, chorągwie wynosić i wstecz cofać się poczęli; nagły ich odwrót podobny był do haniebnój ucieczki. Prokop skoro ujrzał stanowisko niemieckie opuszczonóm i nieprzyjacieła w rozsypce, przyśpieszywszy kroku, naprzód obóz zrabował, potém ostatniej straży doścignąawszy, wielu z niéj zabijał i chwytał aż dopólii Niemcy granie czeskich nie opuścili i nie wrócili do domu. Prokop niezapędzając się dalej, skierował oręż na książąt szląskich, którzy z innej strony i z innem wojskiem do Czech wtargnęli. Wszakże przez szpiegów ostrzeżonymi będąc o ucieczce Niemców, tudzież, że Prokop prosto na nich następuje, wnet rzuciwszy ciężary wstecz się cofnęli, i rozwiązawszy wojsko, każdy u" dał się do własnéj ziemi; atoli Prokop wiedząc, że z ich powodu tak ogromna burza runęła na Czechy, wpadł do Szląslia ze swojem wojskiém i najstraszliwiéj wzdłuż i wszerz ten kraj spustoszył. Srożono się i nad zdobytómi miastami i nad zagrodami wi eśniaków, wszędzie krew ludzka strumieniem płynęła, wszędzie pożogi jaśniały; zdobyte miasla rabowano, palono i po większéj części z ziemią równano; największa liczba znakomitych grodów szląskich doznała srogości nieprzyjaciół, a mianowicie: Głogów wielki, Falkenberg Ziegenhals, Wejdna, Paczków, Kamieniec, Henrychów, Frankenstein, Brzeg, Opole, Kenty, Nowytarg, Haynów i wiele innych wzięlo, albo.przynajmniéj przedmieścia popalono i zburzono; klasztory i kościoły odszczepienice poniszczył, gwałty, łupiezlwa i pożary wszędzie szerzył; wszyslkie świętości najbezecniéj znieważał.47 Prokop tym sposobem Szląsk spustoszywszy, udał się na uęhanie ziemi wrocławskiéj i głębszych okolie. Miasto Nimpcz s położenia i uzbrojenia warowne, załogą wzmocnił i Piotrowi Polakowi, dzielnemu, w wielu ważnych zdarzeniach doświadczonemu wojownikowi w straż porucz y;(%) ten po odejściu Prokopa ze Szląska Wrocławianów sirasznie irapił, i nie było okrucieństwa, któregoby na nich nie wywierał, kiedy bądź w wycieczkach, bądź;w dorywczych utarczkach wpadali w jego ręce; ale i dla innych miast i księstw szląskiełh nie był łagoduiejszym, jawny wszystkich nieprzyjaciel, jawnie nad wszyslkimi się znęcał. Książęta szląsey tylu nieszczęściami obarczeni, zebrawszy wojsko, kilkakrotnie48 tę twierdzę oblegali, wszakże dobyć jej nie mogli, aż dopóki Piotr dowódzea załogi, w bitwie pokonany nie dostał się w ich ręce. Puszczono go na wolność, pod warunkiem wysłąpienma z zamku. Jakoż Piotr wróciwszy do swoich, Nimpcz Wrocławianom oddał, ci natychmiast wieże obalili, mury i blanki z ziemią zrównali, aby znowu kiedyś w ręce obce wpadłszy, nieprzyjaciel podobnąż klęską obarczyć ich nie miał zręczności. "Takie było powodzenie bezbożnych Czechów lego lata na Szłąsku.
Około tegoż czasu Rascja płonęła pożarem wojny, s powodn zamku Gołumbecza49 leżącego na prawym brzegu Dunaju i wydanego przez zdradę Turkom. Despoła bowiem racki, przed zgonem swoim poruczył dzierżenie téj twierdzy pewnemu wojownikowi rackiemu, który postrzegłszy, że go Turcy codziennemi najazdami nękają, że zatóm ich natarczywości długo wytrzymać nie zdoła, dla niedostatku pićniędzy na opłatę Żołdu załodze, postanowił Gołębiec oddać Zygmuntowi krółowi rzymskiemu i węgierskiemu, pod warunkiem zaliczenia 12,000 czer. złot. nieopłaconych przez zmarłego despotę sobie i żołnićrzom zamkowym, gdy jednak Zygmunt, miasto łaskawéj odpowiedzi, sfukawszy go, z niczém odprawił, widząc się być wzgardzonym, wziąwszy od Turków złoto, niedobytą prawie twierdzę i dziwnie do odpierania najazdów tureckich sposobną, w ręce ich wydał. Skoro Zygmunt wieść o tóm otrzymał, zasmucony, zgromadziwszy wojsko, pociągnął na jój odzyskanie. Już dni kilka oblegał ją od lądu i od rzeki, lecz dowiedziawszy się: Że cesarz turecki Amurat zbliża się przeciw niemu z ogromnemi siłami, i znajduje się w niewielkiéj odległości, upadłszy na sercu, z jedną częścią wojska cofnął się na lewy brzeg Dunaju, druga, która dla niedostatku łodzi, tak prędko przeprawiona być nie mogła, nagle napadnieta przez Turków, nędznie zginęła. Wszyscy albo się w niewolą dostali, albo okrutnie pozabijani, Zygmum zaś s prze-. ciwnego brzegu Dunaju, spokojnie na tę rzeź patrzył, i swoim, będącym w lak ciężkiéj potrzebie, na pomoc nie pospieszył. Poległ w téj bitwie Zawisza Garbowski Polak zwany Czarnym, starosta spiski, o którym wspomnieliśmy, że niedawno cesarza rzymskiego s kilku królami w Krakowie wspaniałą uczią podejmował. Wiadomo dostatecznie, że sprawiwszy wielką rzeź w nieprzyjaciołach, schwytany przez dwóch Turków, którzy mu szyszak z głowy zerwali i doAmarała ciągnęli, gdy wzajemnie wydrzeć go sobie usi- - łają, wówczas słabszy dobywszy szabli uciął mu szyję. Taki konice miał Zawisza Czarny, mąż niczrównanéj „waleczności i nie mniejszych dostatków, gdy tylu wielkim królom mógł zalecić się swoją szczodrobliwością. Głowę odniesiono do Amurala, zwłoki poźniéj poznane, Racowie pogrzebli. Zygmunt po tej klęsce schronił się do Siedmiogrodzia.50
Kiedy się to w wyższéj Mezji działo, Władysław Jagiełło odprawiwszy sejm z urzędnikami koronnymi w Wiślicy,51 udał się do Sandomićrza, dokąd przybyli do niego Ziemowit, Kazimierz i Bolesław książęta mazowieccy, ze złożeniem winnego posłuszeństwa, co hołdem nazywająz stwierdzili go wojskową przysięgą przed Władysławem siedzącym w koronie i w królewskich szatach; na umyślnie przygotowanym, wzniosłym tronie." Z Sandomićrza Władysław na Ituś wyjechawszy; gdy wschodnią część królestwa zwiedził, do Niepołomic wrócił, gdzie odbywszy sejm s pićrwszymi urzędnikami koronnymi do Litwy pojechał. Około tego czasu umarł Janusz książe mazowiecki,52 pogrzebiony w kościele warszawskim, który za życia swojego, z wielką pobożnością i książęcą szczodrohliwością ozdobił, bogatémi nadaniami, ustanowiwszy kanoników, s parafjalnego kościoła, na kollegjalę uposażył.
Tegoż roku latem, druga wojna czeska krwawą bitwą slawna wybuchnęła, Czesi bowiem splądrowawszy Szląsk i powróciwszy do domu, miasto Mosty, leżące na granicy ich królestwa, lecz będące we władzy Frydryka książęcia miśnieńskiego oblegli i dobywać poczęli. Sas chcąc swoim dać pomoc, wezwawszy innych Niemców, ze znacznóm wojskiem do Czech włargnał i w oczach wiernych sobie mieszczan, szyki rozwinął; Czesi lubo niżsi liczbą, nie odmówili hitwy, stoczono srogą walkę, długo z obiedwóch stron ważyło się szczęście, strata równie znaczna, aż dopóki Czesi chwiać się nie poczęli, lak, iż ustępować, a potém jawnie pierzchać byli zniewoleni; gdy wtém Żygmunt Korybut, wielkim żołdem przez Czechów znęcony, z jazdą polską niespodzianie przybywa, i na Niemców już zwycięztwem dumnych, z zapałem i okrzykiem wpadłszy, bitwę wznawia; walka zrównanémi silami aż do nocy przeciągnięta; Niemcy obciążeni znojem całodzienuéj bitwy, naprzód eofać się, potém uciekać muszą. Wiele tysięcy ludzi z obu stron w Lym boju poległo, więcej niż kiedykolwiek: we wszystkich wojnach czeskich. Niemey po téj klęsce, dlugo zachowali się spokojnie i Czechów do wojny wyzywać nie śmieli, Czesi wiedząc o swoich stralach podobnież nie odważyli się przeciw nim w pole wystąpić. Chwała tój bitwy Korybutowi i Polakom należała, co było powodem, że Zygmunt król rzymski i węgierski otwarcie żalił się na króła Władysława przed papieżem i książętami chrześcijańskimi, że sprawę odszczepieńców orężem wspiera; ale król Władysław wyprawiwszy posłów, łatwo tę polwarz odparł, skoro, jak istotnie było, przełożył, że książe Korybul znęcony nadzieją korony, jako zhieg między Czechami bawi.
Wtenczas kiedy Zygmunt Korybut tak szczęśliwie przeciwko Niemcom na granicy czeskiéj walczył, Aleksander-Witołd, w innéj stronie Europy, przeciwko królewskim Sarmatom i Roksanom mieszkającym u podnoża gór hiperborejslich, dła rozszerzenia państwa swojego, wojnę prowadził, a mianowicie z Nowgorodem, miastem głosnóm na całéj północy bogaetwem, rozległością i liczbą kupców, leżącém nad jeziorem Ilmen, w miejscu hagnistém, a prócz tego opairzonóm silnémi warowniami. Wypowiedział im wojnę pod pozorem, że granice jego naruszali, że trapili je kryjomemi łotrawstwami, przez co kupcom litewskim niebezpieczny przystęp do ich miasta; że kilku z nich s towarów wyzuło, innych po nieprzyjacielsku pozabijano. Z zebranóm przelo potężnóm wojskiem 8 Polaków, Litwy, Rusinów i Zmudzi, rzekę Turund (teraz Tynną albo Dźwiną zowią) przebywszy, do ziemi nieprzyjacielskiéj wkroczył. W tem ciągnieniu było nieco pracy, w lesie zwanym czarnym, który nadzwyczaj gęsty idla licznych strumieni bagnisty, a więc w przechodzie tak ogromnego wojska nie łatwy, do tego stopnia, iż nieprzyjaciel natrząsał się z usiłowań Witołda; wszakże dla prawdziwej waleczności nić ma bezdroża, przeszkody, niepodobieństwa! Albowiem Aleksander Witołd wybrał 10,000 piechoty, uzbroił na ten koniec siekierami i kędy wojsko przechodzić miało, las na jeden dzień drogi wyciąć, a miejsca błotniste i bagnami okryte, mostem wysłać rozkazał. Poruczoną sobie pracę wykonali Litwini s takim pośpiechem, iż jeden dzień na to im wystarczył, i (ta puszcza dotąd nie przebyta, bynajmniéj nie opóźniła postępu wojny. Wyprowadziwszy wojsko z lasów na otwarte pola, naprzód obległ Opoczkę, zameczek na miejscu wzniosłóm zbudowany, warowny i samóm położeniem i okopami; rzeka zwana Wielka u słóp jego płynie. Strzegła go silna załoga złożona ze 5,000 jazdy, dobywanie było uporczywe, przyszło użyć wszelkich narzędzi wojemych i wszelkiego rodzaju strzelby. Gdy Nowgorodzianie Iękali się, aby po wzięciu tego zamku wojna nie przeniosła się pod ich miasto, aby rzeczpospolita nie doznała większéj klęski i zniszczenia, wyprawują w poselstwie do książęcia Witołda arcybiskupa swojego, ze cztćrnastu zuakomitszymi micszkańcami, poruczywszy im pod jakimkolwiek warunkiem pokój wyjednać i przyjąć wszystkie prawa, jakie niezwyciężony Aleksander-Witołd przepisze. Skoro posłowie na mocy wiary pospolitéj, w obozie litewskim stanęli, wnet obyczajem narodowym na twarz upadłszy, Witołda uczcili, i o pokój pokornie blagali, oświadczając, że są gotowi poddać się i opłacać roczny haracz. Książe Witołd sądząc, iż sławie jego zadosyć się stało, ujrzawszy błagającego i pokonanego nieprzyjaciela, wolne dotąd miasto w poddaństwo przyjął i rocznego haraczu 16,000 grzywien litego srebra i 300 szat marmurkowych na wybór naznaczywszy, żądał, aby załoga z 5,000 jazdy, będąca w Opoczce, razem »s tym zamkiem oddana mu była w zakład» nakoniec roczny okup wypłacić rozkazał, wprzódy, nim obóz swój podniesie. Lubo te warunki były nader uciążliwe., lecz ponieważ Nowgorodzianie rozkazali posłom swoim koniecznie pokój zawrzeć, ulegając więc woli Witołda, sróbro, szaty i zakładników złożono; co otrzymawszy, wojsko natychmiast odwrót rozpoczęła i potężna wojna z równą szybkością jak szczęściem ukończona. MNicktórzy przyganiają Witołdowi, że zdawszy na dowódzców wojsko, sam rozstawionémi końmi, w objęcia ukochanej maiżonki, którą nad wszelki wyraz miłował, z największym pośpiechem popędził. Tak i w wielkich mężach znajdziesz usiórki godne nagany! Gdy wojsko do Nowogródka ściąguęło, Witołd pochwaliwszy wszystkich za dzielną pomoc w tój wyprawie, dowódzcom i starszynie upominki rozdawszy, do domów je rozpuścił. Dla żołnićrzy polskich okazał się tak łaskawym, iż nielitórym żołd podwoił, iunym konie własnym nakładem i w majeltnościach swoich chować kazał. Znajdowali się w ij nowgorodzkiéj przewadze z Aleksandrem-Witołdem, znakomici książęta: Bolesław Świdrygielło, brat rodzony króla Władysława, Zygmunt książe starodubowski, Kazimierz mazowiecki, Aleksander włodzi. mićrski i Jerzy Langwinowicz. S Polaków, Wincenty Szamotulski kaszlelan międzyrzecki, chorągwi ś.
Jerzego i wszystkich wojsk witołdowskich najwyższy hetman, Jakób Kobyliński, Jan Cisowski, Mszczug ze Skrzynna, Mikołaj syn Zbigniewa z Brzezia, Dzik z Kadłuba, Maciéj z Ujścia, Jan Szczekocki, Jan z Kalinowa, Jakób Przedbor z Morawian, Mikołaj Sepiński i wielu innych zacnych meżów, którzy od Wilołda szczodrze obdarzeni, s tak dalekiéj wyprawy szczęśliwie wrócili.53
"Ten rok 1428, pamiętny jest człćrma wielkiémi wojnami, łoczonémi w rozmailych stronach Europy, następny niemniéj był wsławiony zjazdem trzech potężnych panujących, w środku niemal Sarmacji, w Łuchu na Wołyniu, mieście łeżącóm nad rzeką Styrem, która wpada do Prypeci, ta zaś ostatnia łączy się wyżéj Kijowa z Dnieprem. Gdy bowiem Zygmunt król rzymski i węgierski, przeciw odszczepieńcom czeskim i dzikim Turkom tylekroć, a zawsze nieszczęśliwie brał się do oręża, przekonany, iż bez obeéj pomocy s tak zaciętymi i polężnymi nieprzyjaciółmi nie nie dokaże, ujęty głośną sławą imienia witołdowego, blaskiem otrzymanych zwycięztw i szczęściem, postanowił mieć z nim i Władysławem Jagielłą królem polskim, tudzież s panami obojga narodów, zjazd w Łucku, miejscu dla wszystkich dogodnóm, na dzień trzech króli, aby obecnością swoją, przymierze, przyjaźń i związek mocniéj i gruntowniéj, z sąsiednimi mocarzami utrwalił. "Taki był pozór jego przybycia na Wołyń i na zjazd łucki rzeczywiście zaś co innego zamierzał, a mianowicie: aby jedność dwóch potężnych braci, których zrospaczał pokonać orężeny, wrzuciwszy między nich jakie domowe zajście, jaką podnielę niezgody, obalił. olała go bowiem szczęśliwość:i potęga królestwa polskiego, które widział wzraslające do najwyższego stopnia, przez złączenie Litwy s koroną, tak dalece, że żadną siłą, żadnóm wojskiem zachwiać jéj, lub nadwątlić niepodobna, dopóki trwać będzie niezwyciężone braterstwo dwóch wielkich narodów. BDoznały tego niejednokrotnie przyległe ziemie z największą swoją klęską, bo niedawno przez tych dwóch panujących, niezliczone zastępy cesarza tatarskiego Tamerlana, które w Chersonczie tauryckim zdobywszy i zrabowawszy sławne miaslo Kaffę, po okropnóm splądrowaniu całego półwyspu, zabierały się zalać Europę, z niezrównanćem mezltwem odparte od przeprawy Dniepru; Wołoszczyzna, którą Multanami zowią, w tój części brzegów morza Czarnego, które szćroko rozciągają się między Bohem i Dniestrem znakomitémi rzekami Europy, z miastami Kilją i Monkastrem, weszła pod zwierzchność korony polskiéj; Prusy po otrzymanych nad krzyżakami i tylu pomocniczemi niemieckiémi wojskami krwawych zwycięztwach, przez hufce polskie i litewskie wielokrotnie zburzone, leżą w największém spustoszeniu; Czechy dziedziczne królestwo, wsparte polskiémi i lilewskiémi posiłkami, oderwały się od niego w oltwarlym rokoszu, wojska węgierskie i niemieckie o hanichne klęski przyprawione, i jeszcze doląd Zygmunt Korybut książe litewski ze zbrojną drużyną tam gości i władzę swoję w Czechach uliewala; świcżo, oręż tych mocarzów, najdalszych krańców Sarmacji, wielkiego Nowgorodu dosiępnął i pomknął granice aż na sam niemal koniee północy! Jeżeli więc na zachód i południe podobnież władzę swoją rozszćrzać zechcą, wówczas Niemcy i Węgry doznają ciężkiego uszczerbku swojéj świetności i majeslalu, a ród Gedymina szćroko Europę załęże.
Te myśli jątrzyły cesarza, aby tajemnym i zdradzieckim forlelem, jedność i związek Połaków z Litwinami rozerwał, tudzież króla Jagiełłę i Alcksandra Witołda nową pobudką niechęci i zawiści poróżnił; nad tóm z największą usilnością pracował, dla tego tylko tak daleką drogę podjąwszy, na Ruś do Łucka, (Bastarnami niegdyś w Sarmacji mieszkańców téj strony zwano) na piętnaście dni przed zapustami54 s królową Barbarą małżonką swoją przybył, dokąd król Władysław z Żytomićrskich łowów mało co przedtóm z bratem Witołdem, tudzież s panami polskimi i litewskimi zdążył. Gdy Zygmunt król rzymski i wępierski do Łucka wjeżdżał, król Władysław i Witołd przyjęłi go z największémi zaszczytami, o milę bowiem polską wyjechali naprzeciw niego i podawszy sobie prawiee, czule nawzajem się uścisneli, Władysław wsiadłszy do powozu cesarzowej Barhary, Witold do cesarskiego, wprowadzili ich do zamku. Nazajutrz po przyjeździe, irzéj najpotęźniejsi mocarze, w trzech osobnych komnatach, z bliskimi osób swoich panami, rozmaile narady rozpoczęli, nickiedy zaś, gdy rzecz tego wymagała, lub przedmiot zdawał się być wszystkim spólny, schodzili się razem. Pićrwszy Zygmunt do wszystkich przemówił: „Nie milszego, nic pożądańskiego stać się nie może, jak żeby rzeczpospolila chrześcijańska, tylu dotąd wojnami barbarzyńców i bezbożnych odszczepieńców skołatana i zachwiana, w lepszy wprawiona porządek, bezpiecznego używała pokoju; to właśnie skłaniło ga, udać się na zjazd tylu znakomitych mężów; wszakże, gdy do tak sławnego i na wieki pamiętnego przedsięwzięcia, siły jego nie są dostateczne, udaje się do ich nieprześcignionéj potęgi. Wiadomo im, że Syrja z Judeą, Palestyną i Jerozolimą, że ziemia święta, w któréj najpewniejsze człowieczeństwa Chryslusa Pana Zbawiciela naszego, wydeplane są ślady, w których niemowlę kwiliło, w których nauczał i cierpiał, zostaje we władzy egipskiego i saraceńskiego suHana, i beżbożnie ciemiężona jest przez obrzydłych, niewiernych i okrutnych barbarzyńców, którzy wszystko bezecnie znieważyli. Ale i lu w sąsiedztwie, jakąż wojną nie płonie oboja Mezja s Tracją, Macedonią i dalszą Grecją, od przeważnego oręża Amurata i Turków? doznaliśmy tego własnémi klęskami! Obmy. ślić niezbędnie należy tamę, i to wcześnie, aby tal:
zgubne zarzewie wojny nie rozniosło daléj pożaru. Naprzód więc Wołoszczyznę, Mullanami zwaną podbić, zdradliwego ciemięzeę, sprawie chrześcijaństwa zawsze najszkodliwszego, slamłąd wyrugować należy, tak jednak, aby ten kraj spólnémi siłami nabyty, w równych połowach Polska i Węgry między siebie podzieliły. Co skoro nastąpi, już to będzie pićrwszy krok do pokonania Turków, bo i żywność i inne nieuchronie potrzeby, w toczeniu takiéj wojny, przygolowaćby się mogły, zwłaszcza Dunajem płynącym siedmiu korytami, mającym tyleż ujść, wszędzie spławnych i dogodnych do nękania tych wrogów. Zadna prócz lego droga nie jest zręczniejszą do przeprowadzenia wojsk chrześcijańskich, jak przez WYołoszczyznę,a więc największych usiłowań oszczędzać nie należy w zhołdowaniu jej pod naszę władzę. iNakonice, aby wewnętrzne wojny, przez poskromienie Czechów, stłumić, Zygmunta Korybuta książęcia litewskiego, z ich kraju odwołać i dostarczyć zbrojuéj pomocy, dła pokonania bezbożnych odszczepieńców. Co jeśli nalczycie urządzoném zostanie, jeśli Multany podbite i Czechy odzyskane będą, wnet wszystko szczęśliwie pójdzie, Amurat Lurecki Grecją, sultan egipski ziemię świętą nicodzownie opuszczą. <<
Gdy w tych, lub tym podobnych okazałych wyrazach, tak, iż zdawało się, że był już zwycięzcą, Zygmunt zamiary swoje przełożył i zasiał ziarna knowanéj zdrady, król Władysław uwierzywszy w szczćrość jego zamiarów, i wyrozumiawszy myśli znakomilszych panów polskich, w licznóm zebraniu odbylém w dniu następnym, na przełożenia cesarza odpowiedział: „„ Nieczynność i zatargi domowe książąt chrześcijańskich, czyhających na osobiste korzyści, sprawiły, iż potęga niewiernych do lego urosła ogromu, że tak szćroko rozciągnęła swoje panowanie, iż już z blizka walczyć z nią musimy; boleję nad niedołą kraniczrównanéj, dzielności, któremu poźniéj wolność drogo okupić przyszło. "Ty sam cesarzu, po rozgromie, ledwo Dunajem, a następnie morzem, zbiegłszy do Konslantynopola, ocalenia i wolności na dworze greclim szukałeś, i ledwie po upływie roku, przy wiernéj pomocy Wenetów, do królestwa swego wrócić mogłeś. Przeszłego lata, czyż pod Gołębeem w hRascji, Amural turecki nie zadał ci powlórnej klęski, lak, że rzuciwszy wojsko, w kryjówkach siedmiogrodzkich przyszło ci szukać ochrony? Hozmysłu więc polrzeba, nie jedną drogą, ale rozmailémi na Turka ciągnąć, lądem i morzem nieprzyjaciela ścisnąć należy. Bo co się (knie ziemi multańskiéj, niepodoba się nam twoje zdanie; Stefan wojewoda multański poddał się pod zwierzehność króla i korony polskiéj, dawno już uznaje moję władzę, gotów walczyć s każdym nieprzyjacielem według mego rozkazu; wolnego leż przechodu i potrzebuéj żywności, dla wojsk chrześcijańskich nie odmówi, wszelka więc obawa w tym względzie Jest próżna; lecz ty, klóry stoisz na najwyższym szczycie rzeczypospolitéj chrześcijańskiéj, zechciéj troskliwie i skutecznie zabiegać, aby wewnętrzne niczgody chrześcijańskie umorzyć, lub przez rozejmy na pewny czas zawiesić, aby przez morze okrętami, lądowe zaś siły ziemią, na taką wojnę wyprowadzić. Gdy bowiem Grecją, wązkie ciaśniny Heilespont i Propontida od Azji mniejszéj, dziś Natolją zwanéj, rodzinnego gniazda Turków, dzielą, najważniejsza jest, aby przedewszystkiém silna flota chrześcijańska te ciaśniny, lak wśród wojny ważne, zajęła i pozbawiwszy Amurala możności działania morzem, od Hellespontu go oderznęła. Wówczas pozbawiony posiłków azjatyckich i jak wąż na pół rozcięty, raczéj o ucieczce i opuszczeniu Grecji, niż ojej podboju i utrzymaniu myślćć będzie. Słyszeliśmy o podobnym niegdyś wypadku i klęsce Kserksesa najpołężniejszego króla Persji, który to samo morze, okrętami usłał i mostem związał, wszakże przerażony wieścią „ że Grecy most zerwali i Hellespont zajęli 5 zmieniwszy odzież, odbiegłszy najpotężniejsze wojsko do miliona zbrojnych. liczące, w łodzi ryhackiéj, trwożliwie przez toż morze z Grecji do Azji uciekł, i ten, co był postrachem narodów, stał się pośmiewiskiem Greków! Ogromne zastępy rozbiegły się i rozproszyły samowolnie, zabijane po różnych miejscach przez lud wiejski, niemal co do nogi wygiuęły. Przeciwko tak przemożnenu i srogiemu wrogowi, jakim jest Amural, potrzeba nam następnych fortelów. Naprzód, uzbroić potężną flotę, opatrzyć w broń i ludzi, rząd nad nią radziłbym poruczyć Iliszpanom, narodowi doświadczonej waleczności, do nich przydać Włochów, Anglików, Szkotów, Bretonów i Niderlandów, jako mieszkańców nadmorskich, lo żeglugi przywykłych, i s tym rodzajem wojowania dostatecznie oswojonych. Wnet ciaśninę hellesponcką zająć, Turków s tój strony nękać i bacznie strzedz, aby nieprzyjaciel żadnych posiłków mo"zem z Azji nie odbierał. Co gdy się pilnie i przezornie opatrzy, można mieć nadzieję, iż wojsko lądowe s Francuzów, Niemców, Burgundów, Szwajcarów, Szwedów, Duńczyków, Norwegian, Inflautów, Polaków, Litwinów, Rusinów, Zniudzinów, Moskwicinów, Wołochów, twoich Węgrów i Czechów złożone, nieprzyjaciela, poganina, opuszczonego od swoich, i zewsząd otoczonego, mającego się do ucieczki, s całéj Grecji wygnawszy, pod moc swoję podbije. Dopomogą nam "Trakowie, Mczowie, Dardani, Macedończycy, Tessałowie, Etolczycy, Epiroci, Achci, i wszystkie inne ludy, ogólnóm nazwaniem Greków dziś objęte, które od okrutnych Turków podhite, niechętnie i opornie w ciężkiéj jęczą niewoli, których małżonki i dzieci od pogańskich ciemiężców uajwiększe zniewagi ponoszą, które skoro ujrzą, Że morza i przystanie greckie zajęły nasze floty, skoro usłyszą, że hufce chrześcijańskie okryły ich pola, wnet ochoczo rzucą się do broni, nienawislne załogi tureckie wszędzie wylną, naszych dzielnie wśpićrać i nad odzyskaniem wolności pracować będą; z wdzięcznością na kolana przed nami padną i jak wyzwoliciełów swoich przyjmą. Święte kościoły, w występnóm i niegodnóm opuszczeniu upadające, do dawniejszego przywrócą błasku i za powodzenie oręża, razem z nami śpićwać będą pochwały Chrystusowi Panu. Przydaj do tego, że Kalojoannes55 cesarz konstantynopolski, gotowy na wszelką zręczność działania przeciw Turkom, że król cyprijski, Kreteńczycy, Rodijczycy, Genueńczycy i Wenetowie, klórzy liczne wyspy na morzach iońskiém i egiejskiém posiadają, dla samej blizkości, okrętami, bronią i żywnością chrześcijan zasilą. Tym sposobem, niewątpliwie tuszę, że te floty i wojska nie tylko Grecją, lecz Azją, ziemię świętą, Judeę; Palestynę, Syrją i Egypt, po wygnaniu barbarzyńców, łatwo wyzwolą. I papież, w tóm przedsięwzięciu książąt chrześcijańskich, nieczynnym nie hędzie; pićniądzmi żywnością i skutecznćemi uapomnieniami, pobożny zamiar wesprze. A więc usiłować ci należy, aby ta święta, sławna, konieczna, na wszyslkie wieki pamiętna wyprawa, przez ciebie cesarzu, który pićrwsze na ziemi zajmujesz miejsce, uskutecznioną została. Ja z moimi Polakami, z Aleksandrem Witołdem, Litwinami, Prusakami, Rusią i Źmudzią, konie, oręż, łudzi, pićniądze, krew nawel, jeżeli te50 potrzeba, na tak zbawienną i nicodzowną wyprawę poświęcam, wszystkie powodzenia i klęski, jakie Bóg i los zdarzy, na wszystko gotów, zniosę. (o się tyczy uspokojenia zawiehrzeń czeskich, chociaż Żygmunt Korybut książe litewski, obietnicami korony czeskiéj przez ten naród znęcony, poźniéj zaś po złamaniu zaręczonéj przez posłów wiary, wielkim żoldem ujęty, mimo mój zakaz, łudząc się czczą nadzieją osiągnienia tego królestwa, udał się tam z niektórymi żołnićrzami mojego kraju, Klórzy częścią wygnaniem, częścią utratą dóbr na skarb królewski wziętych, nieposłuszeństwa swego przypłacili, postaram się jednak, Korybuta, nawet mimo woli, s Czech i Pragi wyprowadzić, aby nie był Zadną przeszkodą, w dokonaniu, pod najszczęśliwszómi wróżbami tak sławnéj, Bogu i ludziom miłéj przeciw Turkom wyprawy.
Gdy Władysław Jagiełło, z wielką Żywością i wymową to wyrzekł, wiełu sądząc, że cesarz Zygmunt czystą i szczórą wiarą działa, z radości łzami się zaleli; wszyscy obecni pobożność i gorliwość króła polskiego uwielbiać, i aby ziściły się wskazane przezeń zamiary, Boga najwyższego, s płaczem ręce do nieba wznosząc, o błogosławieństwo błagać poczęli. Aleksander-Witołd, również szlachetnie i wymownie, w tymże samym duchu przemówił i przyzwoleniem swojćóm, słowa króla i brata stwierdził, co mu pochwałę u wszystkich zjednało. To w tym dniu na radzie łuckiéj uczyniono. TNastępnych, Zygmunt nie zapomniawszy wrodzonego zdradziectwa, zagaił tajemne narady s książęciem Witołdem; wysławiał jego polęge i zamożność, utrzymywał go być równie godnym, jak brata jego JagicHę, zaszczylu korony; radził przybrać nazwę króla, czém i naród swój litewski i giedyminowskie imie, błaskiem tak wysokicj dostojności uświetni; krok zaś ten, tym większą mu sławę zapewni, im szczęśliwiéj, pićrwszy w narodzie swoim, tę najwyższą godność wprowadzi i pićrwszy królem litewskim zostanie. Zaszczył tego dostojeństwa u swoich zjedna mu nierównie wyższe poszanowanie, wrogów zaś i sąsiałów postrachem przerazi. Gdy długo w ten sposób mówił, Aleksandra-Witołda, człowicka wzniosłego umysłu, gorejącego zapałem sławy i znaczenia, łatwo na zdanie swoje przeciągnął; wszakże, gdy oświadczył, iż na lo zgody króla brata swego potrzebuje, że w rzeczy tak ważnéj nie godziło się mu mimo woli i wiedzy króc lewskiéj nic poczynać, wnet Zygmunt na te słowa: s„dokażę, odpowiedział, iż Jagiełło sławie własnego domu zazdrościć nie bedzie i'sam chętnie w lém tobie dopomoże.< 'Witołd więc na wszystko przyzwolit, a Zygmunt nazajutrz przed świtem, razem z cesarzową Barbarą do króla Władysława jeszcze w łóżku spoczywającego weszli i wyprawiwszy wszystkich obeenych s pokoju, naprzód począł wynosić ród gicdymimnowski, szćroko nad Sarmacją i wielką częścią Niemiec, po obu brzegach Wisły panujący, że władza jego sięga morza Czarnego i Donu, oraz najdalej na północ posuniętych Sarmatów, że posiadłości, które dzierży, byłyby dostateczne do uposażenia choćby czićrech potężnych krółów. „Znajome ci jest moje ku tobie i Aleksandrowi Witołdowi przywiązanie, chciałbym go królewską koroną i godnością ozdobić, byleby twoja na to zaszła wola; czemubyś zaś chcieć tego nie miał, nie widzę, gdy to zmierza do zaszczytu twojego ludu i do świetności znakomilego giedyminowskiego plemienia. Zaisle, powinieneś poczytywać za ozdobę i zaszczył, gdy z jednego rodu dwaj najpotężniejsi mocarze w jednym czasie i w różnych królestwach panować będą. Przyzwoita zaś jest, abyś ojczyznę swoję, W której zrodzony i wychowany zostałeś, abyś lud twój litewski wyższym i zaszczytniejszym nazwiskiem ozdobił i s księstwa królestwem uczynił, abyś ten naród, który z bałwochwalstwa do wiary chrześcijańskiéj i do obrządku prawdziwej pohożności doprowadziłeś, i któremu drogę do nieba wiodącą wskazałeś, abyś mówię, ten sam naród na ziemi do tak wzniosłéj dostojności wypiastowawszy, kr'ólewskiém mianem z innémi tego świata królestwami porównać zechciał. Przychyl się więc królu Władysławie do moich życzeń i do pragnienia Aleksandra-Wilołda, pozwól, aby brat twój, tak tobie uległy, nad bilymi Litwinami w Sarmacji mógł panować.
Te słowa wielce Jagiełłę skłopotały, zrozumiał nałychmiast, że to w żaden sposób stać się nie mogło bez krzywdy królestwa polskiego, do którego nie dawno Litwa, w calej rozciągłości, za zgodą panów obojga narodów, za jednomyślną ich wołą, pod najuroczystszą przysięga, obowiązującą wiecznómi czasy do jéj dotrzymania i zachowania obecnych i potomnych, nicodzownie i nazawsze wcielona została. Hawszy wiec cesarzowi obojętną odpowiedź, s któréj ani wyrażuéj zgody, ani odmówienia wnieść nie było można, rzecz tak ważną i trudną odłożył do rady z biskupami polskimi i innymi panami, obecnymi na tymże zjeździe. Więcéj wymódz na nim cesarz nie mógł. Witołd dowiedziawszy się od Zygmunta o odpowiedzi, tegoż dnia wszedł na radę polską. Zaczął od przypomnienia swoich i narodu litewskiego wzgledem korony polskiej zasług, w wielkich i niebezpiecznych wojnach; namienił, że żadnej dotąd nagrody nie otrzymał; „że Zygmunt cesarz, zamierza wielkie Księstwo litewskie na królestwo, a jego na króla podnieść, prosił zatóm, zwłaszcza gdy król Władysław nie jest dalekim od przyzwolenia, aby i on królewskim ozdobiony zaszczytem, mógł zajaśnieć dostojnością korony, na co jedynie waszéj tylko zgody potrzebuję, chcicjcie to dobrodziejstwo cesarskie, dla domu giedyminowego i narodu lilewskiego, głosami swojémi utwierdzić. "Tym postępkiem i mnie i naród mój litewski z Rusią i Źmudzią najsilniejszym węzłem na wieki, z sobą i koroną polską spoicie, uczynicie ich nierównie skwapliwszymi w każdym czasie, do każdej wojny przeciwko wszelkim nieprzyjaciołom waszym. WPotém, zaczął badać zdania każdego z senatorów z osobna, sądząc, iż obecność jego ostatecznie ich skłonić miała. Gdy wszyscy rzeczą tak nową i niespodzianą zdumieni, w smutném milczeniu przez chwilę trwali, arcybiskup gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec, po książętach pićrwsze miejsce w radzie trzymający, głos zabrał, a wiele na obie sirony powodów przytoczywszy, zmieszany przytomnością Witołda, wywinął się dwuznacznóm zdaniem. Gdy altoh kolej na Zbigniewa Oleśnickiego biskupa krakowskicgo, który poźniéj kardynalską godnością zajaśniał, przyszła, obróciwszy się do Witołda: „Ciężki, rzekł, i nader trudny przedmiot, Który słyszćć wzdrygają się uszy, wniosłeś najjaśniejszy książe na tę radę korony polskiéj; przedmiot tak zawiły i spląlany, iż nie łatwo, zwłaszeza w lak krótkim przeciągu czasu, wydobyć się z jego wników! Kiedy przywodzę sobie na pamięć warunki, pod którémi Władysław Jagiełło brat twój, na królestwo został wezwany, pod któremi oddaliśmy koronę polską s królową Jadwigą, poźniéj węzłem małżeńskim z nim skojarzoną, kiedy wspomnę na umowy i przymierza z narodem litewskim, uroczystym obrzędem, za jednomyślną zgodą zawarte, świętą przysięga utwierdzone i należycie dokonane, mocą których cała Litwa z uległémi jej władzy Rusią i Źmudzią s Polską złączona, zjednoczona i do niéj wcielona na wieczne czasy została; nie mogę wyjść z zadziwienia, jakim sposobem myśl tę powziąłeś, aby nagłą i nieprzyzwoitą odmianą, wszystko w odmęt i zamieszanie chcieć wtrącić? Nie przyszło ci snać na pamięć, Jakie, przed przyjęciem wiary i zawarciem z nami przymierza, nieszczęścia, jak ciężkie wojny pod przeważnym orężem pruskich krzyżaków ziemię litewską nękały, ilekroć straszliwym spustoszeniom uległa, jak często Grodno, "Troki i Wilno, najważniejsze śéj ziemi miasta, ogniem nieprzyjaciełskim płonęły, z jaką trudnością od oblężeń zambi bronić przychodziło, ile razy z nieprzyjaciółni do boja wyslęstępując zwyciężany i s pola spędzany bywałeś, a nawet w jednéj nieszczęśliwej bitwie wzięty, przez niemały czas w malborgskiéj twierdzy, najwarowniejszóéj w całych Prusach, ciężkie poniosłeś więzienie; tak dalece, iż jedną klęską po drugiéj skołalany, musiałbyś albo dumnemu wrogowi uledz, albo z rodzinnej Litwy, przodków twoich puścizny, ustąpić. Tymczasem postradawszy Zmudzi, gdy największa część Litwy pożogami, zabójstwami i łupiezbwem była zniszczoną, gdy los twój s całym rodem giedyminowym, s całym ludem litewskim i źmudzkim był najopłakańszy, nalenczas, skoro złączyłeś się wiarą s Polakami, skoro ich potęga ciebie wsparła, wnet nową dzielnością zakwitnąłeś i ościenni krzyżacy, niegdyś postrach twojego kraju, skulkiem świóżéj s Polakami przyjaźni, świcżych sojuszów i przymierzy, za nagłą ku lepszemu zmianą szczęścia, wzajemnie drzeć przed tobą poczęli! Złamawszy i rozgromiwszy ich wojska w mnogich bitwach, państwo twoje od zatoki sarmaekiéj aż do morza czarnego i kaspijskiego, do Donu, prawie -do ostatnich granic północy i odwiecznych lodów, przy pomocy Polaków walezących pod Lwojémi znakami, posunąłeś! Te powodzenia są bodźcami, które jątrzą zazdrość cesarza Zygmunta; dręczy go twoje szczęście, bo, jasno widzi, że s przymierza s Polakami dla ciebie urosło. Wstrząsnąw szy i polargawszy święty i zbawienny związek łączący obadwa narody, usiłuje wstrzymać nieprzerwany bieg twoich. +: ą.... > zwycięztw; holeje, że tyle wojsk niemieckich w Prusiech pobito, tyle twierdz i zamków zburzono, a więc pragnie za naszą niczyodą, krzyżackie siły, tak teraz
Примечания
47 Mikołaj Hennel vy, Hennenfeld u Sommersherga t. 1, str. 174 pisze, że Czesi wpadłszy do Szląska w połowie lutego 1428 roku, srożyli się aż do połowy czerwca.
48 Nimptsch opanowane zostało d, 14 czerwca. łamie,
49 Gołubec, (Giokębiec zamek między Semendrą i Orsową na prawym brzegu Dunaju, którego nazwa sławiańska, rozmaicie przez endzoziemców była przekręcana. Niemcy piszą: Galambocz albo Kolumbaz,
50 Pray Annales Regum Hung. t. 2, str. 204 i Katona t. 12, str. 495, inaczej i powód i postęp lej wyprawy opisują: Stefan 'Twertko król Bosuj:, hołdownik korony węgierskiej, będąc bezpotomnym, zapisał d. 2 września 1127 kraj swój na dziedzictwo po swoim zgonie, Hermanowi hrabi cilijskiemu; podobnież. despota serbski Stefan Tazarowicz, w skutek układów z Zygmuntem królem wę-= gierskim. odstąpił mu pewne twierdze, a między teu i Gofłębzec, zastrzegając, że je do śmierci swojej miał dzierźćć; następea jego Jerzy Brankowicz. bądź że go tewożyło sąsiedztwo” hrabi cilijskiegoy bądź że żałował stracić darmo tak warowną twierdze, wszedł w umowę z sulianem tureckim Muradem i sprzedał mu Gołęhiec za 12,000 czer. złotych; Zygmunt widząc w tém krzywdę i niebezpieczeństwo Węgier, pośpieszył ten zamek z rąk tureckich odzyskać. Stefan Rozgon ułatwił mu przebycie Morawy, przez spalenie siatków tureckich na tej rzece. "Te zasługę Stefana Rozgon szcroko opisuje córka Zygmunta królowa Elżbieta, w nadanym mu przywilejn roku 13438. Zygmunt zaś w przywileju 1433, uwielbia zadziwiającą odwagę hrabiny Cecylji Rozgon jego małżonki która nad inne panie waleczniejsza, pdyśmy z jój mężem i wojskiem naszćem, Gołębice oblesałi, przybyła do zamku Szent-Faszłó-vir zbudowanego przez nas naprzeciw zamku Gołębca, i na jeden uzbrojony nasz statek, znajdujący się w liczbie innych na Dunaju, odważnie wsiadłszy, bez względu na wątłą, trwożliwą i bezsilną płeć niewieścią, przyhrawszy serce i ducha bohatćrskiego, dzielnie tymże statkiem Dunaj przebiegając, w początkowych utarczkach odznaczyła się cudami meztwa i stegoż statku nie raz, ale wielokrotnie, z dział i imiéj palnej strzelby, tak sam zamek Gołębice, jako też broniących go Tur. ków, potężnie raziła.s O zgonie Zawiszy Czernego, Thurocz w kronice węgierskiéj (ob. Schwandtnera Seriptores rerum hungariear. t. 1, str. 228) z uwielbieniem wspomina, Długosz, (ks. 11, str. 501) ohszernie pamięć jego nieśmiertelności przekazał; Adam Swinka ucze Ją trenem nagrobnym. Sława Zawiszy głośną była w początkach XV, wieku. w Europie; Bertrandon de la Broquióre, opisując swoję podróż zamorską (Voyage d'Outremer) w latach 1432 i 1433, którą wydał z rękopismu biblioteki narodowej paryskiej Legrand d'Aussy, wspómina o nim w następnych wyrazach: „Des "Tres ont vaincu Fempereur Sigismond tout rócement encore devant Coulumbach, ou perit' messire Advis, chevalicr de Poulaine. Ob. Mómoires de Vinstitut national. Sciences morales ct politiques, rok 1503, t. 5, str. 608. W tójże bitwie dosiał się w ręce "Turków Piotr Woda ze Szezekocina, i wielu innych Dolaków, których poźniéj Zygmunt wykupił.
51 W listopadzie 1428.
52 Dług. ks. 11, ste. 507. Król stanął w Wiślicy 15 sierpnia, w Sandomierzu był 8 września.
53 Ob. Narbuna, t. 6, str. 493.
54 Dnia 23 stycznia.
JYY Uz5E ZOCOSCZ azs Eg ge SĘJ DJ inych barbarzyńców; Polacy i Litwini pragną wcześnie strasznemu nieszczęściu zabiegać, aby ten pożar wojny daléj się nie szćrzył; na tę przewagę, ludzi, koni, oręża, pićniędzy, krwi nakoniec własnój nie odmowią; gotowi są wystąpić w pole, skoro tylko inne wojska chrześcijańskie na tak świętą i potrzebną wyprawę wyciągną. Z naszéj strony nie będzie najmniejszéj zwłoki; lecz próżno byłoby zewnątrz walczyć, jeśli w domu na radzie zbywa. TRady więc nieodbicie potrzeba, aby nic płocho przeciw cesarzowi lureckiemu, groźnemu potęgą, dumnemu zwycięztwami nieprzyjacielowi, nie poczynać; sam Zygmuncie, dawniéj pod Nikopolem, świćżo pod Gołębcem, z wielką klęską swojego ludu tego doznałeś. WV pićrwszéj wyprawie, widziano w (woim obozie posiłki, niemal wszystkich królów chrześcijańskich; znajdowali się w nim Niemcy, Francuzi, Anglicy i Włosi w niezliczonych i walecznych zastępach, jednak pokonał cię cesarz turecki Kalepin, inaczéj Bajazetem zwany; wielu najznakomitszych rycerzy wpadło w moc nieprzyjaciół z Janem książęciem burgundzkim, wodzem
55 Jan Paleolog ur. 1391, wstąpił na tron 1419, umarł hezpotomnie 1448.