Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Книга четвёртая. Часть 3 из 3: оригинал

Книга четвёртая. Часть 3 из 3. С. 74-107. Польский текст издания 1847 года.

PRA ą upokorzone, do dawnego przywrócić blasku. Czyż dotąd wrodzonej chytrości Zygmuntla jeszcze nie poznałeś? włenczas właśnie jak najmniej ufać mu należy, kiedy się najwięcéj przymiła. Dosyć chwały zjednałeś sobie wielkością dokonanych przewag, abyś miał żądać korony, a jeśli tak gorąco chcesz uwieńczyć nią swoje skronie, Czesi oddadzą tobie i królestwo swoje i koronę. Wszakże z miłości pokoju, unikając tru,.) €. 3: dów, i sądząc, że Sarmacja twoja aż nadto ci wystarcza, wspaniałe usilne ich prośby, abyś nad nimi panować raczył, odrzuciłeś. Oddał więc od siebie tę myśl, niezwyciężony książe! niechciéj, po przymierzu, s lak święla 1 dojrzałą rozwagą zawartym, po przyjaźni i związku skojarzonym, po zjednoczeniu i wcieleniu na wieczne czasy trwać mającém, dokonanem, odrywać się i odstępować od królestwa polskie, + p,.., go, s którém jedność i braterstwo doprowadziło cię do lakiéj wielkości, iż świetniejszć) zaledwo u Boga, tajemnómi prośbami serca, żądaćby można! Jeżeli inaczéj postąpisz złudzony zdradą i ponętami Zygmunla, lękaj się, abyś wkrólce mniéj rozważnego i nierostropnego przedsięwzięcia nie żałował. Ja w obce wszystkich głośno oświadczam: że na twoje niesłuszne żądania zgodzić się nie chciałem i nie chcę, i owszem, ile ze mnie będzie, pracować nie przestanę, aby rzecz pospolita polska s tj nowości, żadnego uszczerbku nie poniosła."

Gdy tak biskup Zbigniew z wielką powaga i wymową zdanie swe przekładał, do tego stopnia wszystkich panów koronnych poruszył, iż jednomyślnie, bez wyjątku za nim poszli. Poczóm Witołd gniewem zapalony zgromadzenie opuścił, panowie zaś polscy Władysława króla swojego na radę zaprosili; który skoró wszedł i na tronie królewskim zasiadł: „Nie. godna rzecz, zawołali, dłużéj tu bawić! żądali więc natychmiast nienawistne miejsce opuścić, klóre Zygmunt obecnością swoją i zaraźliwém tchnieniem do tego stopnia skaził, iż lękać się należy, aby kiedyś nie wyrodziła się stąd zguba dla króla lub jego potomstwa, w nadziei następstwa tronu po nim, spłodzonego. Zdradiiwy Zygmunt Alelsandrowi-Witołdowi koronę przyrzeka, tym podstępnym wybiegiem, chce Litwę od królestwa połskiego oderwać, w wieczną niczgodę wpląlać, i rozdzieliwszy te kraje, łaeniéj własnym, krzyżackim i innych nieprzyjaciół orężem zuękać. "Ten jest, królu Władysławie, owoc lego nieszczęsnego zjazdu, s którego spodzićwałeś się najpiękniejszych, i s pożytkiem królestwa połączonych skutków! A więc królu! jeżeli słuszność przestrog naszych uznajesz, jeżeli o pomyślność potomstwa i twoję własną troskliwym jesteś, należy natychmiast wyjechać, i opuścić tę zbrodniczą ziemie, aby moc trucizny Zygmuntowej, nas i ciebie, gdy tu dłużej zabawimy, z największą szkodą korony i całéj Sarmacji, do szczęlu nie strawiła.

Władysław Lilka słów na swoje usprawiedliwienie wyrzekłszy, iż bez jego wiedzy i woli to przedsiębrano, że sam bez ich zgody nie nie pocznie i owszem we wszystkiém pragnie trzymać się ich zdania, radę rozwiązał. WVnet wszyscy konie siodłać i do odjazdu gołować się poczęli; jakoż Łuck, oraz ten zjazd nienawistny, niepożegnawszy ani Zygmunia króla rzymskiego i węgierskiego, am Witołda wielkiego książęcia litewskiego, nagłóm i tłumném ruszeniem, tegoż samego jeszcze dnia opuścili. Nie ociągał się i król Jagiełło, gdyż sam następnej nocy, z obawy jakich zawichrzeń s tego powodu, za panami koronnymi szybko pospieszył i udał się do Chelmu i Lubomli. "Tym sposobem Zygmunt z Witołdem w HŁuchu zostawiony, wiedząc, iż mu przez Polskę powracać przyjdzie, lękając się zaś zasadzck ze stro” ny Polaków, pięć dni jeszcze gościł, dopóki zaręczenia wolnego przejazdu od króla polskiego nie nadesłano; wtenczas dopićro, w obietnicy raczej, niż w skutku ozdobiwszy koroną Witołda, który go wielkiémi darami osypał, przez Bełz, Jarosław, Łanculę, Frysztak i Biecz do Węgier wrócił. Taki był konice tego burzliwego zjazdu łuckiego. Odtąd już Zygmunt pałał zawziętością ku Polakom i królowi Władysła. wowi, chociaż kilkakrotnie płonne i nieszezćre pojedaania między nimi zachodziły. Z Witoldem Wladysław pilnie czynił, aby zjednoczenia Litwy s Polską, s laką dojrzałością dokonanego, przysięgami slanów stwierdzonego, targać i niszczyć nie usiłował, aby niewczesnych starań o nazwę królewską, Klóréj istniejące przymierza s koroną używać mu nie dozwalają, zaniechał; przekładał, że to były podstępy Zygmunta, były sidła, dla wplątania ich w domową wojnę, Tia Boo omsbn nc cali? Garman:? wctrzalnionia iho756 znaki królewskiéj dostojności, już to przez nienawiść ku Polakom, już to w mniemaniu, że niczgoda między sarmackimi książętami, i dla krzyżaków pruskich i dla własnych jego zamiarów, w uśmierzeniu zbuntowanych Czechów, miała być wielce dogodną. Witołd postrzegłszy taką zewsząd na siebie nalarczywość, wyprawia Gastołda wojewodę wileńskiego i Rumbolda marszałka z darami i wielką ilością złota do Polski, aby niektórych panów, posiadających przemożny wpływ w kraju, szczodrobliwością przelupili; jakoż, znalazło się wielu, którzy tajemnice rzeczypospolitéj przed Witołdem zdradzając, gorliwie w tym względzie popierali jego sprawę. Niemniéj, przeznaczył książe Witold poselstwo do Zygmunta, nalegając, o jak najprędsze wyprawienie przyrzeczonej korony, tak każda zwłoka stawała się dlań uciążliwą! Król Władysław z radą koronną témi zabiegami sltrwożony, widząc, że Witołd trwa w swoim zamiarze, odhywszy naprzód sejm w Korczynie,57 wyprawia do niego w poselstwie Zhigniewa Oleśnickiego biskupa krakowskiego i Mikołaja z Michałowa wojewodę sandomićrskiego, najznakomilszych wówczas w Polsce mężów, którzy w kwietniu przybywszy do Grodna, imieniem króla i królestwa odwodzili g0:,.aby poprzestał niewczesnych zabiegów o karonę, i pomniał na zawarte s królestwem polsliém wieczyste przymierze, którego zgwałcenie olworzy na przyszłość źrzódła niezliczonych zaburzeń i wojen!

Cesarz Zygmunt, zawistny jego powodzeń, najgoreeéj tego pragnie; z niezgody bowiem Litwinów s! 0lakami, spodzićwa się tój niepospolitéj korzysci, IZ 0badwa narody, wzajemnemi klęskami zachwiane, łatwiéj zewnętrznej przemocy ulegną. Wszaliże te uwagi bynajmniej Aleksandra Witołda nie przekonały, ciągle trwał w swojém przedsięwzięciu, powtarzał: iż Polacy niesprawiedliwie postępują, zazdroszcząe mu, mimo tyle jego względem nich zasług, mimo w tylu wojnach poniesionych niebezpieczeństw, królewskiéj godności, którą cesarz rzymski, bez żadnych z jego strony zabiegów, dobrowolnie mu nadawał; że przyjął zaszczyt stwierdzony przyzwoleniem króla brata swego, Że cała ta okoliczność rozsławiła się między wszystkiémi narodami, że cofnąć jój, bez eiężkiéj zniewagi imienia swojego nie może; że s tego powodu nie lęka się ze sprzymierzoném królestwem, żaduéj niezgody, żadnych zaburzeń wojennych, gdyż w sojuszu s Polakami wytrwać pragnie, i, wedle zwyczaju swojego, wspićrać ich nie przestanie, we wszystkiech wojnach, ze swoją Litwą, Rusią, Zmudzią, oraz z ludami będącemi z nim w związku i przyjaźni. W pośród tych podróży poselskich, Władysław Jagielło Wielkopolskę odwiedził. Około tego czasu, wojna nanowo zapaliła się na Szląsku, który Czesi najeżdżać, miasta i wsi palić poczęli. Jan książe monsterberski, stoczył z nimi pod Brunowem wsiępną bitwę, lecz na głowę pogromiony, zaledwo ucieczką ocalić się zdołał; wszakże mimo tę klęskę, gdy wLkrólce Czesi znowu Szląsk plądrowali, jeszcze sroższą bilwę pod Glacem im wydał, lecz powtórnie całe wojsko straciwszy, mężnie waleząc i sam poległ; Czesi dwakroć zwycięzcy, srożąc się po kraju szląskim bez przeszkody, wszystko ogniem i mieczem pustoszyli, z największą bezbożnością klasztory i kościoły burzyli, przeprawiwszy się zaś przez Odrę, i zająwszy Kluczborg z Gliwicami, tak le miasta, jak i inne w téj wojnie zdobyte, Zygmuulowi Korybulowi książęciu lilewskiemu, który był wodzem całéj ich siły zbrojnéj, w dzierżawę oddali.

Gdy się to dzieje, zjazd panów polskieh i węgicrskich, podwakroć we wsi Szramowiecach nad Dunajcem był składany.58 Polacy oba razy przybyli, Węgrzy zaś nie zdzierżeli naznaczonego roku, co sprawiło, że Zygmunta króla rzymskiego i węgierskiego, za jawnego nieprzyjaciela korony mieć poczęto. Król Wladysław wróciwszy z Wielkopolski we wrześniu, sejm dla urzędników koronnych złożył, na którym toczyły się narady o niedopuszczeniu książęcia Witołda do korony. Gdy po wielu i rozmaitych namowach ujrzano; że Witołd od zamiaru zostania królem 1 przyjęcia nazwy królewskiéj żadaém rozumowaniem odwieść się nie dawał, i że chyba domowa najzgubniejsza (wojna zmusić go do tego zdoła, król Władysław tak ciężkiémi troskami o slan rzeczypospolitéj skołalany, pragnący jedności i pokoju, pełen trwogi, aby przez śmiałość braterską i dumną żądzę królowania, korona polska tyle ziem nie postradała, czując przyióm ciężar zgrzybiałéj starości i widząc się obarczonym latami, pragnął ostatek Życia, swobodnie od spraw rzeczypospolitéj, w spokojności przepędzić. Nie oglądając się więc na synów, i na nadzieję zostawiep 1 dm al. = £ - =;..%. TT.ą + s. 4 Witołda odrzucili, i na powrót udali się do Polski. Książe Witołd. odprowadził ich aż do Wiłkowyszck, s ponawianém naleganiem, aby króla i panów koronnych dla niego przejednali, przyrzekając, że daléj (ój sprawy popierać nie będzie; tylko, jeśliby cesarz Zygmuni koronę mu przysłał, poczytywałby za zniewagę odrzucać tali dar cesarsli; wszakże posłów, klórych w tym przedmiocie do Zygmunta wyprawił, natychmiast odwoła. Znajdował się pod czas obecności posłów polskich u Witołda, Leonard rycerz anstrjachi, goniec cesarza Zygmunta, który usprawiedliwiał zwłokę w przysłaniu korony i ozdób królewskich, przyrzekając, iż wszystko niebawem nadejdzie; przywiózł leż z sobą zakład nowego przymierza, przyjaźni 1 towarzystwa, nowego lcż królestwa ozdobę, smoka ziejącego płomienie, trzymającego w zębach własny swój ogon, krwią w kształcie krzyża na grzbiecie zbroczonego. Trafnie przypadają do tego daru,: owe słowa proroka: Smok któregoś sitworzył, abyś się urągał jemu,59 ostatek wiadomy. Gonice ten przywiózł i warunki przymierza, na które Witold miał poprzysiądz, a mianowicie: iż zachowa nazawsze Zygmuntowi wierność, że w powodzeniu i nieszczęściu nigdy go nie odstąpi, że odtąd w każdym czasie będzie przyjacielem i sprzymierzeńcem cesarstwa rzymskiego. Witold tych warunków przyjąć nie chciał, oświadczając, Że na odwiecznym i rodowym herbie swoim pogoni, t.j. jezdzcu zbrojnym z dobytym mieczem, przestać pragnie, że przysięgi, jaką królowi Władysławowi i koronie polskiéj już dawno wykonał, nadwerężać nie może, nowémi względem ecsarza obowiązkami. To wszystko jawnie dowodziło, że Zy-: gimunt usiłował Litwę ze Źmudzią, Rusią i wiellą częścią Sarmacji, z obudwu brzegów Dniepru leżąeśj» od królestwa polskiego oderwać i cesarstwu rzymskiemu zhołdować, lecz zamiaru swego przyprowadzić do skutku nie zdołał, jak to niżéj wyłożymy.

"Tymczasem posłowie królewscy wrócili z Titwy od Witołda, przeciw któremu Władysław ciężko zaŻalony, przemyślać począł, jakim sposobem nicograniczoną jego dumę i zuchwalstwo orężem posliromić. A więc wbrew zwyczajowi nie udał się na zimę do Litwy, ale na Rus pojechał. Wróciwszy zaś do Radomia i Jedlnéj,60 gdzie zapusty obchodził, znalazł w tem mieście gromadnie zebranych senatorów. Król stanowi tak duchownemu, jako też świeckiemu nadał różne wolności i swobody, którémi królewską swoję władzę ścieśnił, zachowując tylko dla siebie i naslępców, po dwa grosze s każdego łanu i obowiązek służby wojennéj, tudzież obronę granie królestwa od każdego nieprzyjaciela. 'Tój niesłychanej szczodrobliwości dowód, można i dziś jeszcze widzićć w archiwum koronném.61

Na tym sejmie Aleksander-Wilołd żalił się przez posłów i przez listy przed panami koronnymi na króe a Władysława, że przed papieżem i innymi elnześcijańskimi książętami obwinił go, o występne zabiegi w osiągnieniu ozdób królewskich dla siebie 1 dla Litwinów od cesarza rzymskiego; dowodził, że Żygmuni sam dobrowolnie, gdy mu to w myśli nawet nie postało, oświadczył się nadać mu ten zaszczyt; wszakże ta okoliczność w niczém królestwu polshiemu ubliżać nie może, gdyż ani od związku, ani od przymierza s koroną zawartego, bynajmniéj odstępować nie myśli. Sejm po raz trzeci, dwóch posłów z rady, a mianowicie: Zbigniewa biskupa krakowskiego i Mikołaja z Michałowa wojewodę sandomićrskiego, do Witołda wyprawia, aby wywiodłszy zupełną niewinność króla, okazali, że sam wielki książe najniesłuszniéj, i na krzywdę królestwa nowości wprowadzając, ciężko wykracza; nadto, aby go łagodnie upomnieli, iż pograniczne s Polską zamki załogami uzbraja, i nowe przysięgi na wierność składać sobie każe.62 Na co Witołd odpowiedział: że przysięgi ponowić zalecił, i zamki uzbroił, nie tym końcem, aby wbrew przymierzom, na królestwo przyjazne i w związku z nim będące, knuł jakie zamiary, lecz ponieważ wieść gruchnęła, że odszczepieńcy czescy, jawni jego nieprzyjaciele, granice litewskie zbrojnie najechać zamyślają, i przez posłów u króla o wolny przechód przez Polskę prosili, o czóm gdy król wiedzieć mu nie dał; sądził, iż naich żądania przyzwolił, co go w większą jeszcze podejrzliwość wprawiło. S tą obojętną i nieszczćrą odpowiedzią posłów odprawił. Król Władysław około tego czasu z Jedlinéj wyruszywszy, udał się na zwiedzenie Małopolski przez Sandomierz i Kraków, potćóm do Wielkopolski drogę skierował i święta wielkanocne w mieście Kaliszu, od wieków tak zwaném, przepędził. Podczas obchodu tej uroczystości, garstka zbrodniarzów s pomiędzy szlachty polskiéj, odważyła się na czyn straszliwy w klasztorze częstochowskim: Jan Rogowski i Jan zwany Kuropatwa, pićrwszy herbu Srzeniawa, drugi herbu Działosza, hersztowie zbrodni, przybrawszy gromadę straceńców, którzy puściwszy się na wszelkie niecnoty, ojcowizny pomarnowali i bezecnie majątki potrwonili, ściągnąwszy też łotrów s Czech, Moraw i Szląska, zamierzając wybrnąć z niedostatku i myśląc, że uda się im zwalić winę na sąsiednich odszczepieńców, w sam dzień zmartwychwstania Pańskiego, klasztor najeżdżają, i ile tylko było złota i sróbra, ludzież wszystkie naczynia kościelne unoszą, wszystkie świętości znieważają, obraz Boga-rodzicy, cudami słynący i dla tego przez nadzwyczajny napływ pobożnych czczony, ze wszelkich ozdób odzierają i rzuciwszy o ziemię, prześliczne oblicze Marji dziewicy, żelazem rąbią i ranią, czego do dziś dnia ślady, jakby blizn, za cudownóm złączeniem się rozszczepień, wie dzićć można. Niegodm łotrowie dopuściwszy się najbezboźniejszéj zbrodni, do Szląska uciekli, gdzie mniéj nad oczekiwanie znalazłszy zdobyczy, między siebie ją rozdzielili. Skoro wiadomość o tém świętokradztwie króla Władysława doszła, wnet podejrzenie na Czechów padło; aby więc pomścić się téj zbrodni, i ukarać za najazd pranie królestwa, wojsko przeciw nim wyprawić postanowił; lecz wkrótce odkryło się, że właśm jego poddani, s przybraną gromadą łotrów i stekiem niegodziwców ten rozbój popełnili, wysłał więc kilka chorągwi jazdy, aby ich po rozmaitych drogach ścigać. Największa część dognana przez pogoń królewską, na miejscu poległa, wielu w kajdanach do króla przywiedziono, winniejsi, bez sądu, natychmiast gardłem karani, inni po długiém więzieniu s kraju wyświeceni; to pewna, że uczęstnicy Iéj bezeenéj spółki, w ciągu jednego roku, różnémi przypadkami poginęli, i straszliwéj bezbożności swojéj zasłużoną karę odnieśli.

Powracał król Jagiełło z Wielkopolski do Krakowa i był już w Jędrzejowie w miesiącu sierpniu,63 gdy zwiastowano mu radośną wiadomość, Że Jan Czarnkowski, ze znakomitego w Polsce rodu Nałęczów, posłów Zygmunta cesarza: Baptystę Cigala, sławnego w owych czasach prawoznawcę, rodem Genueńczyka i Zygmunia Roth rycerza szląskiego, którzy przez granice pomorskie i pruskie do Litwy do Alchsandra-Wiołda z listami dążyli, przejął. Schwylani tym spoobem posłowie cesarscy, musieli zobowiązać się Czarnowskiemu, iż na roku przed królem Władysławem taną, listy zaś przejęte natychmiast do króla odesłao. Pokrzepiał w nich Zygmunt Witołda niepłonną adzieją ziszczenia obietnic, uwiadamiał, że inni s kooną i. dalszémi ozdobami królewskiémi już z Wiednia vyruszyli, i niebawem w Litwie staną, że prawonawcę Cigalę przed uimi wysłał, aby go w wątpliwości: azali cesarz rzymski za granicami Włoch i Rzynu, imie tylko cesarstwa piastujący, królów tworzyć niał władzę? oświceił i uspokoił. Wiele innych wanych tajemnie ku wiadomości Władysława, te listy dkryły. TRozkazał więc król Czarnkowskiemu, bazną straż na granicy trzymać, aby inni gońcy cesarcy nie przemkagli się przez Prosy do Litwy, lecz poieważ nagła go niemoc zaskoczyła i czuwać osobicie, nad tak ważnym dla rzeczypospoliléj polskiéj wrzedmiotem, nie był w stanie, objęli straż granie Sęlziwoj Ostrorog i Dobrogost Szamotulski wojewoda kasztelan poznańscy, nadto Jarand Brudzewski woewoda kujawski, którzy zebrawszy silny oddział zbrojsych, zatoczyli obóz w micjscu zwaném Turza góra, i ręste czaty po wszystkich gościńcach, aż do brzegów morskich rozstawili.

Poselstwo, które koronę i inne ozdoby królewskie wiozło, było bardzo liczne, składało się z wielu lostojnych w Niemczech, Węgrzech i Czechach mętów, towarzyszyli mu liczni dworzanie cesarscy, każdy zaś otoczony był mnogim orszakiem, lak dalece, iż jeśliby nie udało się dobrowolnie granie polskich przebyć, gotowi byli gwałtem otworzyć sobie drogę. Głową poselstwa był arcybiskup magdeburgski, który już s towarzyszami swoimi przybył do Frankfurtu nad Odrą, słamiąd do KRoźlina, gdzie więcéj dwóch miesięcy zabawił, czatując na zręczność przebycia granie; gdy atoli wszelkie usiłowania jego były daremne, jazda bowiem polska, ciągle okolice objeżdżała i najezujniéj ich strzegła, powrócił nazad ze swoimi towarzyszami do cesarza Zygmunia.

Aleksander-Witold wczwał był na obrząd swojéj koronacji sąsiednich książąt, którzy zgromadzili się w wielkiéj liczbie. Znajdował się między nimi car tatarski, książęta: moskiewski, Lwerski, odojewshi i zadońscy, byli też obecni mistrzowie pruski i inflancki, z główniejszymi komturani swoich zakonów, htórych gdy Witołd przez dwa miesiące sierpień i wrzesień gościnnie podejmował, i gdy dowiedział się, że posłowie cesarscy granic polskich przekroczyć nie mogac, nazad s Frankfurlu wrócili, sprzykrzywszy tęsknotę długiego oczekiwania i wyrzelszy się dostojności królewskiéj, umyślił pojednać się z Władysławem, do którego wyprawił gońcem Mikołaja Małdrzyka ze znakomitego rodu w Polsce IRożyców, z uwiadomieniem: iż zaniechał wszelkiéj nadzici dostąpienia korony, że nic w téj mierze przeciwko woli braterskiéj przedsiębrać już nie chce, że prosi, aby mu przebaczył, jeżeli s lego powodu na jego niechęć zasłużył. Odbywał naówczas Jagiełło sejm w Lublinie, na klóry znakomitsi panowie koronni zjechali się w wielkiéj liczbie 5 ła nagła odmiana Witołda, u wielu była podejrzaną i Iękano się, czy nie ukrywały się w tóm jaLie sidła na króla. Inni radzili udać się do Litwy, utrzymując, że Witold. obecnością królewską ujęty, już nie więeéj; przedsiębrać nie zechce, cnota zaś jego, largnąć się mu na wielkiego króla i brala nie dozwoli; poslanowiono jednak, aby Zbigniew biskup krakowski, otwarty nieprzyjaciel koronacji witołdowej, obdarzony szczególną zdolnością wymowy i umysłem dziwnie gjętkim, jak doradzca, udał się s królem do Litwy. Władysław przychylił się do lego zdania, bo tesknił za widzeniem ojczystéj ziemi, i pragnął użyć zwykłój rozrywki łowów; rozwiązawszy wiec sejm, przez Brześć i Kamieniec do Litwy pośpieszył. Zbliżającemu się do Wilna, stolicy litewsliiéj, Aleksander-Witołd z małżonką swoją Juljanną, s książętami rushimi, moskiewskim, twerskim i odojewskim, ludzież innymi znakomitymi mężami, między którymi znajdował się Paweł mislrz zakonu pruskiego, drogę zajechał i z oznakami uszanowania, najzaszczylniéj przyhywającego króla przyjął.64 W następnych dniach dostojni goście pracowali nad pojednaniem braci, do czego 1 Paweł mistrz zakonu pruskiego, dla przyzwoitości raczéj, niż ze szczerej chęci, z wesołą twarzą zdawał się przyczyniać, nawet kilka wyrazów o zgodzie książąt przemówił. Zbigniew biskup krakowski wytrwać nie mógł, aby jego zdrad i podstępów, Niemcom wrodzonych, nie skarcił, okazawszy własne listy, niedawno przejete, które, z największą nienawiścią ku Polakom, do cesarza pisał. Gdy tak wzajemne z obu stron przymówki gniew Jjątrzą i rzecz w Kkłótnią przechodziła, wdanie się przyjaciół, umysły złagodziło. Poczém Wilołd gości swoich, książąt i mistrza zakonu, wielkiémi upominkami, według obyczaju obdarzywszy, pożegnał, sam zaś pozbawiony nadziei korony, tak się dręczył, iż ze smutku niemal zmarniał i wpadł w chorobę wrzodem gangrenowym zwaną65, która codzień zwięlszając się i schorzałe ciało niszcząc, żadnémi środkami, żadną lekarską pomocą pokonać się nie dała.

Około tego czasu przybyli do Władysława posłowie od książąt szląskich z oświadczeniem pomocy, całémi siłami i całą potęga, przeciw rzymskiemu i węgierskiemu królowi, o którym mówiono, że wojnę z Jagiełłą przedsiębierze; utrzymywali, że zdarzało się im słyszeć często, chełpiącego się Zygmunta, iż rzucił kość między dwóch psów zajadłych, o którą wzajemnie do ostatka się zagryzą, on zaś z założonémi rękami patrzeć nato będzie. Wszakże Zygmunt w nadziei swojéj ciężko był omylony; jeżeli bowiem kiedy, tedy właśnie w téj chwili Witołd brata i króla swojego szanował. Gdy stan zdrowia coraz slawał się niebezpieczniejszym, lekarze zaś dla sprawienia ulgi radzili odmianę miejsca i powietrza, wielli książe w dniu ś. Jadwigi,66 powozem, w towarzystwie króla Władysława do Trok przybył, gdzie chorobą przyciśniony obłóżnie zaniemógł. Władysław widząc Witołda tak ciężko chorym, oraz zważając, że już długo życia nie przeciągnie, biskupa Zbigniewa i innych panów koronnych, mimo ich wolą i opór od siebie odprawił; Iękali się bowiem, aby pod ich nicobecność, nie postanowiono czego w Litwie na szkodę korony; co też poźniej rzeczywiście miało miejsce. Władysław bowiem Jagiełło tym końcem panów polskich odesłał do królestwa, aby bez przeszkody mógł Litwą rozrządzić. Owoż, sam oświadczył się oddać bratu swojemu Świdrygielle, w zarząd (o Lsięstwo, w razie śmierci Aleksandra-Witołda Gdyby zaś hiskup Zbigniew i inni panowie koronni byli wówczas obecnymi, pewnoby króla Władysława odwiedli od tak nierozważnego i niebezpiecznego daru; książęla bowiem litewscy zawsze pałali niemniarkowaną żądzą panowania; zdawało się, że Witołd, jakby w puściźnie, zoslawił ją swoim następcom. Król Władysław podczas tój choroby Witołda, zarządzał sam ksiestwem litewskiém, bo i sądy odbywał i nadania Lościołowi wileńskiemu i innym, przez Witołda poczynione, listami swojémi potwierdził, co wszystko czynit, jako najwyższy książe litewski.

Gdy Zbigniew biskup krakowski, z innymi panami koronnymi s Trok miał odjeżdżać, Juljanna malŻonka WVilołda, ogromną ilość złota i sróbra, pereł i kamieni niezmiernéj ecny, złożyć u niego chciała na wszelki przypadek, łecz len; aby nie wpadł w podejrzenie ehciwości, łab, aby nie dał się uwikłać jakiéj zdradzie niewieściéj, nie przyjął skarbu do schowania.

Tymczasem książe Świdrygielło, brat królewski, umysłu gwałtownego i krnąbrnego, pełen nadziei dostąpienia najwyższej władzy po zgonie Witołda, począł przejeźzdzać się po swoich posiadłościach i zamkach, Litwinów i Rusinów, biesiadami i puharami sobie jednać, zjazdy i schadzki czynić; co skoro Witołtlowi doniesiono, wnet przez posłańca króla Władysława ostrzegł, aby zuchwałe jego zamiary poskromił, i nie dozwolił, dla niewezesnéj dumy zapędnego człowicka, narażać Litwy na niehezpieczeństwa. Król Władysław wezwawszy Lsiążecia Świdrygiełłę do siebie, po bratersku upomniał, i do przyzwoilszego postępowania skłaniał; wszakże bezskutecznie. Świdrygiello do zamków swoich s Trok pospieszył, i coraz jawniéj kuowania szcrzył 5 Wilold zaś czując zbliżający się koniec, wezwawszy do siehie króla Władysława, wielkie księstwo litewskie i wszystkie inne swoje państwa jemu zlecił, ostrzega: jac, aby lak rozległe i zamożne mocarstwo, które w rząd z rąk jego przyjmuje, sam w dzierżeniu swojem zachował, albo, jeżeli chce zaprzestać na królestwie polskiém, niechaj Litwę najgodniejszemu z braci postąpi; małżonkę Juljannę, biskupów litewsbich i wielu panów, którzy pićrwsze w jego względach micjsce trzymali, i. których dzielności niegdyś w wojnach doznał, po imieniu wymieniając, królowi w opiekę oddał, nakonice złożywszy ręce, pokornie błagał: aby, jeśli go kiedy mimowolnie obraził, to mu w godzinę śmierci przebaczyć raczył; ten postępek i obecnym i królowi łzy wycisnął. Kiedy Władysław odpowiedział: iż wszystko według jego woli najściśléj wykona, prosił o sakramenta, którémi w ostatniéj chwili życia, według obrządku rzymskiego, opatrzonym być żądał. Przedzgonne napomnienie z wielką skruchą i s podniesionémi ku niebu rękami przyjął, wyrzekiszy się wszelkich myśli o rzeczach ziemskich, jedynie o życiu wiecznóém, o zbawieniu przyszłóm i rozmyślać i we wdzięcznej rozmowie rozlrząsać je począł. Był przy nim obecnym Maciéj biskup wileński, który go pocieszał zbawiennémi i do czasu stosownómi uwagami, nakoniec zapytywał o zachowaniu prawideł wyznania rzymskiego i o zasadach wiary. Na to odpowiedział, że wszystkiemu prosto i mocno wierzy, że zmartwychwstanie ciał, o którém dawniéj, w poufałych rozmowach, jak niepodobném do prawdy walpił, leraz przyjmuje; wśród takich 1 tak zbawiennych rozmów, czlernaslego dnia od przybycia swego do Trol. z niewymównym wszystkich żalem i rzew? o A nym płaczem, rozstał się ze światem.67 Zwłoki zmarłego król Władysław z żałobnym przepychem do Wilna przyprowadził, i w głównym kościele ś. Stanisława, z wielką okazałością, pogrzebł.68

«: Taki był koniec Aleksandra- Witołda, książęcia y dzielności wojennej niezrównanego nigdy bowiem żaden książe litewski, tylu wojen nie podjął, tylu bitew z nieprzyjaciółmi wstępnym bojem nie stoczył, żaden krzywd poddanych swoich, skwapliwszem porwaniem się do broni, skorzéj nie wetował, żaden nad sąsiedzkiémi narodami więcej zwycięztw nie odniósł, Żaden granie państwa litewskiego dalej nie rozszćrzył. Małego i szczupłego był składu ciała, ale umysł miał potężny, niezwyciężony i bystry, szczodrobliwość tak niewyczerpaną, iż wszystkie dochody swoje na walecznych wojowników, na chowanie koni i na oręże łożył. W pokarmie i napoju tak wstrzemięźliwy, iż wina nigdy nie używał, lecz pragnienie czystą wodą gasił; w nagrodę tych enót niemal nadludzkich, taki majestat, takie uwielbienie u poddanych sobie zjednał, iż zbrodniarze skazani na powieszenie, sami własnemi rękami ten wyrok hez oporu spełniali. Jednę tylko miał wadę, zbyt ulegał ponętom miłości, często wpośród bicgu zwycięztw, rzuciwszy wojsko, na rozslawionych koniach do żony śpieszył. Jeżeli czas dozwalał, umiarkowaném połowaniem, albo igrzyskami sług swoich, umysł rozrywał; długiémi ucztami i pijanémi bankietami brzydził się, ludzi zaś pijanych, jak dzikie źwierzęta nienawidział i Żadnych slosunków z niémi mieć nie chciał, Sprawiedliwości tak ściśle przestrzegał, iż często dla wylehnienia, konno wyjeżdżając, spraw słuchał i spory rozstrzygał.

Примечания

56 TTE 5 bud w kuć uć m - strasznych klęsk obustronnych, toczoną być nie mogła. Jeżeli tój niewczesnéj żądzy królowania, nie zaniecha, korona polska krzywdy swojéj orężem dochodzić będzie zmuszoną. "Te uwagi przez posłów i listy częslo powtarzano; nadto papież Marcin dał się skłonić, iż upomniał Aleksandra-Witolda, aby przysięgi i przymierza Polakom dochował. Wyprawieni leż do Litwy posłowie, radzili i wrażali najmocniéj, Że jedność i. przymierza szanować należało; że nie przysłoi na wspaniałość jego umysłu, na slawę (tylu zwycięzlwami nabytą, cokolwiek więcéj w (éj mierze przedsiębrać. Podobneż poruczenia wzięli posłowie aposlolscy do Zygmunta cesarza: ażeby między Lsiążętami chrześcijańskimi niezgód nie rozsiewał i zgubnój wojny, w Sarmacji nie zapalał, aby ani korony, ani nazwy królewskiéj, z wielką krzywda państwa polskiego, książęciu Witołdowi nie udzielał, ale raczéj zgodnie z obowiązkiem swoim, pokój i przymierze zachował. Atoli Zygmunt, wzgardziwszy poleceniami papiezkiémi, tym skwapliwszym okazał się w téj sprawie; rozkazał. przygotować purpurę, koronę i inne

57 Dnia 1 marca. Ob. Dług. ks. 11, sw. 924.

58 W dniu 15 maja i 19 listopada, Długosz ks, 11, str. 527.
PERCZ "BABE p DVE CRA gą 77 DŁ złoży, aby brat jego WVitołd panował. Kiedy s iém przełożeniem biskup Zbigniew i Jan Tarnowski wojewoda krakowski, stanęli przed Witołdem w Grodnie nad. Niemnem (Chronos niegdyś zwanym), i wzywali zo na tron polski, po dobrowolnem zrzeczeniu się brala jego Jagiełły; Aleksander-Witold niespodzianem zdarzeniem zdumiony, długo rozważał co przedsięwziąść, blizsim już był do przyjęcia królestwa polskiego, lecz nakoniec za radą pochlebców, téj wiecznéj zarazy panuących, przywoławszy nazajutrz do sichie posłów: „Byłoby, rzekł, niesprawiedliwém, z głowy braterkiéj koronę królewską zdzierać, nadto, postanowiwszy raz być królem Litwinów, odmienić tego nie może, co cesarzowi Zygmuntowi przyrzekł. Prosi więc aby. to Polaków nie obrażało, gdyż właśnie s tego powodu, przyjacielem i sprzymierzeńcem królestwa być ue przestanie, i s całym narodem swoim, takim się zawsze być okaże, jakim go dotąd widzieli. Posłovie oświadczywszy się przed Bogiem mścicielem złamanego przymierza, i ladźmi, Że niesprawiedliwéj wojny, która się wkrólce zapalić miala, nie byli przyczyną, bogale upominki przyniesione sobie od

59 Psalm 103, w. 26. O orderze Szmośac ustanowionym przez Zysmunia w r. 1408, ob. osobną rozprawę Jana Bogumiła Bohm de Ordine Draconis. Łipsiac 1704, +,

60 Dnia 26 lutego 1430 r.

61 W zbiorze praw polskich; znany jest przywiłéj Władysława Jagiełły z r. 1422, dnia 23 lipca, dany w obozie pod Czerwieńskiem. 'Taski umieścił go na str. 48, Januszowski obok siłumaczeniem polskiém, na str. 8, Konarski w t. 1, na str. 82, nakoniec Jan Wine. Bandikie w dziele Jus Polanicum na sw. 221, Uczony ten wydawca pomników prawodawstwa krajowego, słusznie powątpićwa o autentyczności rzeczonego przywilejn, który nie znajduje się w summarjuszu archiwiin koronnego, wrzędowie w r. 1682 sporządzonym, i o którym Długosz ks. 11, str. 445, opisując wyprawę przeciw krzyżakom w r. 1422, oraz pobyt królewski pod Czerwieńskióm, ani słowa nie wspomniał. We czićry lata poźnidj 1126, stan rycerski domagał się na zjeździe łęczyckim o potwierdzenie dawnych nadań i o przymnożenie nowych; Długosz ks. 11, st. 490 pisze: „Król naprzód długo ociągał się z odpowiedzią, albowiem cesarz Żygmunt, do którego do Węgicr umyślnego posła był wyprawił zasięgając rady, oświadczył mu: iż zatwierdzenie dawnych przywilejów i nadawanie nowych, mogłoby jemu i jego następcom jaki przynieść uszczerbek; radził nadto: aby nawet przez wzgląd na obietnice oddania korony synowi, nowych przywilejów nie nadawał, bo Polacy do tego prawem Bozkiém są obowiązani; że raczéj starać się winien od szczególnych osób zyskać piśmienne przyrzeczenie, iż svna jego królem uczynią. Jagiełło trzymając się ślepo téj' rady, oświadczył nakoniec: iż ani dawnych przywilejów nie potwierdzi, ani też nowych nie da. Natychmiast powstał szmer w zgromadzeniu, a Zbigniew Oleśnicki wyszedłszy na środek, dobył list pieczęciami panów świeckich i duchownych opatrzony. którym się syna Jagiedły za króla przyjąć obowiązywali i oddał panom, ei go natychmiast pałaszami z wielkim trzaskiem rozsiekali, w przytomności bardzo tym wypadkiem zasępionego Jagiełły. Ob. Wiszniewskiego lust. ter. polsk. t. 5, sw. 97. Rzecz widoczna, że gdyby już wtenczas istniał przywilój czerwieński, nie byłoby powodu s taką natarczywością nalegać na króla o nowe swobody.
gdyż przedmioty największej wagi, jako: zniesienie na zawsze koniskaty bez właściwego wyroku, rozdział władzy sądowéj od wykonawcżej, zabezpieczenie granie majątków obywatelskich od rządowch;' słuszność w poborze podatków, określenie biegu pieniędzy i t.jp. przywilejem czerwieńskim zostały objęte. 'To wszystko stwierdza: domysł Bandikiego i zdaje się, że Jan Łaski włączył do wejego zbioru dyplomat, który mógł być do potwierdzenia królewskiego. przygotowany, lecz odrzucony przezeń, pozostał w dawnych aktach kanclerskich bez znaczenia, dopóki pićrwszy wydawca! praw koronnych nic wcielił go do ich szeregu. Kiedy następtwo tronu. polskiego. po Jagielle, na rzecz jednego z dwóch synów, jaki zdolniejszym do rządów być się okaże, zapewniono, wówczas wydał król w Jedlnej w r. 1430 marca 4 dnia, ostatni za swego zycia i najrozciąglejszy przywilej, wypisany w całości przez DłuTÓSZa, (ks. 11, str. 536.) Powtórzyk go Taski str. 50. Januszowki obok s tłumaczeniem polskiém 4 str. 12. Konarski str. 80, najoprawniéj, s porównania spółczesnych rękopismów, Bandikie str. 224. W tym przywileju spoczywały nasiona wszystkich nieszczęść, za niémi zguby kraju. Wyłączne przypuszczenie szlachty do urzędów, oddalenie cudzoziemców od rządu zamków i twierdz ko'onnych; prawo bezkarności ubarwione pozorną zasadą, Że mkt bez ' przekonania i wyroku sądowego więzionym być nie ma; wvrzeczenie się ze strony królewskiéj wszelkich podatków, obietnica, te własnych sędziów (Jusfitiarius, ob. o różnych rodzajach i rozciągłości tego urzędu w wiekach średnich Du Cange Glossarium t. 3, tr. 177) mianować nie będzie i t. p. warunki, odarty władzę najwyższą, ze wszelkiego zbawiennego wpływu. Prawnikom naszym znajomy ten przywilej pod rokiem 1433; lecz Bandikie sprawiedliwie uważa, (str. 224 przypis I, i str. 234, przypis 6), że tylko pohowiony zastał w Krakowie, na początku tego roku r, je dnia 16 tycznia, po zgonie Witołda, po zrugowaniu z w. księstwa litewskiego Swidrygiełły i oddaniu rządów w tym kraju Zygmuntowi synowi Kicjstuta 3» nadany zaś pićrwiastkowie w Jedlnój, w czasie wyżej już oznaczonym.

62 Posłowie polscy stanęli u Witołda w Groduic na wielkanoc, która przypadała w tym roku 46 kwietnia. Dług. ks. 11, str. 542,

63 Podług Długosza ks, 11, str. 544, dnia 19 sierpnia,

64 Podług Długosza dnia 11 października. Narbutt t. 6, str. 539, poprawił tę omyłkę Długosza, za którym idzie Wapowski, i okazał, że Jagiełło odbył wjazd do Wilna d. 15 tegoż miesiąca.

65 Anthrax,

66 Dnia 15 października,.

67 Dnia 27 października 1430 r. Ob. o szczegółach zgonu tego największego s książąt litewskich, u Narbuua t.6, str. 547.

68 Zbliżenie się Witołda s krzyżakami, musiało wywrzeć szkodliwy wpływ na stosunki jego s Polską. W każdém zdarzeniu najgorliwiéj broniąc zakonu, gotów był poświęcić sprawę bratniego narodu. Polacy obstając przy krwawo wywalczonych korzyściach, domagali się ziszczenia obietnie melneńskich, które wielki mistrz wykrętoćni wykładami uiweczył. Zdawało się, Że oręż na nowo miał spory rozstrzygać; ziemianie polscy, których synowie uczyli się w szkole toruńskiéj, w połowie 1427 roku, odwołali ich do domów, Iękając się, aby wojna nie zaskoczyła dzieci polskich w kraju nieprzyjacielskim. (Voigt t. 7, str. 494.) Wszakże do tego nie przyszło; Witołd skłonił króla na sąd polubowny; najwyższe rozjemstwo oddano wielkiemu książęcim; sędziami mieli być Marcin ze Sławska kasztelan kaliski, Piotr Korzbog podkomorzy poznański, 1 dziedzice Siegfried v, Sueglitz na Ryczie 5 Burchard v. Gutensberg ua Kaliszu. Król bawiąc w Wilnie, wydał w dniu 5 stycznia 1425 na piśmie zobowiązanie się, że wyrok tego sądu przyjmie, (ob. Raczyusk, kodex dyplom. Litwy, str. 333), nazajnirz zaś dnia 6 stycznia 1428 r. udzielił uajrozeiąglejsze pełnomocnictwo Sędziwojowi z Ostro+ roga wojewodzie poznańskiemu do zastępowania go przed tymże sądem. (Raczyński łamie, str. 328.) Zjechano się w Szamotułach dnia 11 lutego tegoż 1428 r., ale bezskutecznie z sędziowie polscy, uie nogli porozumieć się s pruskimi, podobnież Ostrorog, różnił się co lo przedmiotu sprawy z doktorem praw Andrzejem Pfafendorf pleyanem toruńskim, pełnomocnikiem krzyżaków; wziąwszy więc urzęlowe o tém świadectwo. od notarjusza cesarskiego, rozjechali się ie nie sprawiwszy. (Raczyński zamże, str, 330) Zdawało się, że Witołd to przewidział, gdyż mimo przyzwolenie królewskie na roejm, chował głęboką nieufność do Jagiełły i nie ukrywał jej w litach pisywanych do w. mistrza. (Ob. VoigVa t. 7, str. 510, miasowicie list Witołda s Trok 14 stycznia 1428.) Dła odwrócenia niezczęść, które z zatargów między Polską a Litwą wynikoąćby muiały, zgodził się król na zjazd osobisty z w. mistrzem w Nowemmieście Nieszawie i d. 11 moja 1428, za zgodą biskupów, baronów urzędników koronnych; ponawiając zapis na sąd polubowny, uroszyście przyrzekł uledz wyrokowi Witołda w sporach granicznych, o do zamku i obwodu Drezdenka. (Ob. ten akt u Dogiela kodex lyplom. t.4; str. 119.) Wdał się w tę sprawę i król rzymski Zyymuat, który także chciał należeć do ostatecznego postanowienia ranie od Drezdenka i Nowej-Marcbji, a więc tak s tego powodu, ako też końcem doprowadzenia do skutku dawno powziętego zamiaru $ (w r.1410, ob. wyżej, t. I, str. 196) oderwania Litwy od Polski, żądał, aby mógł zjechać się osobiście z Jagiełłą i Witołdem v ich Kraju. Ważny ten wypadek w XV. wieku, dał powód uczoemu K. Faber, naczelneniu zawiadowcy tajnego królewieckiego arhiwum, do wypracowania osobnej rozprawy: O sławnym zjeździe nanujących w dawniejszych czasach, którą umieścił w piśmie czaowém: Beitrige zur Kunde Preuss. t, 2. snoszyt 5. str. 396 i dd. Porówne. i sprost. Narbnita w t. 6, str. 514.) Nie mamy tej pracy "abra pod ręką; ale szczegóły zjażdu łuckiego, ujrzy Czytelnik pilue skróslone w dziejach Narbutia, t. 6, od str. 501. Voigt wt. 7, tr. 511 i dd. podał ze źrzódeł krzyżackich ich obraz, silnie naieniowany właściwą mu niechęcią ku Polsce. Aschbach L. 3, sir; 315, bezstronnie i dostatecznie zjazd łucki opisał; wszakże rękopiśmienny index Narbutta do historji litewskiej, zawiera dokładną treść wielu listów, mających s témi zdarseniami związek, wymienimy je tu dla tego, aby wskazać źrzódła, s których powziąść można głębsze pojęcie tego pamiętnego wypadku. Narbuit posiada te listy w wierzytelnych odpisach; pełen szlachetnej uezynności w udzielaniu zebranych przez siebie naukowych skarbów, najchętniéj dozwoliłby z nich korzystać każdemu, ktoby zechciał ten ustęp dziejów litewskich bliżej wypracować. Zygmunt wybierając się do Lucka, ostrzegł listem z Sebisz pisanym d. 30 listopada 1428 r., w. mie strza, aby umocowanych swoich na ten zjazd wyprawił, dla załatwienia nie ukończonych jeszcze sporów z Jagiełłą. Witołd w d.1 stycznia 1429, znajdował się jeszcze w Przewałkach nad Niemnem, skąd w. mistrza uwiadamia, że król dopiero 28 grudnia s Trok do Eucka wyjechał. Dnia 15 stycznia unocowani przez w. mistrza donieśli z Bucka, że Witołd. uprzejmie ich przyjął, że Kaffa na półwyspie ksymskim oddała się w opiekę w. książęciu litewskiemu, że Zygmunt codzień jest oczekiwany; we dwa dni później (47 stycz nia) sam Witołd oznajmił w. mistrzowi, że stanął. w Lucku 4 tego miesiąca, Jagiełło chociaż później wyruszył, przybył dopiero 7, Zygmunta zaś czeka na 22 tegoż miesiąca. Dowiedział się król w Łucku od pełnontocników krzyżackich, że komtur toruński Ilenryk Hold został marszałkiem zakonu, oświadczył inu więc listem d 18 stycznia swoję radość, iż w. mistrz zaszczycił go tą dostojnością na wstawienie się jego i Witołda; ten jeden list tylko s całego pobytu Jagiełły w 'Eucku umieścił Raczyński w kodexie dypłom. Litwy na str. 335. Innych pism z Fucka w indexie Narbuua nie znajduję. Aschbach wymienił w Regestach Zygmuntowskich t. 3, str. 468, czlery listy króla rzymskiego z Łucka pisane, ale s tych jeden tylko do w, mistrza, o którym Voigt Ł. 7, str. 527 wspomina, należy do rzeczy polskich, trzy inne odnoszą się do spraw szląskich i wyjęte są ze zbioru przywilejów służących Luzacji-wyższéj; że Zygmunt znajdował się d. 3 lutego w Bełzu, widzićć można z listu, który w tym dniu pisał do Pawła Russdorf. (Ob. Voigr'a t. 7, str. 527.) Gdy Witołd nie mógł wymódź na Jagielle, aby mu dozwolił korony, W 7żalu do brata, przypisywał żawód nadziei swoich, pokątinym knowaniom łudźi” posiadających ufaość królewską; wróciwszy do Litwy, wymawiał Jagielle listem z d. 17 lutego s Trok pisanym, że dane stówo cofnął, że na rozjezdnem, przyrzekłszy zgodzić się na koronacją jego na króla Litwy, później uwiadomił listownie króla rzymskiego, iż zezwolić 'na to nie może. Narbutt znalazł w tém piśmie świadectwo: że Witołd z Jagiełłą między sobą po htewsku rozmawiali, co zreszią jest rzeczą prostą, ale zbija twierdzenie tych, którzy utrzymują, że w Litwie inny był język dworu, wie krajowy. We dwa tygodnie później d, 3 maja, pismo s Trok przez Witołda do Jagiełły posłane, może rzucić wiełe światła na domowe zatargi Wyrzuca Witotd królowi, że pobłaża (Piowrowi i Janowi) Szalrańcom, stronnikom bussyckim, że Władysława z Oporowa podkanclerzego koronnego, główną sprężynę niezgód, bezwarunkowo słucha, że (Jana) Kraskę (co był wplątany w potwarczą sprawę przeciw królowej Zofji) zdaje się nad brata przekładać. W roku następnym, 1430 sierpnia 13 z Olity, Witołd dowiedziawszy się, że król Kraskę na wolność puścił, oburzył się tóm do najwyższego stopnia i gniewu swcgo przed w. mistrzem nie taił..'Tak więc nierozważnie i złośliwie rzucone przez Witołda podejrzenie, ua wiarę małżeńską królowej, wydało gorzkie owoce; młodzi dworzanie na których cześć i życie nastawał, przez przyjaciół, przez krewnych potrafili zrazić umysły Polaków od w. książęcia gdyby zaś z obiedwóch stron postępowano z zupełną ufnością, gdyby podnosząc Litwę do zaszczytu królestwa, starano się silnie obwarować następstwo dla synów Jagiełły, wówczas związek obojga narodów, byłby nierównie ściślejszy i to braterstwo, ta równość, to wzajemne wcielenie się Litwy i Polski, które ledwo czasy Zygmunta Augusta ujrzały, skojarzyłoby się jeszcze za życia Witołda; zgryzoty nie zatrułyby zachodu świetnych dni bohatera; Litwa uniknęłaby ciężkich klęsk, jakie rządy Świdrygiełły ściągnąć na nią miały! W innym liście s Kowna d.15 maja, ponawia skargi na Szafrańców i Władysława z Oporowa. JagicHło żądał widzieć się osobiście z Witołdem + lecz umysły zbyt jeszcze były pojątrzone, aby to do skutku przyjść miało. W. książe litewski nieograniczoną ufność pokładał w krzyżakach i królu rzymskim, pisał do w. mistrza z Berszt d, 16 marca i s Trok 2 maja; w pićrwszym liście wzywał, aby mogli rozmówić się w Jurborgu, w drugim już po odbytym zjeździe uwiadamia, s czóm posłaniec od króla polskiego przyjeżdżał. Jagiełło nie przestawał nakłaniać Witołda do zgody, w liście z Mog'lny d. 26 maja narzeka na jego nieufność i zapowiada, iż przyszle do niego zaufanego gońca Andrzeja s po ruczeniami dążącemi do wspólnego ich dobra. Wszakże te usiłowania królewskie zmiękczyć Witołda nie zdołały; d. 18 czerwca z Solecznik, ostrzegał w. mistrza » iż krol polski Zygmuutowi i zakonowi niechętny, rad jego nie słucha; naganiał mistrzowi zbytnią powolność w sporze o granice s Polską, sądząc, iż nalczało raczej czekać, nim się rzeczy nie wyświecą. Narbut podaje treść sprawozdania posłów litewskich do Władysława, złożonego Witołdowi w d. 24 lipca Długosz nie o tém poselstwie nie wspomina, wzmiankuje wprawdzie, (ks.1], str. 522) że w. książe wyprawił był do króla Gasztołda i Rumbolda, ale to działo się w początkach tego roku. Ważną byłoby rzeczą, poznać bliżej szczegóły tego powtórnego poselstwa. Może być z nićn w związku list króla polskiego pisany z Tęczycy d. 23 lipca, w którym uwiadamia Witolda, Że posłom jego dał posłuchanie w d. 19 tegoż miesiąca, a którego kopją Witołd przy swojóm piśmie w. mistrzowi załączył d.2 sierpnia s Kiernowa, Przy bliższém rozpatrzeniu Wymieuionych tu pism Witołda, może okazałoby się, że tymi posłami byli Polacy, Luiko z Brzezia herba Doliwa i Mikołaj Cebulka herbu Cielepiele, którzy mimo trwających s Polską zatargów, przy osobie Witołda zostali, Długosz wielbi ich cnotę, że statecznic w. książęcia wiedli do zgody, że byliby nakoniec ją skojarzyli, gdyby niektórzy panowie polscy, dawszy się przekupić, nie zachęcali go do oporu. (ks. 11, str. 530.) Około tegoż czasu, Lutko z Brzezia podobnie, jak nieco dawniéj Bartłomiéj z Opawy, jeździł do Zygmunta do Węgier i przywiózł list jego s Presburga pisany d. 3 września, w którym podobnież znajdują się wzmianki o tém, co w Tęczycy w lipcu zaszło. Następnie Witołd uwiadamia w. mistrza z Grodna d 22 września o przybyciu 'dó siebie posłów króla polskiego, t. j. Zbigniewa z Oleśnicy i Jana s Tarnowa; i znowu d 3 października s tegoż miejsca pisze: że Polacy oddają mu koronę swego państwa, byleby odstąpił od zamiaru koronacji na króla Litwy; że nato przełożenie odpowiedział: aby panowie obudwóch krajów, zjechali się dla wspólnśj narady w Hrubieszowie na dzień 14 listopada. Zapewne zabiegi Zygmunta i krzyżaków nie dopuściły tego zjazdu, lub musiał rozejść się hez-: skutecznie. Po tym ostatnim stanowczym kroku ze strony Jagietły, nastąpiła przerwa stosunków między bracią. Król polski przywilejem wydanym w Jedlnej (4 marca 1430) ujmował serca Polaków, strwożony Witołd, aby ich nić powołał przeciw niemu do broni, pisze z Dubicz 15 marca do w. mistrza, wzywa na zjazd w Christmemlu, aby spólnie zaradzić grożącemu niebezpieczeństwu. Żygmunat około tegoż czasu uwiadamia go svrnawy d. 3 kwietnia, że dla spraw cesarstwa musi wyruszyć do Niemice, w obawie najazdu na Węgry. od których straż pograniczną, ku wiekszéj jego niespokojności, Polacy poruczyli osobiście niechetnemu Szaliańe cowi, prosi Witołda o obronę. Musiał około tegoz. czasu, lub nawet nieco wcześniéj otrzymać Witołd bullę papiezką, w któréj Marcin V. d. 13 listopada 1429 r. zaklina go, aby odstąpił od sweTo przedsięwzięcia. Ojciec ś. przemawia s powagą i czułością, treść wyrazy tego apostolskiego upomnienia, mogły skruszyć, ale nie były zdolue obrazić Witołda, snać poseł polski do Rzymu wyprawiony, musiał starać się oto, aby niewczesną surowością, silnicjszego pożara nie rozniecić; bulla tegoż dnia. do Zygmunta króla wę5ierskiego wydana, tchnie tymże sanym duchem, (Ob, obiedwie w zupełności u Długosza ks. 11, str. 533.) Jednakże Witold zna lazł w nich powód do zażaleń, wydał pismo do panów polskich oskarżające króla, że przed papieżem i książętami chrześcijańskimi na dobrą sławę jego nastawał; pismo to zaginęło, przynajmniej dotąd nigdzie nie znalazłem o niem wzmianki; Długosz tylko świadczy, że istniało (str. 542) że z odpowiedzią wysłani zostali Zbigmew Oleśnicki z Mikołajem z Michałowa, Witołd uwiadomił d 15 kwietnia z Grodna w. mistrza oich przybyciu, lecz razem uspakaja go, iż nic stanowczego z nimi nie zawrze. Narbutt przytacza treść jeszcze kilku listów Witołda do króla i do mistrza; pierwsze pełne są ostrych przymówek, w drugich w. książe wynurza się najotwarciéj i jawnie przyrzeka działać spólnie z zakonem przeciw Polsce. (z Grodna 16 kwietnia, 2 Wilna 4 maja, s Kowna 20 tegoż miesiąca, z Micdnik 13 czerwca.) W tymże miesiącu z Mołodccznej pisał Witołd do panów koronnych, usprawiedliwiając się s powodów, ktorc go skłomły do zobowiązania poddanych swoich nową przysięgą. Udaje że lęka się najazdu ze strony Polski, że grożą mu związki króla z odszczepieńcami czeskimi, lubo Władysław Jagiełło, wyraźnie zapewnił go listem z Gębic pisanym d. 14 czerwca, że wieść o zikupywaniu broni w Krakowie dla Hussytów jest potwarzą, że kupiono mimo wiedzy dwa tylko działka i nieco saletry, lecz io surowo zganiono staroście miejscowemu. (Ob. u Raczyńsk. str. 342.) Tymczasem Zygmunt pokrzepił upadające nadzieje Witołda listem z Wiednia 3 lipca, że na dzień 8 września niezawodnie korona i inne ozdoby królewskie, staną w Wilnie, że zaś biskupi otrzy mali zakaz. z Rzymu, aby nie ważyli się wielkiego książęcia koronować. (ob u T£. Gołębiowskiego treść bulli papiezkiéj do biskupa chełmiiskiego Jana z Opatowie sir. 345.) Zygmunt radził ma, aby obrzędy kościelne pominął i sam sobie koronę na głowę włożył Im bardziéj zbliżał się dzień przeznaczony na koronacja, (8 września) tym żal Witołda do Jagiełły, silnicj wzrastał, w liście 5 sierpnia z dworu myśliwskiego Orany, do w. mistrza, odgraża się, że jawnie odkryje przed światem wszystko, co wić krzywdzącego o króla polskim; zaprasza w. mistrza, aby na koronacją przybył » w we zwaniu gości chce stosować się do jego rady toż samo ponowił w Daugach 9 sierpnia; 13 tegoż miesiąca z Olity oświadcza się w li ście: do w. mistrza, że na króla nie uderzy, ale poddaństwa nie znie. sie i napadniony bronić się będzie. Jagiełło nie zrażał się uporem Witołda, przysłał do niego nlubieńca swego, podkomorzego Andrzeja, zaklinając aby koronacją, inającą się odbyć w d. 8 wrzesnia, na dalszy czas odłożył, wprzódy zaś rozmówił się osobiście s króJem, który chce mu odstąpić własnej korony i poruczyć w opiekę kraj i potomstwo swoje. Witołd uprzejmie odpowiedział, że zjazdu s królem nie umka, byleby ten co najrychléj mógł mieć nnejsce, stanowczéj odpowiedzi, co do przyjęcia korony polskiej dać nie może, bez porozumienia się ze sprzymierzeńcami swoimi, królem rzymskim i w. mistrzem krzyżackim. O tm wszystkiém uwiadomił Witołd Pawła Russdorf z Dorsuniszek d. 17 września. Nim do zjazdu przyszło, Polakom udało się przejąć posłów Zygmunta. W. mistrz oznajmuje d. 5 września z Malborga mistrzowi inflanckiemu Cysse von Rutenberg, Że wprawdzie koron przy posłach nie znaleziono, ale wzięto im 1.000 czerw. złotych węgierskich, wiele złota, srebra, szat i towarów. (Uwiadomił o tém urząd miasta Bardijowa 7 Norymbergi, sam Zygmunt listem, który Katona w 1. 12, str. 531 i dd. ogłosił; porówna. w tymże przedmiocie Gołęb. t, I, str 348, przypis pod liczbą 598.) w sam dzien naznaczony na koronacją, L. je d. 8 września, wojt Nowej-Marchj: Mikołaj Kiekeritz doniósł mistrzowi, że wielcy posłowie Zygmunta i goście zaproszeni na koronacją, zatrzymali się we Frankfurcie nad Odrą, z obawy czat polskich strzegacych granie. Z liczby książąt znajdują się tam, Przemko cieszyński i Ludwik brzegski; czekano na arcybiskupa magdeburskiego i innych; wszyscy razem mogli mieć około 400 koni, Polaków zaś leżących nad granicą było 5,000, Nakoniee zabłysnął tak tęsknie przez Witołda oczekiwany dzień narodzenia N. Panny; (8 września) koron nie było, w. mistrz zakonu mimo usilnych nalegań nie przybywał; posłowie polscy, Witołda najnsilniéj błagać nie przestawali, aby na zjazd z bratem pozwolił. Zachwiany w nadziejach, lepiej, niż ktokolwiek zdolny ocenić potęgę Polaków, byle im na silnéj woli nie zeszło, natarczywie żąda u Pawła Ilussdorf, aby koniecznie do niego przyjechał, dla narady co dalej począć. (List Witołda do w. mistrza hcz miejsca, d. 8 września 1430.) We dwa dni poźniej s 'Trok d. 10 wrzesnia, uspakaja obawę w. mistrza, upewnia, że Polacy do kraju jego nie wtargną, że u Dybowa dla iego się zgromadzili, aby przeszkodzić przysłaniu korony wodą. Paweł Russdorf jednak wówczas nie przy był, wyprawił Henryka Hold marszałka zakonu, który s Trok d. 10 września doniosł mu: że Witołd odłożył koronacją na dzień 29 tegoż miesiąca. W. mistrz widząc niepokonane trudności w ziszczeniu jego najgoretszych żądań, ostrzeżony z Rzymu, że papież miał Zygmunta za sprawcę tak szkodliwych chrześcijaństwu niezgód, otrzymawszy odpis listu króla rzymskiego do książęcia mediolańskiego, w którym wyrzeka się zamiaru różnienia Jagiełły z Witołdem, i owszem twierdzi; że to co uczynił zmierzało ku pożytkowi chrześcijaństwa; w obawie, aby za pogodzeniem się braci, cały ciężar ich goiewu na zakou nie runął, sam pierwszy odezwał się do Jagiełły, że pragnie pojednać go z wielkim książęcie. Król odpowiedział mu d. 15 września z Solea, miejsca łowów, że pomoc jego przyjmuje, wszakże nie zataił, jak słuszną nieufność świćże postępowanie zakonu w nun wzbudziło, (Racz. str. 344.) Jagiełło nie opuszczał żadnego środka pogodzenia się z Witołdem, wysłał do niego rodzoną siostrę swoję Aleksandre księżnę mazowiecką, już to w głównym celu zgody, juz, aby odwrócić pokątne zabiegi krzyżaków, usiłujących oderwać Mazowsze odyPolski. Dowiadujemy się otem z listu d. 13 września rządzcy nejdburgskiego do komtura osterodzkiego, w którym objęte są. doniesienia szpiega przybyłego z Litwy. Witołd d. 24 września 8 Trok, ponowił wezwanie do w. mistrza, aby go koniecznie odwiedził; mu: siał Paweł Rusśdorf być uwiadomionym, że w tymże czasie król Władysław dążył do Litwy, nie wahał się więc i sam do Witołda pojechać, zwłaszcza, jeżeli chciał wystąpić jak pośrednik między bracią. Jagiełło był w Grodnie d 4 października, napróżno żądał, aby Witołd żajechał mu drogę u Mostów nad Niemnem; mniej ulegając uporowi, jak raczej łagodząc upokorzoną miłość własną Witołda, udał się Jagiełło do Wilna, gdzie stanął 15 października. Raczynski w kodexie dyplom. str. 346, umieścił tłumaczenie niemieckie listu królewskiego pisanego z Wilna, najpodobniéj do margrabi brandeburgskiego dnia 16 października, nazajutrz po przybyciu; pisze Jagiełło, że ą milę od stolicy przyjął go Witołd w towarzystwie w. księżny Joljanny, w. mistrza pruskiego, ww. książąt moskiewskiego; twerskiego, rezańskiego, Że go serdecznie uścisnął i ucałował; następnego dnia odbyła się rada. Witołd chciał załatwić trwające jeszcze spory między królem rzymskim, krzyżakami i Polską; król zgadzał się na jego pośrzedniciwo, lecz warował sobie, aby Ruś czerwona juź na zawsze przy koronie polskiej została. W głównym przedmiocie koronacji oświadczył, iż wyszle z Litwy poselstwo do panów polskich, Król z w. książęciem udali się z Wilna do 'Trok, w drodze Witołd spadł s konia, to przyśpieszyło rozwinięcie się choroby, której zaród joż w sobie nosił; musiano go umieścić w powozie w. księżny Joljanny. Jagiełło nie odstępował łoża holeści, załatwiał tymczasem sprawy rządowe, jak najwyższy książe litewski; przekonać się o tóm inożna z zapisu, którym potwierdził wszystkie nadania przez Wirołda uczynione dla biskupstwa wileńskiego. (Ob. ten akt z d. 21 października 1430 roku, umieszczony w zupełności przez Długosza ks. 11, str. 551.) W tymże samym dniu i Witołd darował dobra Ihumeń Maciejowi biskupowi wileńleńskiemu i grób w katedrze wileńskiej dla siebie przeznaczył. (Ob. wyżej t. I, str. 401.) 'W sześć dni późniéj, Litwa rzewnemi Iza. mi oblała zwłoki bohatera.
du Kotwiczów, odwiózł Świdrygiclle godło najwyższój władzy, które przyjąwszy, samowładnie rządzić począł. Litwini, Zmudzini i Rusini wnosząc z jego postępków, że Jagiełło zupełnie wyzuł się ze wszclkiego na ich kraje wpływu, opuściwszy go, wszyscy na wyścigi pospieszyli do Swidrygicłły, z oświadczeniem poddaństwa. Tą życzliwością ludu i potęgą swoją nadęty, kilka dni i nocy wśród uczt i puharów strawiwszy, jawnie, z największą dumą, po łyrańsku rządzić umyślił, i nie tylko żadnej wdzięczności królowi za nadane sobie księstwo nie okazał, lecz przeciwnie, w jego obecności i ku najwyższemu podziwieniu, główne zamki wileński i trocki gwałtownie zajechał, Władysława i Polaków przy boku króla znajdujących się, bez żadnego względu na majeslat, niegodziwémi obelgami znieważał, dziewięcioletnie więzienie, w którém dla hanicbnych i zuchwałych obyczajów, tudzież za dowodne zbrodnicze zamachy był zamknięty, w szalonym zapędzie bralu na oczy wyrzucał. Wz1enczas dopićro Władysław żałować począł władzy i dostojeństwa, które doskonale razem s królestwem zatrzymać i piastować był w stanie. Gdy atoli na środkach poskromienia szaleństwa lego