Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Книга пятая. Часть 3 из 3: оригинал

Книга пятая. Часть 3 из 3. С. 160-219. Польский текст издания 1847 года.

Stamtąd król Jagiełło udał się do Wiślicy, dokąd przybył do niego w poselstwie Baldwin de Noris,108 wyprawiony przez króla Cypru, Armenji i Jerozolimy, który od brzegów cyprijskich odbiwszy, mimo wysp morza egiejskiego i Troady płynąc, przez Ilellespont i Propontidę doslawszy się na morze czarne, ujściem Dniestru zawinął do Białogrodu; skąd lądem przez Wołoszczyznę, w orszaku dwiestu jezdzców, zrobiwszy około stu czterdziestu mil polskich, szcześliwie przed królem stanął. Wprowadzony przed jego oblicze témi słowy miał przemówić: „Sądzę, że nie jest ci tajném sławny królu, z jak straszliwém przygotowaniem wojennóm sułtan egypski królestwo cyprijskie najechał, i w krwawéj bilwie króla Janusa pokonawszy, razem z synem w niewolą zagarnął, jak nie pićrwéj na wolność puścił, aż dopokąd srogiemu ciemiężcy, ogromnego okupu nie złożył i po 50,000 czerwonych złotych corocznej daniny opłacać nie przyrzekł; wszakże gdy zamożność królestwa upadła, gdy kraj który mu wrócono, wojna do ostalka zniszczyła i wyssała, na prawa więc królewskie, święcie między wami szanowane, król i pan mój błaga: abyś mu 200,000 czerwonych złotych pożyczył. Pewny jest, że témi pićniądzii siebie i królestwo swoje, jarzmo nieprzyjacielskie skruszywszy, na dawniejszą wolność podźwignie. Ogólna sława niesie, że wszysłkich krółów chrześcijańskich dostatkami, potęgą i pobożnością przewyższasz, wyświadczając więc królowi cyprijskiemu to dobrodziejstwo, rzecz godną swojego majeslatu uczynisz. Pragnie też król mój, abyś mu córkę swoję Jadwigę w małżeństwo oddał, bo ten związek żywszą i ściślejszą przyjaźń między wamiby skojarzył.6 Na to poselstwo, Władysław Jagiełło, naradziwszy się ze znakomiiszymi urzędnikami, odpowiedział: „Ze ubolewa nad niedolą tego króla, nad klęską, która go zmusiła daninę sułtanowi egypskiemu płacić; że Bóg wszystko ku lepszemu obróci, i swoim do końca upaść nie da, Że i sam wielkie i nakładne toczył wojuy o ziemię pruską, a teraz s Tatarami, ludem dzikim i corok wracającym wrogiem swojéj korony, przeciw któremu nadzwyczajne wojsko na Podolu, z wielką skarbu swojego uciążliwością chować musi; niech mu przeto za złe król cyprijski nie bierze, iż potrzebami własnego kraju ściśniony, obecnie dopomódz mu nie może; córkę Jadwigę, chętnicby za niego wydał, gdyby mu jej śmierć świćżo nie wydarła. Baldwin poseł, w ten sposób odpra wiony, bogate upominki, w naczyniach złotych i sróbrnych, w rozmaitego rodzaju futrach, dla króla swego olrzymał, i sam w przysłanych sobie darach doznał szczadrobliwości krółewskiéj. Stroniąc od zdradnych Wołochów, których niegodziwości Jadąc do Polski, doświadczył, wolał dalszą nierównie drogą, przez Wenecją i morze adrijatyckie, opływając Peloponez, do Cypru wrócić.

Król Władysław całą pracę i staranie skierował ku uspolojeniu rzeczy litewskich i ku zmuszeniu Świdrygielły do posłuszeństwa, lub jeśliby trwał w zaciętym uporze, ku strąceniu go z wielkiego księstwa, które innemu, godniejszemu bratu, zwierzebność przy sobie zachowując, nadać postanowił. A przeto Wawrzyńca Zarębę kasztelana sieradzkiego do Świdrygiełły na Litwę posyła, z uprzejmóm wczwaniem,aby pojednał się z Władysławem królem i bralem swoim; — nie przystało bowiem braciom, którzy zobopółnćem przywiązaniem i miłością uprzedzać siebie powinni, lak gorszące toczyć między sobą walki. "Faka treść była poselstwa, wszakże przydano tajemne poruczenia do niektórych panów litewskich, nienawidzących Świdrygietły za haniebne obyczaje i podejrzane zRusinami związki; pojąwszy bowiem z ich rodu malżŻonkę, na nich wzgledy i ufność swoję zdawał się przenosić, im zupełnie wierzyć, z nimi tajemne rady składać, czego litewscy panowie dluźéj znieść nie mogli; wszakże nie śmieli nie począć, dopóki przez Wawrzyńca Zarębę myśli królewskiéj nie wyrozumieli. Za jego więc podnietą, zrozpaczawszy o pojednaniu Swidrygiełły s królem, wzywają Zygmunla książęcia starodubowskiego, rodzonego brata Aleksandra-Witołda,: który: za Dnieprem miał swoję dzielnicę, na

e m m... e e g Troki i Grodno, główne twierdze litewskie za dohrowolném poddaniem dowódzców, ubiegł. Witebski, smoleński, tudzież mnogie inne zamki, zaludnione Rusinami, którzy wierni Świdrygielle, gotowi byli największe nieszczęścia w jego sprawie przenieść, odmówiły posłuszeństwa. "Tym porządkiem Świdrygiełło panowanie nad Litwą stracił. Paweł Russdorf, mistrz zakonu pruskiego, bawiący wówczas w Ragnicie, hlizkim granie litewskich zameczku nad Niemnem, skoro dowiedział się o zaszłéj zmianie, wnet do Zygmunta wielkiego książęcia litewskiego poselstwo wyprawia z oświadczeniem przyjaźni i przymierza.110 Odpowiedziano mu na to: „że bez wiedzy i zezwolenia Władysława króla poskiego, nie dla nikogo ani chce, ani może uczynić; wyrozumić jednak brata, co mu w iéj mierze podoba się przedsięwziąść, i według jego woli i nauki, mistrzowi i zakonowi pruskiemu odpowić.< S tą niespodzianą i smutną odprawą, posłowie do Prus wróciwszy, wielkiém przerażeniem mistrza i zakon napełnili, Iękano się bowiem, aby razem z dwóma najpotężniejszymi ludami, których siłom sprostać wiedzieli, iż byli niezdolni, walczyć nie przyszło; poczęli więc na przypadek wojny myśleć o zewnęlrznéj pomocy, czując dobrze, że król polski rozjątrzony świóżém spusltoszeniem Kujaw, tchnął zemstą. Tymczasem Władysław spodziewając się odmian w Litwie, udał się do Sandomićrza,111 tam go radośny goniec znalazł, że ciemiężca Świdrygiełło s księstwa wygnany, Zygmunt zaś książe starodubowski rządy Litwy objął, pod tym wyraźnym warunkiem: jeżeli Władysław Jagiełło, podniesienie jego na wielkie =" 282 2" 22 22 TP > ZSP pisami, aby czynności i zamiary swoje królowi, jego następcom i radzie korony połskiéj odkrywał, aby z żadnym panującym na całym świecie hez ich zezwolenia w układy nie wchodził, królestwu polskiemu całą potęgą księstwa swojego, w szczęścin i niedoli pomagał, złączenie i wcielenie Litwy na warunkach przez Aleksandra Witołda przyjętych oparte, tak zaś bezboźnie i niegodziwie przez okrulnego Świ. drygielłę zgwałcone, odnowić i dokonać zechciał. Te były żądania Władysława JagieHly do Zygmunta wielkiego książęcia litewskiego, ruskiego i źmudzkiego.

Gdy posłowie królewscy znajdują się w podróży, król Władysław kilka hufców jazdy z dworzan swoich złożonej, wyprawił na Ruś, dla zdobycia zamhu Oleska, leżącego na pograniczu Wołynia, który dotąd jeszcze załoga Świdrygiełły trzymała; jakoż zoslał wzięty i Janowi z Sienna krewnemu Zbigniewa biskupa krakowskiego wieczystóm prawem nadany.

Zygmunt znajdował się wówczas w Grodnie, warownym zamku, leżącym nad rzeką Niemnem, Którą niegdyś Chronus zwano. Skoro dowiedział się, że posłowie króła i brata przybywają i już blizko byli, wnet s przystojnym orszakiem na ćwierć mili drogę im zajechał, z wielką ludzkością przyjął, do gospody im towarzyszył, żywnością i wszelkiémi potrzebami opatrzył. Ci nazajutrz do rady litewshiéj wprowadzeni, poselstwo swoje w obszernych słowach przełożyli. Zygmunt łaskawą dał odpowiedź: „Ze pozostanie w zależności królewskiéj i według jejo woli chce rządzić księstwem litewskiém. rzez kilka dni następnych roztrząsano warunki. zjednoczenia i pokoju s królestwem: polskiém „ obie strony zgodziły się na 0. aby Zygmunt wielki książe litewski zeznał: iż Wilno „Grodno,. Ruś, Zmudź, całą zgoła Litwę, EE KE 9. tO Alone. WWE tna mniéj Zygmunt, że Wołyń i Podole w całej swojéj rozciągłości, zupełném prawem do królestwa polskiego należą, i że Litwini do tych ziem zgoła najmniejszego prawa nie mają; że prócz tego zamki Olesko, Horodło, Ratno, Wielły i Łopacin, wyłączną są własnością korony polskiéj, że Wołyń z Łuckiem i Włodzimićrzem, wielki książe Zygmunt tylko do końca życia swego zalrzyma, po jego zaś zgonie starostowie zamkowi s tych miejsc ustąpić i Polakom wrócić je są obowiązani, tym końcem przysięgę rycerską wykonać powinni. Dodano nakonice, że am wielki książe Zygmunt, am jego następcy do władzy i godności królewskiej dążyć nigdy nie mają, lecz Litwini s królestwem polskiém zjednoczeni i wcieleni, pod koroną tego królestwa, za jeden naród, za jeden lud s PoJakami po wszystkie wicki miani i poczytywani będą, To wszystko tóm pamiętuém dwóch najpotężniéjszych ludów przymierzem wyraźnie okrćślono, przysięgami wielkiego książęcia Zygmunta, całéj rady i wszystkich panów litewskich, oraz zapisami i pieczęciami na wieczysłą rzeczy pamięć wzmocniono i stwierdzono. Posłowie królewscy radośnie i najżyczliwiéj od sprzymierzonego ludu, w roku 445% przyjęci, wszystko po myśli załatwiwszy, do korony wrócili.112

e Król "Władysław, 'po wysłuchaniu i dostateczńém wyrożimieniu wszystkiego co sprawili, pochwalił prace" pósłów,' sam' zaś 'dła dokonania wyprawy udał się do'Liwowa'; qdzie żnalazł powracające zwyciężkie wojsko po zdobyciu: Oleska. Wszakże natychmiast "zwrócili jena Wołyń, wzmocńiwszy nowémi zbrojne zaciągi z nad Dunaju, wstępnym jednak hojem s kiryśnikami polskimi, głośnymi z męztwa i dzielności walczyć nie śmiał, ale kryjomo i z zasadzek wojsko polskie napastował; najcięższym zaś był dla oddziałów wysyłanych dla przygotowania żywności. Polacy lekceważąc nieprzyjaciela, zamki podolskie trzymane przez załogi Świdrygielły zdobywali; zostawał jeszcze nad rzeką Bohem niegdyś Axiaces zwaną, zameczek Bracław, zbudowany w miejscu wielce dogodnóm dla odporu najazdów tatarskich. Rusini zrozpaczawszy o jego utrzymaniu, niechcąc też, ahy Polacy mieli zeń jaką korzyść, podpaliwszy go, opuścili i śpiesznie uciekli. Tym sposobem całe Podole dla królestwa polskiego odzyskane. Zwycięzkie wojsko wracało z Bracławia, drogą idącą między rzekami Bohem i Dniestrem (Axiaces niegdyś i Tyras zwauémi) właśnie w tym kierunku, w którym rzekę Morachwę nader błotnistą i grzązką, a wice w przeprawie trudną, przebywać należało; tu więc książe Teodor, niedaleko od wsi Kopesterzyna113 całe wojsko swoje między łasami i zaroślami ukrył i tajemnie na zasadzec rozstawił, w nadziei, że skoro połowa wojska polskiego rzekę i bagno przebędzie, wnet miał na nią natrzeć, a zniosłszy i wylępiwszy pićrwszy oddział, pozostałe łatwo rozgromi. Polacy nieświadomi tego podstępu, niewidząc nigdzie nieprzyjaciela, bagna chróstem, jakby mostem usławszy, połowę wojska, wozy i dalsze ciężary przez Morachwę przeprawiają; wtém nagle Rusini z zasadzek wypadli, straszna trwoga i zamieszanie, jako w rzeczy. o.. e,e BE Niewątpliwie całe wojsko przyszloby ną ostatnie niebezpieczeństwo, gdyby niespodziewany przypadek albo raczéj jakaś niebieska siła Polaków nie wsparła; jeden z dworzan królewskich Kicmlicz, wysłany przed wojskiem dla obejrzenia pastwisk, przebywszy rzekę z oddziałem ze stu jezdzców złożonym; powracał drugim brzegiem do obozu, gdy zdaleka krzyk walczących i głośny szczęk brom posłyszał, wnet domyśliwszy się, jak w istocie było, że wojsko Lrólewskie wpadło na zasadzki, rzuca ciężary i zagrzewając żołnierzów swoich, naprzód uderzeniem w rozgłośne bębny i dźwiękiem trąb daleko brzmiących, przeraził nieprzyjaciół, jakby ogromne wojsko s tyłu na nich następowało, potóm s potężnym wrzaskiem na karki im wpada, zabija, i zwycięzkiego już wroga, w mnicmaniu, Że całe siły królewskie rzekę przebyły, po wielkiej i krwawój rzezi, do ucieczki zmusza; swoich zaś z jawnej zguby wyrywa; czém dowiódł, że wielkie niekiedy zwycięztwa od błahych zdarzeń zawisly. Sławna to była bitwa i męzżtwem i szczęściem walczących. Pokonawszy tych, co już wygraną mieli w ręku, Polacy kilka tysięcy nieprzyjaciół wycięli, kilka zdobytych chorągwi zawiesili we wspaniałym kościele ś. Stanisława, jako zwycięzlie pomniki. To niewątpliwa, że sława iéj znamienitéj przewagi, Kiemliczowi i żołnierzom, którzy tak dzielnie i wytrwale te sroga bitwę wytrzymali, należy. "Tymczasem król Jagiełło, wiedząc w jakiém niebczpieczeństwie znaj:

dowało się jego wojsko, miał bowiem doniesienie i o liczbie nieprzyjaciół i o tem, że Polacy zapędzili się aż na ostalnie stepy podolskie,. niegdyś do Tyrangetów. należne; troskliwy: o ich całość, przez ten dzień,115 w. którym;.bitwa, nad;,rzeką Morachwą wrzała, we Lwowie.s; w,pobożnych modlitwach przed ś. krzyżem z br saba! nan namyar nn Poga zwiastowano. Qkrutny bowiem Świdrygielło, chcąc utracone księstwo orężem odzyskać, dwadzieścia tysięcy zbrojnej jazdy z Rusinów, Tatarów i Inflantów pod chorągwie ściągnął i s tóm wajskiem, z wielkim trzaskiem do Litwy wpadłszy, mieczem i ogniem wszystko pustoszył. Na ten niespodziany najazd wojenny, wielki książe Zygmunt Litwinów i Źmudź do oręża powolał; Polacy drohiczyńscy w pomoc mu pośpieszyli 3 król Jagiełło ciężką Jazdę dla posłania jej Zygmuntowi zebrał; wszakże ten na jéj przybycie nie czekając, z hufcami co do liczby mniejszémi, drogę Świdrygielle zachodzi, walkę pod Oszmianą stacza, i po krwawój acz wątpliwej bitwie, zwycięzlwo otrzymuje. W nieprzyjaciołach rzeź, popłoch i ucieczka straszna, Świdrygiełło rączości konia życie winien; legło w téj potrzebie 10,000 najezdników, 4,000 wpadło w ręce zwycięzców, a w tój liczbie Jerzy Langwinowicz synowice króla Jagiełły; wzięto ośm chorągwi, które po scianach głównego wileńskiego kościoła rozwieszone, do dzisiejszego dnia są świadectwem tój sławnej przewagi. Zygmunt, ponieważ w dzień poczęcia IN. P. Marji,116 który się w miesiącu grudniu obchodzi, to pamiętne zwycięztwo otrzymał, zbudował więc na pobojowisku kościół i osadził kaplanów, aby we dnie i w nocy pochwały przeczystéj Dziewicy opiewali.

Rok ten znamienity był wielu ważnemi wypadkami; w nim Czesi Taboryci, którzy przybrali nazwę sićrót i zarażeni byli odszczepieństwem husyckiém, włargnąwszy zbrojnie do Szląska, mieczem i ogniem. okrutnie, wszystko spustoszyli, przeprawiwszy się, przez rzeke Odrę, Trzebnicę s klasztorem zakonnię.złupili i spalili; podobnąż klęskę bezboźnicy zaOn RE tn.

sądzono, że gardzić nie nalcżało, w sam czas prawie uczynioną obietnicą Czechów, którzy królowi Władysławowi na każdą potrzebę pomoc przyrzekli, s iego powodu wyprawiono do nich poselstwo, które wróciwszy doniosło: że Czesi pamiętni obietnicy swojéj, skoro czas wystąpienia w pole nadejdzie, s posiłkami przyciągną, oraz, że z ich strony żadnego omieszkania nie będzie. Wszystko więc wrzało golowością do wojny.

Właśnie w tym czasie Jan biskup parmeński, Wilhelm prowinejał zakonu karmelitów i Antoni de Beruntiis doktor i radzea Amadeusza książęcia sabaudzkiego, przybyli w poselstwie z soboru bazylejskiego do króla Władysława, który z małżonką swoją Zofia w Sandomicrzu bawił.119 Przynieśli następne żądania: aby król wyprawił umocowanych od siebie na sobór hazylejski, który Marcin tego imienia V. papież rzymski, powagą swoją, końcem przywrócenia Czechów do posłuszeństwa stolicy aposlolskiéj zwołał, i aby przy» chylił się do jego uchwał, wszyscy bowiem cieszą się nadzieją, że Czesi, którzy na ten sobór, na to sławne zebranie chrześcjan przybyć zgodzili się, do uległości kościołowi rzymskiemu wrócą; niech go nie zasłanawia nieuważny krok papieża Eugienjusza, który sobór równie użyleczny, jak potrzebny rozpróć usiłował.ść (1!);Król Władysław oświadczywszy, że w Iéj mierze s panami koronnymi naradzić się musi, że nie w obecnej. chwili pewnego przyrzec mu nie podobna, być atoli. może, iż. z sejmu, po dojrzałéj naradzie, posłów. na sobór wyprawi „zapewnił, że to wszystko uczyni, co s,pożytkiem i uczciwością. stolicy apostolskiéj:'i swojej. korony zgodnóm być poczyta. "Tahą odprawę posłowie wziąwszy, szczodrobliwie przez króla obdarzeni,:udali się do wielkiego mistrza zakonu pruskiego..'Tu. podobneż przełożenia uczynili, ahy zakon sobór bazylejski uznał i posłów nań wyprawił, wielkiego zaś:mistrza szczególniéj do tego wiedli; lecz Paweł Russdorf, wręcz odpowiedział, że o własne nie 9 cudze sprawy troszczyć się musi, Że na ich prośbę przyzwolić nie.może, bo ciężka i nichezpieczna wojna grozi i jemu i zakonowi, ze strony króla polskiego; jeśliby ją odwrócić potrafili, wówczas bez Żadnej zwłoki, we wszystkiém zadośćby uczynił ich żądaniu. „Posłowie więc i przez listy i przez gońców czyunie. u króla Władysława pracowali, aby krzywdy swoje w. niepamięć puścił, pokój nad wojnę przeniósł i nie stawał się przyczyną niedójścia do skutku ś. bazylejskiego120 soboru. Na to Władysław odpowiadał. „Że zawsze pokój nad wojnę przenosił, Że nie tajno mu, jak nieszczęsne i dotkliwe bywają wypadki wojenne, że nieprzyjacielowi pokoju nie odmówi, jeżeli do słusznych waruuków znać się zechce, wszakże krzyżacy zgwałciwszy najuroczystsze przymierze, pograniczną część królestwa wyzulą z załóg wojennych, gwałlownie najechali i nieźmierne szkody w niéj sprawili, które jeśli jemu i mieszkańcom nagrodzą, jeśli rzeczy złupione wrócą, pokój stanąć może; lecz gdy te20 nie uczynią, dłużéj krzywdy poddanych swoich nie zniesie i w rychle krzyżakom okaże, co to jest po zywałeeniu przymierza, zdradliwe i podstępne wojny toczyć!< Wśród tych kłopotów Władysław nakazał zjazd urzędników koronnych w mieście Kole na dzień ś. Jana Chrzeiciela. "Tymczasem z Saudomićrza wyruszywszy do Kalisza,121 stamtąd do Poznania pojechał, gdzie przybył do niego książe słupski, klóremu księżniczkę Emilją siostrzenicę swoję, Ziemąwita mazowieckiego córkę, w małżeństwo oddał i gody s królewskim przepychem i wspaniałością wyprawił.122 Gdy w Wielkopolsce hawi, Czesi zwani Taborytami, korzystając z nieobecności cesarza Zygmunta, który dla wzięcia korony cesarskiej do Rzymu był wyjechał,123 przez Szląsk i granice polskie przy Myślinicach, pod sprawą Biedrzycha kapłana, do Węgier i do ziemi spiskiéj wpadają, wojsko węgierskie dorywczo zebrane,. wśród tego najazdu trwogą i popłochem przerażone gromią, i zabójstwa po całéj téj części kraju szórzą, Kesmark miasto bogate od mieszkańców nagle, opuszczone, ale. we wszystko obfilujące, burzą, podobnąż „klęską poblizkie wsi i miasta nawiedzają, najmniejszego nie doznawszy oporu, obciążeni ogromną. zdobyczą, pędząc mnóstwo jeńców, między którymi był: Jerzy proboszcz spiski, do Czech wrócili i największą część zdobyczy do Pragi unieśli.124 W tymże czasie inne wojsko czeskie Sićrotami zwane, którém dowodził Jan Czapek, mąż dzielny i w rzeczy wojennéj biegły, ten sam, co niedawno Misnją saską i cały obwód norymbergski srodze spustoszył, posłów do króla Władysława do Poznania wyprawiło s przyrzeczeniem posiłków przeciwko mistrzowi zakonu pruskiego i krzyżakom. Złożono posłom dzięki i umówiono się z nimi, aby bez zwłoki wojsko przyprowadzili, tym końcem, iżby złączywszy się z hufcami wielkopolskiémi, do Nowéj-marchji, pod panowaniem krzyżaków wówczas będącéj, włargnąć i spustoszyć ją można było. Czesi chętnie to wezwanie przyjmują, wnet przez Głogów wielki, rzeki Odrę, Wartę i Noteć przebywszy, do Santolia wkraczają. Piotr Szafraniec z oddziałem dwiestu jezdzeów przez granice królestwa ich przeprowadził.125

Tymczasem posłowie soboru bazylejskiego s Prus do króla powrócili,126 zwiastując, że mistrz i zakon skłonni są do pokoju i do nagrodzenia krzywd wyrządzonych, że należało, aby król wysłał umocowanych do Słońska miasta nie odległego od twierdzy raciążskiéj, którzy skoro na czas umówiony staną, krzyŻacy nie omieszkają tamże przybyć i wszystko co przyrzekli ziścić. Lubo Władysław znając dokładnie zdrady, podstępy i wiarołomstwo krzyżaków, wątpił o wynagrodzeniu krzywd zadanych, aby jednak pokój nie zdawał się z jego winy rozrywać, wysłał do Słońska trzech pićrwszych biskupów i lyluż wojewodów.127 Gdy na dzień naznaczony przybyli, wnet stanęli i posłowie soboru bazylejskiego, mający być rozjemcami sporów między stronami. WYszakże krzyżacy ani sami nie stanęli, ani nikogo dla usprawiedliwienia swojéj nieobecności nie przysłali, posłowie więc i królewscy i soborowi tym sposobem przez nich oszukani, piętnaście dni na daremnóm oczekiwaniu 'strwonili; 'i ci ostatni oburzeni tą zdradą, o.. «4 e SR R Et worrnl skiéj hetmanił niém Mikołaj z Michałowa kasztelan i slarosta krakowski. Polacy więc cały ten wielce zaludniony kraj pomorski około Jasieńca, Tucholi i rzeki Wisły, spustoszyli. Zamierzali dobyć TuchoIc, lecz ponieważ strzegła jój silna załoga, broniły działa i wszelkiego rodzaju strzelba; musieli odstąpić przedsięwzięcia, głównie dla tego, że król wydał rozkaz, aby nie trwoniąc czasu na dobywaniu zamków, starać się raczej palić i niszczyć osady wiejskie, oraz jak największą zdobycz w ludziach i dobytku zagarnąć. Już Sędziwoj z Ostroroga wyszedłszy z Nowej-marchji z wojskiem polskiém i czeskiém, od zachodu do Pomorza wtargnął i Chojnicę obegnał; Małopolanie, aby liczbą jeszcze bardziéj nieprzyjaciół przerazić, siły swoje, z obozem Sędziwoja złączyć pragnęli. Mieszkańcy sądząc, że wojsko krzyżackie na odsiecz im przybywa, oklaskami i radośnym odzłosem najwyższą życzliwość wyrażali, spostrzegłszy aloli, że do oblegających, przyjazne zbliżają się hulce, że sobie prawie ce podają, rzucili się wnet do broni, działa po murach ustawiać i środki odporu zgromadzać zaczynają, co gdy wodzowie połscy postrzegłi, podobnież działa burzące ogromnój wielkości zatoczywszy, polęźżnie do ścian miasta strzelają, lecz ile muru Polacy przez dzień obalą, tyle oblężeni w nocy kamieniem i innémi zawadami umocnią i dobywanie bezskutecznóm czynią. Nabkonice Polacy rzucili się do podkopów, którémi mury wallić zamierzylłi, lecz i tę pracę z wysypywanéj na wićrzeh ziemi, mieszkańcy postrzegli, i wnet Polaków zaniechać ją zmusili. ról Władysław przez ciągłych gońców i listy, wodzów wojska swojego napominał, ażeby na oblężenie jednego miasta czasu' nie marnowali, łecz głębsze w ziemię nie. m » PE cząc wszystko po swojéj drodze; Klasztor pepliński budowlą i dostatkami sławny łupią i podpalają. Wnet obóz pomknąwszy do Tczewa, za pićrwszém zbliżeniem się przedmieście palą, budowle blizkie okopów w środku miasta, s powodu wiatru podobnicż płoną, co sprawiło, że Polacy wśród przerażenia mieszkańców, kryjących się od pożaru, jedni po przystawionych do okopów drabinacli, inni wyłamanémi bramami do miasta wpadli i ogień gasić poczęli, mieszkańcy zaś. w wielkim tłumie, dalszą bramą uciekli, 1 tym tylko sposobem warowne, bogate i budowlami świetne miaslo złupiono. Zdobyczą wzbogacił się prawie cały obóz; sklepów bowiem podziemnych, zawalonych towarami ogień nie dosiągł, chciwy żołnićrz obfitym łupem wozy i sakwy napełnił; Czesi ponieważ późniéj dowiedzieli się o opanowaniu miasła, mnniéj odnieśli w zysku. WVłaśnie w tym czasie Paweł Russdorf wielki mistrz zakonu, wyjechał był z Malborga z sokołami na łowy, ale spostrzegłszy z daleka że Tczewo gore, i sądząc, że było zdobyte, strwożony do zamku powrócił. W murach, Niemcy, Czesi, majtkowie, dzieémi okręlowémi128 zwani, na żołdzie zakonu będący i dla obrony miasta zostawieni, w liczbie około dziesięciu tysięcy broń złożyli. Jan Czapek wódz wojska czeskiego, żądał, aby mu jeńców czeskich oddano; zgromiwszy ich, że hezbożny oręż przeciw Władysławowi przyjaznemu królowi podnieśli, ogromny ogień we środku obozu swojego rozniecić kazał i wszystkich żywcem spalił; z niemniejszą dzikością srożył się Jan Strasz,129 klóremu pouczono było czuwać nad majtkami; zamknąwszy ich bowiem. w drewnianych szałasach wszystkich ogniem wytępił; wielu co drzwi wyłamawszy uciekali, włószniami i szablami kłóć i rąbać kazał, aż dopóki Mikołaj kasztelan krakowski nie nadbiegł i rzezi jeńców ne wzbronił. Wstydowi też niewiast i dziewic, aby ię nad ciałem niewolnice nie znęcano, wodzowie zapobiegli, gdyż wszystkie nad brzeg Wisły, płynącéj pod murami miasta zgromadzono, i przeprawiono stalkaj mi na miejsce bezpieczne, nie naśladując bynajmnići przykładu krzyżaków, którzy świćżo pustosząc ziemię dobrzyńską i kujawską, Żadnego rodzaju rozpusty, okrucieństwa nad brankami nie zaniechali. Po zdobyiu i spaleniu Tezcwa, pomknięto obóz pod Gdańsk. najbogatszy port na całóm Pomorzu, z wielką Llęską i zniszczeniem osad wiejskich. Klasztor Oliwski wspaiiały pomnik, niegdyś książąt pomorskich, splądrowano i spalono. Mury Gdańska z blizkiego wzgórza potężnie z dział burzono; i jeśliby Polacy okazali podobnąż wytrwałość co pod Chojnicami, zdaniem wielu, miasto mogłoby być zdobyte; lecz czlćry dni tylko zabawiono u okopów, żołnićrze przebiepając brzegi morza sądzili, że już stanęli u kresu ziemi, obmywszy więc ciała w wodzie morskiej, ludzież pływając po niéj, cieszyli się jak z dokonanéj najświetniejszéj przewagi. Czesi [lasze 1 mne naczynia lą wodą napełniali, i ponieśli z sobą jak pamiątkę tak dalekiéj wojennéj wyprawy. Nakonice zwinąwszy ohóz, hufce królewskie z Gdańska w sześć dni stanęły pod Tucholą, później zbliżono się pod zamek Jasieniec, gdzie wojsko cztćrodniowe miało stanowisko. "Tymczasem posłowie zakonu przybyli, choć s późną prośbą o pokój i otrzymali posłuchanie. 'Trwożyła ich bowiem obawa, aby Polacy przeprawiwszy wojsko na brzeg przeciwny, nie nawiedzili podobnąż Kęską Prus jak Pomorza; s pokorą więc błapali o pokój. Wśród zagajonych umów o warunki, żołnićrze mimo rozkaz wodzów, s taka potęgą na zamek uderzyli, iż załoga krzyżacka już Polakom wytrwać nie mogąc, za pićrwszém ponowionóm natarciem mogłaby ustąpić i królestwo olrzymałoby twierdzę do nękania zakonu wielce dogodną; atoli nierozum jednego Żołnićrza, pozbawił téj ogromnej korzyści, zatrząsłszy bowiem ogień, cały zamek pożarem zniszczył i w pustkę obrócił. W czasie dobywania Jasieńca, poległ Jan zwany Lewin z rodu Rożyców, co dała powód, iż po opanowaniu twierdzy, wszyslkich, którzy w niéj byli, za głowę jednego, bez żadnej różnicy płei i wieku w pień wycięto. Rrzyżacy głośno narzekali, że podczas umowy o pokój, i zamek zdobyto i dopuszczono się tak srogiéj rzezi, lecz wodzowie oświadczyli, iż chociaż 'żołnićrze nie mieli na to rozkazu, wszakże pokój jeszcze nie stanął, wojna trwała, nie więc Polakom zdobycia zamku nie broniło. Nakoniec, przyszło do umowy z wielkim mistrzem i krzyżakami na następnych warunkach: „Rozejm miał trwać do uroczystosci Trzech królów; obie strony wyprawią posłów na sejm brzeski zwołany na dzień ś. Andrzeja; na mm układy o pokój toczyć się będą; aby zaś tłumy nieszczęśliwych jeńców, z głodu i nagości nie ginęły, puszczeni zostaną na wolność, byleby zobowiązali się, iż wrócą w dniu Trzech-króli. Po zawarciu w (en sposób rozejmu za rózkazem Mikołaja z Michałowa kasztelana krakowskiego, najwyższego hetmana wojsko rozwiązano. Czesi s pod Bygdoszczy odeszli tąż drogą, klórą przybyli; Czapek, tudzież inni wodzowie, wezwani do Pyzdr do Króla Władysława, przyjęci łaskawie, z najwyższą pochwałą, za okazaną w czasie wojny dzielność i pomoc, prócz opłaty wysłużonego żoldu szczodrobliwe od sprzymierzonego króla odebrali upominki; pożegnawszy go, wnet wojsko swoje napędzili. Zygmunt też wielki książe litewski około tego czasu nie próżnował, powoławszy Źmudzinów do broni, tę część Inflant, Którą Kurlandją zowią, przez dwanaście dni okrutnie pustoszył; wielu jeńców z ziemi nieprzyjacielskiéj uprowadził, wiele trzód i dobytku, oprócz rzeczy przy plądrowaniu miast i wsi złupiomych, zagarnął. W innéj stronie Litwy, Ostrogski, książe pochodzenia ruskiego, stronmk Świdrygielły, Łuck zdradą ubiegł, mieszkańcy tegoż wyznania sprzyJając Świdrygielle, kupią się koło niego w znacznój liczbie. Z nimi więc ziemię chełmską najeżdżał i łupy uwoził; wszakże ówczesny starosta chełmski z ramienia królewskiego Hryćko, dowiedziawszy się o zbliżeniu Rusinów, zgromadza wojsko niedaleko od Hrubieszowa, miasta leżącego nad brzegiem Bugu, i dzielną bitwę z nimi stacza, małą część schwytał, wielu rozgramił, książe Ostrogski, ledwie ucieczką się ocalit i odtąd już ziemia chełmska spokojną od nieprzyJacielskich najazdów była.

Król Władysław s Konina, gdzie całe niema! lato przepędził, przez Sieradź przyjechał do ziemi sandomićrskiéj, dokąd przybył doń goniec s Pragi od Kristjana, głośnego wówczas gwiaździarza, który na osobności wielokrotnie s królem rozmawiając, ostrzegał, iż zbieg znacznéj liczby gwiazd błędnych, zapowiada rozliczne zmiany w rzeczach ludzkich, grozi zgonem wielu panującym; że gdy i Władysław, albo śmierci, albo wielkiego jakiego nieszczęścia Iękać się powinien, niech więc wcześnie sprawy swoje rozporządzi. O tóm Kristjan s powodu swojego uwielbienia dła tak potężnego króla chciał go ostrzedz. Nie podobało się to poufałe obcowanie odszczepieńca skrółem Zbigniewowi biskupowi krakowskiemu, a więc Władysławowi zapowiedział: aby go od siebie precz odprawił, inaczéj bowiem rozlaże go schwytać i czynić z nim wedlug prawa. "Tym slanowczym krokiem Zbigniew dokazał, iż Jagicłło rzeczywiście go oddalił.130

Wkrótce potém ukazał się srogi kometa z gorejącą, podłużną miotłą rozciągającą się ku zachodowi. Jaśniał cały miesiąc na niebie, wielu s (ego zjawienia królowi Władysławowi śmierć wróżyło, co też ziściło się w kilka miesięcy.

Tego lata na Wołoszczyźnie, którą Multanami zowią, przyszło do krwawych zatargów między Eljaszem i Stefauem młodszym jego bratem, synami wojewody Aleksandra. Stefan zwyciężył; pokonany Eljasz z Marją małżonką swoją, siostrą królowej Zofji i dzieémi, do Władysława uciekł. Przez pewny czas z uczciwością podejmowany, otrzymał rozległe dzierżawy, lecz wkrótce przybyli posłowie hospodara Stefana s prośbą, aby Władysław wrogowi jego Fljaszowi pomocy przeciw niemu nie dawał, że sam hędzie nierównie pożyteczniejszym dla korony polskiéj, że gotów jest z narodem swoim oddać się w hołd lrólowi i zobowiązać przysięga, którą lennem zowią. Władysław bawił wówczas w Niepołomicach, i gdy rzecz na radę wytoczył, zdaniem wszystkich uchwalono Eljasza w Polsce zatrzymać, Stefanowi dać otuchę, byleby obietnicę wiernie spełnił. Tę odprawę posłowie wzięli, Eljasz ostrzeżony o zapadłóm w radzie postanowieniu, W rozpaczy rzucił się do ucieczki do Węgier, lecz Jan Kola w drodze go schwylał i według rozkazu, w zamku sieradzkim pod strażą osadził, czém król Władysław (lak Stefana sobie zobowiązał, iż ten Tatarów na Polskę ciągnących przy granicach królestwa rozgromił, Bracław twierdzę podolską nad rzeką Bohem położoną przez Litwinów Polakom wydartą i nanowo uzbrojoną dobył, oraz królowi Yładysławowi i panom koronnym wrócił.131

Gdy król Władysław czas niejaki w Niepołomicach zabawił, udał się wnet do Łęczycy, aby być bliżéj Brześcia, miejsca wyznaczonego do układów s krzyżakami, według uczynionéj umowy na Pomorzu. W dniu ś. Andrzeja Apostoła, zjechali się w Brześciu znakomitsi mężowie stron obiedwóch. Pracowano z wylężoném usiłowaniem przez dziewięć dni nad zawarciem wieczystego pokoju, w czém gdy na stanowcze warunki przysłać było niepodobna, zjazd rozwiązano i strony miały się do oręża. Władysław z radą swoją był za wyprawą zimową, s tój mianowicie przyczyny, iż przy pełnych gumnach na żywności wojsku nic zbędzie; prócz tego, Wisła lodem okryta łatwiejsze lo ziemi nieprzyjacielskiéj da przejście. A więc uroczystość trzykrólską naznaczono do rozpoczęcia wojny, podobnież wskazano micjsce, na: które zbrojni zgromadzać się mieli. Wszakże groziła nie mała przeszkoda, bo dla niedostatku w skarbiec pićniędzy, zwykły żołd na włócznią szlachcie wypłacony być nie mógł, czas też zebrania podatków nader krótki. Aby jeInak niezkędnéj wyprawy nie omieszkać, wojewołowie, każdy swoję szlachtę osobiście uręczyli, że ołd bcz zawodu ją dójdzie; gdy szlachta na to przytała, wszystko wojenném przygotowaniem zawrzało. Tą groźną, nad wszełką nadzieję bystrą gotowością lo broni, przerażeni krzyżacy, poczytali za nieuchrone, wiszącą burzę wojenną od Prus odwrócić. Wyrawili więc do króla Władysława posłów s prośbą > pokój do lat dwónastu i z oświadczeniem, że niee tóre warunki w Brześciu odrzucone przyjąć zezwaają, oraz przystąpić chcą do układów o pokój wieczyty. Król Władysław skołatany zgrzybiałą starością, iebieskiémi zjawiskami, które mu jawnie zgon zwiatowały strwożony, przeniósł pokój nad wojnę, i przynierze do Jat dwónastu s krzyżakami zawarł.132

Około tegoż czasu Zygmunt król rzymski i węgierski spędził rok cały we Włoszech nakładem Filipa książęcia medjolańskiego, bawił też nicco w Toskanji, w Sijennie, ponieważ Wenetów miał sobie niechętnych s powodu ścisłych związków, które go łączyły z nieprzyjaznym rzeczypospoliléj książęciem me- -djolańskim. Niemniej był mu przeciwnym papież Eugienjusz rodem Wenecjanin i odmawiał korony cesarskiéj, lubo dla téj jednój przyczyny podróż włoską przedsięwziął; nakonice po długich układach i wzajemnych poselstwach, ustępując konieczności, pojednał się s papieżem na tych zasadach: aby przyjąwszy w Rzymie koronę cesarską, wnet udał się na sobór bazylejski i przeszkodził złożeniu Eugicnjusza ze stolicy papiczkiéj, czém mu nieprzyjaciele zagrażali. Zygmunt więc otrzymawszy w Rzymie koronę, cel swoich żądań, obdarzony wielkiémi pićniądzmi przez =.. atwialbczy ni. Eugienjusza, z największym pośpiechem wyjechał do Bazylei, by uprzedził złożenie papicża. Stanąwszy. [e na miejscu, przekładał z wielką natarczywością i odwodził od gwałtownych postanowień przeciwko ojcu $., Eugienjusz bowiem przy pomocy Wenctów silnych dostatkami i potęgą, nigdy ze stolicy nie usłąpi, i rozerwanie, rzecz kościołowi powszechnemu najzgubnicjsza, nanowo wybuchnie. Sami wiedzą, ile lat pracował na soborze koustancjeńskim nad przytłumieniem tego nieszczęścia, jak niebezpieczne podróże do Francji i Hiszpanji podejmował! nie chce wikłać się w dawniejszy odmęt, ani dawniejszych prac rozpoczynać, ostrzega więc i upomina o większą wyrozumiałość dła Eugicujusza, który zgadza się wszystkie wyroki soboru przyjąć i przyzwoleniem swojém, umocnić. Późniéj pojedyńczo s kardynałami i biskupami, Którzy najzawzięciéj Eugienjusza nienawidzieli, czyni; tyle nakonice dokazał, iż wszystkich s papieżem pojednał, i na stolicy apostolskiéj powagą swoją utrzymał. Na tym soborze, krzyżacy w obec Zygmunia cesarza głośno narzekali: że WVładysław król złamawszy przymierze, całe Pomorze zniszczył i prawie w pustynią zamienił; wiele innych niegodziwych postępków królowi zarzucali, w czém przecięż sami byli wykroczniejszymi od króla, bo ten nigdy, chyba ostatnią koniecznością zniewolony, nie brał się do oręża. Odpowicdziano krzyżakom jawnie przez posłów i rzeczników królewskich, cała wina im przypisana, a więc zapadł wyrok, aby króla tak rzeczypospolitéj chrześcijańskiej zasłużonego daléj nie napastowali, chociaż Zysmuni, sprzyjął krzyżakom i widocznie im dopomagał.

Około tego czasu wynikły zatargi na Szląsku między Bolesławem opolskim133 i Mikołajem raciborskim książętami o granice, po sloczonéj bitwie pod Rybnikiem, po przełamaniu i przepędzeniu Mikołaja, zwycięztwo zostało przy książęciu opolskim.134 Kazimierz książe oświecimski, zostawiwszy Wacława, Przemysława i Janusza synów, zszedł ze świata, którzy ojeowizną podzielili się po równej części. Wa. cław wziął Zator, Przemysław Toszok, Janusz Oświecim.135

Książe Świdrygicłło zgromadziwszy znowu silne wojsko z Rusi i Inflant, Litwę plądrował. W tym nagłym napadzie wielki książe Zygmunt mając mniejsze siły, chociaż na rozłegłém połu obóz zatoczył, nie śmiał wstępnym bojem rozprawić się z nieprzyjacielem, lecz w ślad za nim postępując, wszędzie mu wstręty czynił, wysyłanych po żywność żołnierzy chwytał, tak dalece, że wojsko Świdrygielly głodem zuękane, wcześniéj niż był postanowił, musiało z Litwy ustąpić, wszakże ucisnąwszy (en kraj ciężkiémi Klę- skami, całą bowiem przestrzeń między Wilnem, Trokami i Lidą straszliwie spustoszono. Świdrygiełło wyprawił posłów do Tatarów, aby mu dopomogli w odzyskaniu wielkiego księstwa litewskiego na Zygmuncie, którego, jak twierdził, już z Litwy wyrugował; gdy atoli Tatarzy przez szpiegów swoich dowiedzieli się, że Zyymunt Litwą rządzi, i że go Władysław król polski wspiera, oburzeni kłamstwem posłów Świdrygiełły, ia księstwa czernihowskie i kijowskie, jeszcze ŚwiIrygielle wierne, gniew swój wywarli i srodze je znizczywszy, obciążeni wielką zdobyczą, nazad wróili.136

Na Podolu podobneż niepokoje; najeżdżał je hoviem po nieprzyjacielsku kniaź Fedko, który główne iły swoje zostawiwszy, z jedną chorągwią jazdy aż »od Kamieniec docierał i łupy ściągał; Teodoryk Buzacki starosta królewski lekceważąc tę garsikę niewzyjaciół, na nią wypada, Fedko zmyśliwszy przetrach uciekać począł i ścigającego siebie Teodoryka aprowadził na zasadzkę, od ktorej zewsząd oskoczoy, broniąc się polężnie, s konia spada i dostaje się v ręce nieprzyjaciół. Późniéj mistrz inflancki uproił go sobie od sprzymierzeńca Swidrygielły, dla wyniany marszałka inflanckiego, jeńca króla Władysłava, wziętego podczas bitwy stoczonej nad rzeką Wierszą;137 tym sposobem Teodoryk wolność odzyskał. Sławą tego powodzenia Fedlo uniesiony, Brześć nad Bugiem szczupłą mający załogę i pie opatrzony w żywność, oblężeniem opasał. Niewątpliwie ta ważna twierdza byłaby narażoną na wielkie niebezpieczeństwo, gdyby król Władysław, w troskliwości o nią, nie rozkazał książętom mazowieckim i starostom ruskim spiesznie na odsiecz pociągnąć. Przybyciem posiłków Fedko strwożony, obiężenia odstąpił' i do domu wrócił.

Na początku następnego 1454 roku, Władysław Jagiełło po odbyciu świąt Bożego narodzenia w Radomiu, za usilną prośbą Zygmunta wielkiego książę cia litewskiego, pojechał do Litwy, i stanąwszy wjój granicach, zatrzymał się w Krynkach, gdzie daikilka na łowach spędził, ogromne bowiem znajdowało się tu mnóstwo żubrów, łostów i innej źwierzyny. Książe Zygmunt w wielkim orszaku, z biskupami i znakomitymi urzędnikami litewskimi drogę mu zabiegł i jak pana i dobroczyńcę swojego s pokorą 1 uczeiwością przyjął. Hról Władysław lubo już pićrwej przez listy i gońców powierzył mu rząd całéj Litwy i wielkim książęciem mianował, wszakże (teraz obecny obecnego, powtórnie na wielkie księstwo lilewskie potwierdził i rozkazał, aby on jeden i nikt inny wszysł- kiém w ogóle i każdóm po szczególe co tylko do państwa litewskiego należało, władał. To postanowienie, cały naród z największą radością i życzliwémi odgłosami przyjął, oraz królowi trwałego zdrowia i szczęśliwych we wszystkiém powodzeń przy wynurzeniu najżywszéj wdzięczności życzył. Władysław otrzymawszy od wielkiego książęcia litewskiego Zygmunta, okazałe upominki, do Polski wrócił. Przez Lublin i Sandomierz stanął w Korczynie,138 gdzie przybyło do niego, wielu pićrwszych urzędników koronnych dla narad względem wyprawienia posłów na sobór bazylejski; obawiano się bowiem cesarza Zygmunta, który już do Bazylei był przybył,139 tudzież krzyżaków pruskich, o których wieści dochodziły, że żałobami i skargami przeciwko królowi ji królestwu polskiemu cały sobór napelniają. Wyznaczono więc w poselstwie Zbigniewa krakowskiego i Stanisława poznańskiego biskupów, dodano im Jana Konicepolskiego kanclerza koronnego i Mikołaja Lasockiego dziekana krakowskiego, pićniądze na drogę zaliczono ze skarbu królewskiego. Zbigniew mając na długo oddalić się s królestwa, pamiętny swojego pastórskiego obowiązku, i jawnie i na osobności gromił króla Władysława za mnogie wady: „że uczty i bankiety późno w noe przeciąga, że dla tego nazajutrz większą część dnia na sen obraca, że nabożeństwa i mszy prawie wieczorem słucha, że nadto, gdy królestwo objeźdża klaszłory wymaganiami niszczy, że to, co zakonnicy na całoroczne potrzeby swoje przygotują, to dworzanie w killa dni strawią, że nie przestając na żywności i pokarmach sobie dostarczanych, gwałtownie bydło wydzićrają, które czesto nawet niepotrzebnie na rzeź idzie, aby tylko ich ciury i posługacze gody mieli. Co zaś daleko niegodziwsza, wozy żywnością na kilka dni dostateczną ładują, i do własnych domów odwożą. Nadto pićniądze, z wielką lirzywdą korony i wbrew prawom krajowym, król z nieczystejo sróbra bić każe; sądów zaniedbywa, przystęp do sicbie ueiśnionym trudni, stąd wielu pozbywszy nadziei osiągnienia sprawiedliwości, po długiém i nakładnóm oczekiwaniu, smutkiem znękani, we łzach i ciężkich wyrzekaniach do domów odchodzą, albo szkodliwą dia siebie ugodę i zgubne od przeciwników warunki przyjmować muszą. "Tylu ludzi z majątków najniestuszniéj, jedynie tylko przez chciwość, wyzulłeś, klórzy dzisiaj życie w nędzy i niedostatku pędzą. Podwodami mieszkańców do tego stopnia uciskasz, iż to chrześcijańskie, za łaską Bożą królestwo, obarczywszy wielkiémi służebnościami, prawie w pogańskie zamieniłeś. "Tyle miast w pół pustkami stoi! — Ostrzegam cię załóm i upominam królu, abyś życie i obyczaje poprawił, wad odstąpił i wszystko kulepszemu odmienił, czego jeśli nie uczynisz, klątwę naciebie i srogie kary według służącego mi prawa rzucę, bo więcej BBoga, niż jakicjkolwiek światowej potęgi Iękać się mi należy. Przed tym odjazdem moim na sobór, po ojcowsku, s powinności pastćrskiéj upomnićć cię postanowiłem, zwłaszcza gdy mi wiedzićć nie podobna, czy już cię więcéj śmiertelnémi oczami oglądać będę. Rról Władysław nieprzywykły słuchać prawdy, na ten głos poboźnego biskupa gwałtownie się rozgnić. wał, ujrzawszy jednak, że wszyscy duchowni i świeccy urzędnicy koronni powstali, przyświadczając, że Zbigniew przemówił z ich wołi i poruczenia, zalany łzami, porwał się ze swego miejsca i zamknął w blizkiéj komnacie. Zważywszy aloli, że wyrzuty czynione mu przez Zbigniewa były sprawiedliwe, rozpamiętywać począł, jaką drogą rzeczy do właściwych karbów przywrócić i powody słusznych na siebie zażaleń usunąć? Zbigniewa, wszyscy za to śmiałe, prawdziwe i wczesne upomnienie króla, pochwałami pod nicho wynosili, zwłaszcza, iż arcybiskup gnicźnieński, którego to raczéj, dla wyższego jakie zajmował stanowiska, było obowiązkiem, milczćć wołał.

Gdy tak rzeczy w Nowóm-mieście Korczynie załatwiono, król Władysław udał się do Krakowa. Podczas pobytu jego w stolicy, Fryderyk jeden s książąt ruskich, mieszkając długie lata między Czechami i przybrawszy ich obyczaje, strój i język, opanował pewne wzgórze na granicy Polski i Węgier blizko Czorsztyna i niespodzianie uzbrajać je począł, w myśli najazdów na obadwa kraje. Nie ścierpiał król Władysław zuchwalstwa tego człowieka, lecz posławszy kilka chorą- — gwi jazdy ze swoich dworzan, Fryderyka w połowie robót około uzbrojenia, s téj góry spędzić, i orężem do ucieczki przymusić rozkazał.140

W początku wiosny król Władysław s Krakowa na Ruś wyjechał, i przybywszy do wsi Medyki wziemi przemyślskiéj, z dawnego zwyczaju narodowego, wszedłszy do gaju, wiełką część nocy141 na słuchaniu śpićwu słowika strawił; gdy tak zbytecznie słuch swój wdziękiem głosu pieści, chłodem nocnym, który był nadzwyczaj ostry, ciało wiekiem znękane przeziębił, s czego wpadł w trawiącą gorączkę. Wszakże choroby nieczując, przybył w niéj do Gródka, gdzie go znaleźli posłowie Stefana hospodara multańskiego, z zapytaniem: w jakim czasie i miejscu ich wojewodzie przed sobą stanąć rozkaże, oświadczając gotówość z jego strony, do złożenia przyrzeczonej i należnéj przysięgi hołdu i wierności. Właśnie obiadowali z nim, gdy tajemna wprzód gorączka. silniéj go trapić poczęła, gdy zaś żadnym usiłowaniom lekarskim nie ustępowała, dręcząc go przez dni siedmnaście do tego stopnia przywiodła, iż postrzegłszy, że go siły opuszczają, rozporządzenie ostatecznéj woli uczynił, liczne dobra niesprawiedliwie na skarb wzięte, właściciełom ich wrócić kazał, urzędnikom koronnym i obecnym dworzanom slarszego syna Władysława polecił, i aby go na tronie utrzymali, prosił; pierścień królowej Jadwigi, przy zaręczynach od niéj dany i przez całe Życie noszony, s palca zdjąwszy, Zbigniewowi biskupowi krakowskiemu na znak pojednania oddać rozkazał, Poruczając mu, aby nad królewicami Władysławem i Kazimierzem czuwał142 Tak wszystko załalwiwszy, oraz po odbyciu spowiedzi i przyjęciu, według obrządku kościoła rzymskiego, z wielką skruchą i nabożeństwem, sakramentów, po kilkokrotném powtórzeniu apostolskie. go składu wiary, wśród powszcebnego płaczu i rzewnych narzekań obecnych nad utralą najlepszego s krółów, ducha oddał.143 Umarł ostatniego dnia miesiąca maja, zgon jego poprzedziła na miesiąc, śmiercią swoją Aleksandra siostra rodzona, wdowa po Ziemowicie książęciu mazowieckim; zwłoki Jój pogrzebiono w Płocku.144 Urzędnicy koronni i dworzanie przy zgonie królewskim obecni, natychmiast królowę Zofją, tudzież synów Władysława i Kazimierza, $ kolei biskupów i urzędników koronnych przez rączych gońców i listy o śmierci królewskiéj uwiadamiają, Iękając się zaś, aby ten wypadek Świdrygiclle i Teodorowi książętom lilewskim, do nowych na Podolu zawiehrzeń powodu nie dał, uzbrojonych dworzan królewskich do téj ziemi posyłają, jakoż wszystkie twierdze aż do koronacji nowego króla wiernie utrzymali.

Wkrótce zwłoki królewskie w nieprzeliczonym orszaku ludzi i wśród głośnego łkania, wszyscy bowiem zmarłego jak ojca opłakiwali, powieziono do Krakowa stolicy państwa; gdy się do miasta zbliżono, królowa Zofja z synami Władysławem i Kazimierzem, pogrążona w smutku, okryta żałobą, wyszła na ich przyjęcie. Przy rydwanie, na którym zwłoki były złożone, i który aksamitnym całunem był okryty, powstał jęk nieutulony, który nawet i mężów do łez pobudził. Potem ciało w licznym orszaku dworzan, z wielkim przepychem obrzędów, do zamku królewskiego wprowadzono, i złożono w kościele św. Michała, aż dopóki urzędnicy koronni nie zjadą się na pogrzeb. Zbigniew biskup krakowski będacy już w drodze na sobór bazylejski, na odgłos niemocy kr'ólewskiéj, zatrzymał się w Poznaniu, a skoro goniec śmierć zwiasłował, wnet panów wielkopolskich do siebie wezwał, i naradę z nimi względem wyboru nowego króla otworzył. Na tym zjeździe we wszysikiém zgodzono się ze Zbigniewem i wyznaczono dzień śś. Piotra i Pawła apostołów, na wybór nowego Lwóla. Wysłano też gońca do Zygmunta wielkiego książęcia litewskiego s przestrogą, aby w myśl przymierza wieczyslego, między panującymi, za radą obójga narodów, mądrym i zbawiennym zamiarem zawartego, na wybór i koronacją nowego króla polskiego lub osobi. ście przybył, lub posłów dla znajdowania się przy wyborze i dla potwierdzenia go wyprawił. Obraziła ta uchwała Malopolan, jako zapadła pod ich nicobecność, lecz ponieważ Zbigniew biskup krakowski był jej twórcą, nie odmówili jéj swojego przyzwolenia. Wnet arcybiskup gnieźnieński i inni Wysocy urzędnicy, postanowili zwłoki Królewskie uroczystym obrzędem pogrześć. Dnia więc 18 czerwca odbyło się nabożeństwo Żałobne ze wspaniałą wystawą i ciężkim ża. lem wszystkich obecnych. Po skończeniu modłów, złożono je w pomniku marmurowym, już wprzódy okazale przygotowanym. Władysław za życia był wzrostu miernego, twarz miał ściągłą i chudą, w hrodzie zwężoną, głowę podłużną, łysą, uszy szćrokie, szyję długą, głos gruby, mowę prędhką, oczy małe, czarne, biegające, strój raczéj czysty jak kosztowny, używał najczęściéj baranków, soboli i innych szub wykwintnych nie lubił, w pracy, w znoszeniu upału i zimna dziwnie wytrzymywały, łowów miłośnik niezrównany, uczty w późną noc przeciągać lubił, dla tego częslo aż do południa sypiał, na ponęty płei niewieściéj nawet bronne, krewki. Na jedném miejscu rzadko długo bawił, lecz ciągle całe królestwo objeżdżał. Wojny nigdy nie zaczynał, chyba zniewolony i niegodziwością przeciwników przymuszony. Wyprawy zbrojne słaraniu 1 troskliwości wodzów poruczał, prace i niebezpieczeństwa wojenne na innych składał, sam w trudach obozowych ciężki i mniéj dbały, lecz szczęśliwy 1 prawie zawsze zwycięzki. Na podbitych i poddanych łaskawości osobliwéj, rozlewu krwi wzdrygpał się i s téj przyczyny rzadko wysłępnych śmiercią karał, żołnićrzy znakomiltémi przewagami nad nieprzyjacielem wsławionych, w wielkiém chował poszano wa niu i dobrami opatrywał, dla tego też ludzie rycerscy i dworzanie, nie znali granic uwielbieniu swojemu dla niego; szczodrobliwości był tak niepomiarkowanój, iż go za rozrzutnego miano; gdy mu kto cokolwiek przyniósł, wedwójnasób oddarował mawiając: iż król hojnym być powinien, gdy go kto o co prosił, zawsze przynajmniej połowę dawał; na okazujących upodobanie w myśliwstwie i dziełących z nim trudy łowieckie szczególniéj względny, najhojniejszy jednak wtenczas, gdy źwierza goniono i przy zadaniu mu ostatniego ciosu, w tój chwili bowiem największéj roskoszy doznawał. Jle razy czy to s potrzeby, czy zaproszony do zacniejszego jakiego domu wstąpił, zawsze okazaną sobie ludzką gościnność, drogiémi upominkami zawdzięczał. Zabobonów w dzieciństwie powziętych, nawet w starości pozbyć się nie mógł, włosy z brody wyrwane między palce wkładał i czysią, rzeczną wodą zwykł był obmywać z domu wychodząc, wprzódy trzykroć wkoło się okręcał i trzykroć słomkę, ręką złamaną, na ziemię ciskał. Wpoiła w niego te przesądy w pićrwszych latach życia matka wyznania greckiego. Zostawszy chrześcijaninem, gorącą pobożność zachowal, w modlitwach i klęczeniu nikomu przewyższyć się nie dał. Dwakroć do roku, do stołu pańskiego przystępował i w tym czasie najmiłosierniejszym był na ubogich, którym własną ręką jałmużnę rozdawał; przykładem Chrystusowym, w wielki czwartek w osóbnóm miejscu nogi dwónastu ubogim obmywał, tudzież suknem, bielizną i pićniędzmi ich obdarzał. Razem s królową Jadwigą uposażył kapłanów, aby w kościele krakowskim, dniem ' i nocą psalmy Dawidowe s kolei śpićwali; w Lublinie i Sądeczu klasztory ś. Brygidy i ś. Ducha, zakonu premonstraleńskiego, tudzież w Krakowie na Piasku karmelitek Matki Bozkiéj zbudował, na Kazimierzu kościół parafjalny, wprowadziwszy do niego kanoników regularnych ś. Augustyna rozszcrzył i uposażył. Gnieźnieński, sandomirski i wiślicki kościoły malowidlami bizantyńskiémi, Klóre w większém niż rzymskie — - miał upodobaniu, ozdobił, na wszystkie inne klasztory i szpitale podobnież był miłosiernym; Litwinów i Żmudzinów, wielkie narody Sarmacji curopejskiéj, z niewiary do chrześcijaństwu nawrócił, biskupstwa wileńskie i miednickie założył, a także na Rusi i za Dnieprem chelmskie i kijowskie; tak, iż sprawiedliwie apostołem tych ludów nazwać go można. MNahkoniec akademją i szkołę umiejęlności, zgromadziwszy zewsząd wiełlim nakładem nauczycielów i mistrzów, otworzył, która późniéj z małych początków, tak hujny wzrost wzięła. Gdy więc Władysław zwany Jagielłło, takiémi jaśniał przymiolami, śmierć jego cały naród ciężką żałobą olryła, a na pogrzeb, zbie- © gły się gromadnie ludy, którym szćroko po obudwu brzegach Wisły panował.145

Примечания

108 Panował wówczas (od 1398 do 1432) w Cyprze Janns z rodu TLuzinjanów, czićrnasty z rzędu król cyprijski. Potomek Baldwina posła do Jagiełły, Jakób de Noris w, mistrz artyllerji w r, 1571, okrył się sławą, broniąc ojczystéj wyspy przeciw Turkom. Król Władysław stanął w Wiślicy d. 10. sierpnia, Ob. Długosza ks. 11. str, 607.
vWVizvzIRzĆC "NSZYSUWYW 9 L PLONE UWE Ji > i CE mńiych posłów, rząd mu oddają. Zygmunt, niespodzińném szczęściem uradowany, w kilka hufców jazdy; niewiedzącéj dokąd dążył, Dniepr przebywa, i z: wielką radością przez panów litewskich przyjęty, widział liczbę stronników swoich s każdym dniem do tego stopnia rosnącą, iż mu niemal liczne wojska złożyli. A więc na strącenie ze stolicy książęcia Świdrygiełły, który próżen wszelkiéj obawy, dni i nocy na bankietach trawił, z największym pośpiechem, aby zwłoka obecności jego nie odkryła, ciągnie. Znajdował się wówczas Świdrygiełło w Oszmianie; ostrzeżony przez szybkich gońców, że nieprzyjaciel już się w blizkości ukazał, albowiem dla większego przerażenia, w. nocy napaść go postanowiono, dosiadłszy rączego konia, skrył się w poblizkiéj kniei,109 stamtąd zbiegł. do Rusinów, których był wielkiémi dobrodziejstwaimi sobie zobowiązał. Małżonka Świdrypiełly i dworzanie, dla nagłego nieprzyjaciół najazdu ucice nie ' mogące:;: wpadli w ręce Zygmunia; tych uwięzić rozkazawszy, s tą samą byslrością Wilno, —— NA

109 Ob: Narbutta t, 7, stw. 106, stało się to 17 sierpnia 1432.

110 Maus Balg wysłany przez w. mistrza, stanął d. 10, sierpnia 1452 w 'Frokach. Ob. Narbutta t. 7, st, 107.
is > isa" Pb i tą. wieścią ucieszony, wszystko bowiem według życzeń jego. poszło, postanowił natychmiast, dla urządzenia tego ogromnego państwa do Litwy pojechać, a lubo gorąco tego pragnął, wszakże od téj drogi odwiodły go zbawienne rady panów koronnych, aby głowy swojej, w tak sędziwym wieku, na niebezpieczeństwa nie narażał; postanowiono tylko wyprawić posłów do książęcia Zygmunta; podjęli się téj posługi, pićrwsi mężowie królestwa. Wyruszyli więc do Litwy: Zbigniew Oleśnicki biskup krakowski, co późniéj zajaśniał kardynalską godnością, dwóch wojewodów, trzech kaszltelanów, tudzież Władysław z Oporowa podkanclerzy koronny, „łak dla pozdrowienia Zygmuuta s powodu objęcia rządów, jak aby utrwalić najwyższą króla Jagiełły nad Litwą powagą, jego władzę, a nakoniec zachęcić i skłonić być przyjacielem i sprzymierzeńcem królestwa polskiego, z dokonaném za Witołda zjednoczeniem obojga narodów i sporządzonómi wówczas zazz zz ny ony

111 Wiadomość o tym wypadku przyniósł Jan Niemirowicz; król do Sandomićrza przyjechał był d, 8 września, Ob. Długosza ks, 11, str, 612, żał, z daru i pozwolenia Władysława króla polskiero. do, 'końca. Życia swojego trzymać i posiadać miał prawo; Że na. przypadck jego śmierci, Wilno, Grodno, Ruś, Zmudź i cała Litwa na króla Wladysława i jego synów Władysława i Kazimierza, oraz na królestwo polskie spadnie, prócz Trok i niektórych innych dóbe jego ojcowizny, które syn Zygmunta Mihał i dalsi prawi następcy dziedziczyć mają; lecz s powodu posiadania tych ziem Władysława i jego następrów królów polskich za panów swoich uznawać będą winni; że wiełki książe Zygmunt zobowiązaniom się Witołda miał ulegać; że królowie polscy rzeczywiście panujący, s powodu prawa zwierzchnictwa, najwyższymi książętami litewskimi, wiecznémi czasy pisać ię i nazywać będą mogli. Dołączono też do przymierza, aby wielki książe Zygmunt z żadnym obcym narodem umów, przyjaźni lub związków nie zawierał, bez dołożenia się króla polskiego, któremu przeciw wszyslkim nieprzyjaciołom całą potęgą i dostatkami pomagać i we wszystkich wojnach Własnym naładem wspierać go był obowiązany. Wyznał nie-

112 Długosz ks. 19, str. 613 dd. umieścił dwa zapisy Zygmunta w. książęcia litewskiego w Grodnie, obadwa we środę w dzień św. Jadwigi t. j. 7 pazdziernika r, 1432, "Treść pierwszego Wa- SITA „ PRZECIW. MSIĄŻĘCZE: 2 COUULOWE VSU UJSWICN NĄ który” jakó'strónnik 'oki'mlnika Swidrygiełły; jawnie, pó” nie piryjicielsku wystąpił przeciw Polakom. Rząd nai wójskiem poruczył Władysław Wincentemu z Szamotuł' staroście i Janowi Mężykowi z Dąbrowy, którzy "we wschodnią część Podola, w kraj Tyrangetów wkroczywszy, w dorywczych utarczkach często się z Ostrogskim ścierali i powściągnęli go, Że już tak swawolnie jak dawniéj nie grasował. Te walki, s którójkolwiek strony wszczęte, po większéj części szczęśliwe były dla Polaków; co sprawiło, że książe Teodor, lubo prócz Wołynian, jeszcze wezwał był na pomoc Tatarów, Mulianów, Wołochów, Bulgarów i
powski najdokładniej zebrał, drugim Zygmunt szczególnie poświadcza; £e Horodło z obwodem należy do korony polskiej. Gotębiowski w hist. panow. Władysława Jagiełły t. 1, sir. 386, w przypisie 644. świadczy: że biblioteka puławska posiadała zapis autentyczny z 21 pieczęciami i transsumpt pod pieczęcią kapituły krakowskiej. 'W ' Indeksic udzielonym przez br. Konst. Tyszkiewicza, na wymienionym tymże dyplomacie Dogiel widział jeszcze 41 pieczęci. Syn Zygmunta Michał stwierdził układy ojcowskie, zapis jego oryginalny znajdował się podobnież w Puławach, Ob, Gołębiowskiego, łamie.

113 W powiecie jampolskim na Podolu, ob. Marczyńskiego Statystyka Podola, t, 2, str, 300, «sau doi d roda nana 9 «www85 opa PO OC s Polaków; nim się w owal nie ścisnęli,114 w pićrwwszym napadzie poległo, aż dopóki, co lepsi naprzód się nie: pomknęli „'idodawszy sobie serca, nie stanęli w. mężnym odporze. Wkrótce walka zrównana, wielu: z obu. stron zabitych; hufce odcięte na przeciwnym brżegu rzeki, chciały przeprawić się bez względu. na przeszkody i walczącym spółtowarzyszom dopomódz, wszakże wielu mniéj hacznych rzuciwszy się nieostrożnie w błotnistą rzekę, lub spadając z mostów i grobel, długo pasować się musieli z trwogą i niebezpieczeństwem, gdyż mosty i groble płotami i chróstem usłane, długie szeregi wozów i ciężarów, oraz część wojska z walczącymi rozłączały, tak, że gdy niepodobna było ani naprzód postąpić, ani wstecz kroku cofnąć, trudne położenie miejsca wszystkie obroty Polaków krępowało, walczących zaś przemoc nieprzyjaciół tak nękała, iż długą bitwą znużeni i z wysilenia mdlejący, zaledwo żelazem władać i z cieżkością odcinać się zdołali; przeciwnie nieprzyjaciel ożywiony nadzieją zwycięztwa, wozy i ciężary już łupił.

114 Ob. wyobrażenie i opis tego szyku dawnej taktyki wojenrój AN egecjusza, w tłumaczeniu ks. Franc. Paprockiego, t. 1, blągak Zaszła rzecz cudowna, w najpewniejszém objawieniu tego „co się stało, gdy miejsce bitwy odległe była! o. pięćdziesiąt mil polskieh, co 200,000 kroków wynosi. Król był jeszcze w kościele, a już wieść niewiadomo skąd gruchnęła, że wojsko koronne kilka tysięcy. nieprzyjaciół zabiwszy i rozgromiwszy, po krwawym boju, sławne otrzymało zwycięztwo. Przyniesiona ta' wiadomość do króla, napełniła go wielkiém weselem,. tych zaś,' co ją ludowi zwiastowali,.przyjmowano ze,szczęściem i wdzięcznością. Dzień ten i następny, lubo rzecz jeszcze była wątpliwa, przepędzono; wśród uciech i zabaw, a gdy nazajutrz śpieszny goniec, pod którym w drodze kilka koni padło, niezawodną już. wiadomość o zwycięztwie przyniósł, wnet król wszyskie; kościoły pobożnie obchodzić, Bogu i jego. wybranym dzięki składać i chwały pańskiej ze łzami; radości, opiewać nie przestawał.,
"Niemniéj wesołe wieści w tymże czasie z Litwy

115 Podług Długosza ks. 11, str. 619, działo się to 30 listopada 1432,.

116 Dnia 8 grudnia 1432 roku, Porówun, Narbutta t. 7, str. 197.
le innych miast splądrowanych z dymem puścili, oraz Szląsk bezkarnie zniszczywszy, z wielką zdobyczą wrócili „do kraju.117. 1 "Tymczasem król Władysław wyjechawszy ze Lwowa: stolicy Rusi, z rokiem nowo poczynającym się 4433, udał się do Krakowa.118 Tu długo i obszernie radzono, czy krzyżakom pruskim, s którymi do początku lata był rozejm, wojnę wypowiedzićć należało? Król Jagiełło i wielu s panów podeszłego wieku, pokój uad wojnę przenosili, ciężkość jednak krzywdy i boleśne ziem kujawskiéj i dobrzyńskiéj spustoszenie, Żal i zemstę jątrzyły; uchwalono przeto w pełnéj radzie znaczną większością głosów, wojuę s krzyżakami. "Wyszły wnet rozkazy do szlachty, aby oręż, konie i inne potrzeby na przyszłą wyprawę sposobiła;

117 Ob. Sommersberga Scriptores rerum Silesiacarum u. 1 str. 176.

118 Święta Bożego narodzenia odbył w stolicy. Ob. Dług. ks. 11, str. 623.

119 Według Długosza ks. 14, str. 623, słuchano posclstwa d. 8 marca 1433. O soborze bazylejskim ob. Fleury hist. ecełes. t. 22, we względzie zaś politycznym Aschbacha t.4, str, 3 do 355. "Trwał ten sobor odfr. 1434 da 4442. Ob. Bartł, Carranza Summa Conciliorum 1. 3, str. 526 do 552.

120 Bulla Eugienjusza IV. rozwiązująca sobór ogłoszona została d. 18 grudnia 1431, ale później cofnięta przez papieża. Aschbach, t. 4, str. 28.

121 W Kaliszu odbył święta wielkonocne, które w tym 1433 roku przypadły w dniu 12 kwietnia. Ob. Dług. ks. 11, str. 625,

122 Długosz przytacza szczegół, że narzeczony w stroju pielgrzymim do Poznania przybył, Ob, tamże sw, 626.

123 Zygmunt od dnia 21 maja do 12 sierpnia 1433 bawił w Rzymie. Ob. Aschhach t. 4, str. 487.

124 O tym napadzie na ziemię spiską ob. Katona t, 12, str. 612.

125 Weargneli Czesi do Nowój-marchji w pićrwszéj połowie maja 1433. Ob. Voigt. 1.7, str. 614.

126 Według Długosza ks. 11, stre 6206, około 18 maja; posłowie króla znałeżi w Kościanie.

127 Wojciecha Jastrzebea areybiskupa gnieźnieńskiego, Jana Szafranca biskupa kujawskiego i Władysława z Oporowa dziekana krakowskiego podkanclerzego; Sędziwoja z Ostroroga poznańskiego, Jaranda z Brudzewa inowrocławskiego 1 Jana z Lichina brzeskiego wojewodów. Oh, D'uz. ks. 11, str. 626, do b śA A i U. kich powodżeń przeciw tak niegodziwemu nieprzyjaciełówi;' po bezskuiecznie podjętéj podróży do Bazylei wrócili. 1 Władysław więc siły wielkopolskie pod dowództwem Sędziwoja z Ostroroga wojewody poznańskiego, do_Santoka posłał, gdzie się z wojskiem czeskiém złączyły; tym sposobem spólnémi hufcami Polacy i Czesi do Nowój-marchji wiargnąwszy, całą ię ziemię ogniem i mieczem okropnie zniszczyli i przebiegając ją z niesłychaną bystrością, dwanaście miast warownych, murem lub okopami opasanych, przemocą, albo przecz dobrowolne poddanie zająwszy, wszystko złupione i spalone w perzynę obrócili, prócz Arnsberga, przez Polaków Choszcznem zwanego, gdyż było zamożne i warowne, zostawując więc w niém silną załogę, łatwo było całą tę okolicę w posłuszeństwie ulrzymać: (1). Gdy tak w Marchji rzeczy szczęśliwie i pomyślnie idą, w innéj stronie, wojsko małopolskie przebywszy rzekę Brdę, przez Bydgoszcz do Pomorza posiadłości krzyżackiéj wkroczyło; z woli królew-
wo tym napadzie Czechów pod dowództwem Jana Czapka z Saanu i Polaków pod sprawą Sędziwoja z Ostroroga, ob. Voigt'a t,7, str. 616 do 636.
Pprzyjaciessną OZpuszoaegą zg. a stoszyli;' wszakże Sędziwoj z Ostroroga taką pałał żądzą opanowania Chojnie, iż dwa miesiące daremnie pod tém miastem strawił, i dłużejby tu lcżał, gdyby król Władysłiw. nie zagroził był pod karami dowódzconi, natychiniast. oblężenie podnieść. Usłuchano nakonice króla, ale przed odejściem, jeszcze po raz oslatni szczęścia doświadczyć i natężonémi siłami miasta dobyć chciano. Ze trzech więc stron uderzono; Mało i Wielkopolanie dwie strony, Czesi trzecią dla siebie wybrali, kilka godzin trwał zawzięty napad do tego warownego miasta, oblężeni bronili się upor'czywie, dopóki Czesi pracą i ranami znękani, od murów odstępować nie poczęli, Polacy niczém nie zrażeni, ciągle zdobyć je usiłują, ale gdy nakoniec postrzegli, że Czesi już do obozu weszli, zmuszeni i sami cofnąć się s pod okopów. W tój potrzebie poległo wielu mężów dzielnych i szlachetnych, inni ranni, pasując się w grzązkieh rowach zamkowych, wpadli w ręce nieprzyjaciół. Wówczas dopićro dowódzcy żałować poczęli, że s początku nie poszli za rozkazem królewskim. Nazajutrz zwinąwszy obóz, na Gniew, Nowei Stargard, tudzież na klasztor Peplin, rozdzieliwszy wojsko na dwa hufce, pociągnęli, nisz-

128 Długosz ks, 11, str. 633 nazywa ich piratami ale dokła. da i przebręconą nazwę niemiecką Schewżnider i Schewktndri; mianowano zaś ich Schżyfkiuder, Ob. Voigt t. 7, str. 105.

129 Pełniejszem nazwiskiem z Białaczowa. Dług. ks. 11, str, 635

130 Podług Długosza ks. 11, str. 639, posłaniec mistrza praskiego Kristjana znalazł Jagiełłę w Przyszowie 7 października 1133,

131 Eljasz był synem Aleksandra s pierwszego łoża, matka jego niewiadoma; Stefan młodszy urodził się z Ryngałły siostry Witołda; ufny we wsparcie Władysława Jagiełły, podnosi rokosz przeciw bratu, składa w Suczawie przysięgę koronie polskiej i ze stronnikami swoimi ciągnie na Eljasza. Chcąc skutecznie odeprzeć niesłuszną napaść, Eljasz wzywa pomocy Włada NI. wojewody wyższych Multan, który przybywszy z silnym oddziałem zbrojnych, poraził Stefana na głowe pod Alotiną, schwytał matkę jego Ryngałłę i wydał sprzymierzeńcowi, który bez miłosierdzia utopić ją rozkazał. "To okrucieństwo jeszcze gwałtowniejszą nienawiść roznieciło między bracią. Stefan wołając o pomstę za mordestwo malki, przybiega do Niepołomie, wtąż za nim Eljasz posłów z darami i obietnicą hotdu do króla polskiego wyprawia; ale Władysław nie mógł zapomnieć am zabojstwa stryjecznej siostry, ani własnej znicwagi, chociaż więc Eljasz. przysięgę lotdowną w dniu 3 czerwca 1433 wykonał, król oświadczył się za Stelanem, który wtarynąwszy przy pomocy Polaków do Multan, w bitwie stoczonej pod Dermaneski brata zwycięża i szukać przytułku z żoną Marją, siostrą królowej Zofji, i z dzieémi, w Polsce przymusza. Zuaalazł (u wpraw dzie Eljasz przystojne opatrzenie, wszakże ponieważ Stefan zdawał się być dogodniejszym dla korony, miano go na oku, aby nowych zawichrnzeń w Multanach nie rozpoczął, „/Dak, według słów Długosza ks. IL, str. 611, dobro raeezypospolitéj nad związkami krwi prze» mogło. Musiała bowiem królowa Z [jn bo'ćć nad upokorzeniem siostry i krzywdą jej potomstwa. Powyższe szczegóły, wzięte są s przytoczonego już dzieła: La Romanie przez J.A. Vaillant, t. f, str. 195. Nie wiadome źródło wiadomości o zabójstwie Ryngałły, Długosz wspomina wprawdzie o utopieniu matki Stefana, ale przemilczał jej imię, może przez wzgląd na sławę Jagiełły, że tę zbrodnią Eljasza w niepamięć puścił. Pomoc okazana w odparciu nojazdu tatarskiego przez nowego hospodara była stanowcza, jeżeli wierzyć mamy doniesieniu bezimiennego Niemca 4 który zostając w usługach Stanisława Pawłowskiego biskupa płockiego, był razem szpiegiem krzyżaków. Raczyński umieścił list jego pisany do w. mistrza w Kodeksie dyplom. Litwy na str. 374, który brzmi następnie:,„Najprzewielebniejszy, miłościwy Panie; raczcie łaskawie wiedzieć, że wczoraj s Pułtuska, od mojego pana, ks. biskupa z Mazowsza przybyłem i wezwany zostałem przez pana komtura brodnickiego, który po mnie posłał, abym oznajmił jak się tu rzeczy maja, że mogę, jeślibym życzył, waszej miłości o wszystkiém donieść, oraz bylebym był gotów do pisania, list mój natychmiast przesłany będzie. Co powszechnie głoszą to najrzetelniej powtarzam, a mianowicie: że "Tatarzy świeżo, wnet po Wielkiéj.nocy wpadli na Podole, że jest ich około 40,000, że szeroko roznieśli pożogi i spustoszenia, że Polacy ziem krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej i t. d. z rozkazu króla i rady, poruczyli betmaństwo panu Ciołkowi bratu ks. biskupa poznańskiego, który jest najzdolniejszym i najwłaściwszym do prowadzenia wojny w tym kraju; że wojsko jego stoczywszy bitwę s Tatarami, zostało rozgromione, 1 wielu panów polskich razem z nim, tudzież z hufcami swojemi, około tysiąca ludzi; niemniej ze dwa tysiące mężczyzn i niewiast, wpadło w ręce najezdników i s kraju popędzono ich na stepy; że "Tatarzy s całą siłą leżą między Lwowem i Haliczem, lecz posyłają zagony, które wszystko łopią i w pień wycinają, tak, że się aż pod granicę węgierską zapędzają. Cały kraj leżący po lewój ręce, w którym nie dawno znajdowałem się, jest spustoszony, i w najlepszych ziemiach korony polskiéj panuje teraz płacz i narzekanie. Także od wielkiéj nocy, w Litwie poddało się pięć zamków Świdrygielle, Polacy wyprawili do niego liczne i poważne poselstwo, s przełożeniem pokoju między nim i książęciem Zygmuntem, aby podzielili się Litwą i trzymali ją do końca żywotów swoich. Świćżo udali się panowie polscy do Sandecza, na zjazd s posłami cesarskimi, na kcórym mają radzić o krajach podolskim, ruskim i wołoskim, azalite do cesarza należeć będą; bo istnieją zapisy między Węgrami i Polakami, że po śmierci któregokolwiek s królów (porówn. wyżéj t. 1, str. 313) jeszcze przez pięć lat mogą być dzierżane, urzędnicy zaś koronni obojga narodów zjechać się powinni i zgodnie postanowić, do którego królestwa te kraje wiecznóćnu czasy należćć mają. Nadto raczeie wiedzićć: że biskupi polscy, tudzież biskup z Mazowsza (płocki), wszyscy popadli w klątwę papiezką, że podobnież wyklęci są przez św. sobór bazylejski, że w kościołach téj wielkicjnocy było nadzwyczaj pusto. Mój ks. hiskup schronił się w knieje, inni mieszkają po zamkach i dworach, kościoły zaś stoją zamknięte, skąd w Polsce nieskończenie wiele zamieszania i narzekań, wszyscy powlarzają, iż większych nierównie kłopotów niż powyższe obawiać się im przychodzi. Miłościwy panie, skoro tylko ca prawdziwego daviedzićć sie potrafię, s czego wasz zakon mógłby doznać szkody, dopóki żyję nigdy tego nie zamilezę ani zataję, ale dniem i nocą natychmiast komturowi brodnickiemu donosić będę, tak, abym nie nie omieszkał, coby was od szkody ochronić mogło.ś

132 Przy zawarciu s krzyjakami rozejmu, w obozie polskim od Jasieńcem, dnia 13 września 1433, (ob. Voigt. L. 7, str. 638) ostanowiono i iż pełnomocnicy królewscy i w. mistrza powinni byli zjechać dnia 30 listopada do Brześcia-kujawskiego y dla układów o pokój wieczysty, Krzyżacy zuękani klęskami ostatniej wojny, gorąco praguęli zgody; marszałek zakonu Jost von Strupherg, podczas unitów jasienieckich błagał Mikołaja z Michałowa kasztelana krakowskiego i hctmana najwyższego wojsk koronnych, aby razem z innymi przejedaał zagniewany umysł Władysława Jagiełły, Slarania w tój inierze rady królewskiej me były bezskuteczne, w tydzień bowiem później, hetman napisał list następny: „„Wielmożnemu i wielebnemu panu Pawłowi z Russdorf w, mistrzowi zakonu pruskiegoe Wielmożny, wielebny panie. Stosownie do uczynionych mi przełożeń przez w. marszałka waszego, podczas układów z zacnymi komturami waszymi o zawieszenie broni, odbywanych pod Jasieńcem, abyśmy najjaśniejszego króla i pana naszego najmiłościwszego radami naszémi skłaniali i wiedli do tego, coby przyczynić się właściwem do ustalenia wieczystego pokoju być megło, mianowicie zaś, aby jego królewska mość raczył zaulanego dworzamina swojego, do krajów waszych, tym końcem wyprawić, iżby waszego własnego gońca do oświeconego książęcia Zygmunia w. książęcia litewskiego doprowadził, tudzież, aby dalej s pismami na< szémi do książęcia Świdrygiełty, podobnież mu towarzyszył; skorośny do najmiłościwszego pana naszego przybyli. natychmiast zgodnie s prośbą rzeczonego w. marszałka, błagaliśmy o to króla jego miłość. Najjaśniejszy pan, jako miłośnik pokoju, przyzwohić na to raczył i rzeczywiście rycerza Mikołaja Zakrzewskiego, (porówn. Nies. t. 4, str. 647) pokojowca swego, przez kraje wasze, aż do pomienionego w. książęcia posyła. Chcicjecie zatóm opatrzyć go potrzebnym listem glejtowym, a jeślibyście obmyślili dla niego swobodny i bezpieczny przejazd i powrót, rozkazaliśmy rzeczonemu dworzaninowi, aby razem z waszym golńcem bez zawodu udał się do Świdrygiełły; bo gdybyście to omieszkali, Iękamy się azalii przez tamte kraje litewskie, bez nichezpieczeństwa osoby swojéj, mógłby przejechać. Nadto przeświadczeni jesteśmy: że książe Świdrygiełło w obecności tego posłańca królewskiego, łatwiej przyzwoli na niniejsze zawieszenie broni, za pośrednictwem którego, przy pomocy Bozkiéj, sknteczniéj dójść możemy do zawarcia pokoju wieczystego. Dan w Pyzdrach, w niedzicłę najbliższą przed św. Mateuszem (20 września) roku Pańskiego 1438, Mikołaj z Michałowa kasztelan krakowski, hetman najwyższy wojsk korony polskiéj. (Ob. ten list łaciński w Raczyńsk, Kodeksie dyplom. Litwy str. 376.) W zapowiedzianym dniu 30 listopada, pełnomocnicy stron obiedwóch stanęli w Brześciu. Dwa tygodnie trwały układy, nakoniec 15 grudnia 1433 zawarto dwuletni rozejm na poniższych warunkach: „Władysław z Boźéj łaski król polski, najwyższy książe litewski, dziedzic Rusi i t. d. Oznajmujemy brzmieniem niniejszego, wszem w obec do kogo należy, teraźniejszego i przyszłego wieku ludziom, do których wiadomość o tóm dójdzie p iż pragnący po wojnach, bitwach i walkach, jakie między nami, królestwem naszem i w. księstwem litewskiém, oraz wielcbnym panem Pawłem 2 Russdorf w. mistrzem pruskim i jego zakonem, rozsiewey kąkola bez końca krzewili, pod cieniem słodkiego pokoju odetchnąć, gdyż Boga tylko należycie w pokoju czcić można; zawarliśmy, postanowik, ułożyli i utwierdzili zawieszenie broni i zgodę prawdziwą, chrześcijańską, doskonałą i nieomylną między nami, królestwem naszém polskiém i dostojnymi synami naszymi Władysławem i Kazimierzem, niemniej między oświeconymi książętami Zygmuntem w, książęciem litewskim i wszystkiémi krajami wielkiewo księstwa litewskiego, oraz wszystkiémi ziemiami, jakie posiadamy i na przyszłość posiadać będziemy, nakoniec między Ziemowitem, Kazimierzem, Władysławem i Bolesławem mazowieckimi i Bogusławem słupskim książętami, tudzież między wszystkimi naszymi i ich poddanymi i stronnikami z Jedaéj, a wielebnymi panami Pawłem rzeczonym w. mistrzem zakonu ś. Marji teutońskiego w Prusiech, Cyssem z Ruenberga inflanckim i Eberhardem Sansheim niemieckim „mistrzami, udzież wszystkiémi krajami, które posiadają i na przyszłość posiadać będą, między ich poddanymi i zwolennikami z drugiej strony, od dnia Bożego narodzenia (25 grudnia) blizko przyszłego, na lat dwanaśnie bez przerwy po sobie idących. pod warunkami i rozporzą dzeniami niżéj wyrażonóemi. A naprzód: aby owocu i korzyści pokojn wieczystego, za powagą tegoż pokoju, dostąpić, stanowimy i mocą niniejszego pisma przyrzekamy i zaręczamy. że dla układów 0 pokój wieczysty, biskupów, baronów i rady nasze w dnm narodzenia błogosławionej Marji Panny (8 września) blizko przyszłym, do osady czyli wsi naszéj Słońska wyprawimy. Jeżeli zaś, czego Boże uchowaj. w miejscu i czasie naznaczonym, ostatecznie zgodzić się nie będą mogli, wolno rzeczonym radom naszym za przyzwoleniem drugiej strony, Jnny lub inne rok lub roki składać. dla dokończenia tego pokoju wieczystego, tyle razy, ile to właściwóm; być uznają. Jeśliby nieukończywszy sprawy około pokoju wieczye stego strany się rozjechały, niemniej przecięż zawieszenie broni i wzajemne dochowanie rozejmu przez lat dwanaście, bez najmniejszego zgwałcenia, najazdu i przerwy trwać i istnieć powinno. Pawtóre: Przez cały ciąg rzeczonego rozejnm, wszystkie zamki. miasta i miasteczka, wsi, dzierżawy, posiadłości lenne i hołdowne, w tvch ostatnich wojnach nabyte i dzierżane, przy stronie która je nabyła, a mianowicie miasto Arnsemald, inaczej Choszczno zwane, dobra lenne czyli bołdowne nowo-wedleńskie i falkenburgskie z ich zamkami i miasteczkami Wedel i Falkenburg, oraz ze wsiami do rzeczonego miasta Arnswald należnómi i s prawem dzierżenia dworu tegoż miasta i tylko co wspomnianych miasteczek, zastrzegając wszakże, iż miasta Arnswald niewolno będzie uzbrajać. ani na warownią zamienić, nakoniec wsi Murzynów, Orłów i Nowa-wieś! w dzierżeniu i posiadłości naszej i królestwa naszego, zamek zaś Nieszawa z dalszémi wsiami z drugiej strony boru wzdłuż Wisły po: łożonśómi, razem z borem od dawna do wspomnionego zamku należącym, i s przewozem na Wiśle pod Toruniem. w posiadaniu 1 dzierżeniu rzeczonego pana mistrza zostaną, S$ tóm nadto zastrzeżeniem, iż dzierżawcy miasta Arnswald mieszkańców uciskać nie mają, ale przy ich prawach i zwyczajach, których dawniéj używali i przestrzegali, utrzymywać i zachowywać powinni. Potrzecie: Dalsze zamki, miasta i miasteczka przez wojska nasze spalone, przez cały ciąg niniejszego rozejmu, nie będą ulegały władzy żadnej ze stron umawiających się, ani uzbrajane i warowane przez którąkolwiek stronę być mogą; tylko mieszkańcom chcącym osiąść w rzeczonych miastach, wolno będzie bez dołożenia się i przeszkody którejkolwiek strony, domy budować ikupczyć. Jeśliby zaś jacy złoczyńcy krzywdy lub uciski osadnikom rzeczonych miost wyrządzali. wówczas starosta wielkopolski i wójt Nowej-marchbji zasłaniać ich i bronić powinni, a również jeśliby jakie spory, zatargi lub wątpliwości między nimi wynikły, ciż sami starosta 1 wójt określić i rozstrzygnąć je mają. Poczwarte: Co się ściąga do granic wyżej wymienionych książąt mazowieckich i słupskiego, te w tychże obrębach, znakach,. postanowieniach i zastrzeżeniach, przez ciąg rozejmu pozostać powinny, w jakich przed rozpoczęciem ostatnich wojen znajdowały się i były. Popiąte: Wnet z zaczęciem rozejmu mistrz i zakon ohowiązują się zwrócić wszystkie dobra, wsi, dwory i jakiekolwiek ziemie lub posiadłości biskupom lub umocowanym kościołów gnieźnieńskiego, poznańskiego, kujawskiego i płockiego, ażeby, tak jak je zawsze od najdawniejszych czasów posiadali, oprócz tej krótkiej i małej przerwy świeżych wojen, znowu posiadać i trzymać je mogli swobodnie » bez żadnego sporu i przeszkody, przywłaszczenia Inb grabieży ze strony pana mistrza rzeczonego zakonu. Po. szórłe: Szkody rzeczonym biskupom i ich kościołom, przez wojska pana mistrza zakonu i wzajemnie, przez wojska nasze biskupom i kościołom ziemi pruskiej poczynione, zostaną w zawieszeniu aż do końca rozejmu; nikt z osób duchownych lub świeckich, do sądów duchownych lub świeckich, żadnej ze stron umawiających się, pociągać da prawa s powodu rzeczonych szkod nie powinien, co się zaś ściąga do szkód, dziesięcin, poborów, lub innych dochodów zagrabionych lub zatrzymanych biskupom naszym w ziemi pruskiéj ł przez pana mistrza i zakon, to wszystko zawiesza się aż do dma wyż pomienionej uroczystości błogosławionej Marji Panny (8 września) i żaden krok prawny, am żaden sąd miejsca mieć w téj rze< czy nie mogą; wszakże, jeśliby w tym oznaczonym czasie do zgody i domicrzenia stronom słuszności nie przyszło, wówczas każda używać może swojego prawa, lub być z niego wyzutą,, byleby rzeczeni biskupi w posiadłościach swoich uszczuplonymi nie zostali, Posiódme: Aby wszelkie podejrzenie i pamięć nieprzyjaźni z obu stron między nami i zakonem zniszczyć; wszystkie ligi, związki, zapisy, jakiekolwiek są lub były, między rzeczonym panem mistrzem pruskim, oraz mistrzami niemieckim i inflanckim, ich biskupami, rycerstwem i wszelkiego stanu poddanymi, a książęciem Świdrygiełłą; prałatami,, książętami, bojarawi i poddanymi ziem litew-; skiéj, zmndzkiéj i ruskiej, mają być cofnięte, zniweczone, ogłoszone za żadne i nieobowiązujące; wspomiem zaś mistrzowie, z4kon, biskupi, rycerstwo, obywatele i ich poddani, powinni nazawsze tegoż książęcia Świdrygietłę opuścić i odstąpić wiecznemi czasy, jakoż od obecnej chwili opuszczają go i odstępują i nigdy żadnéj pomocy ani rady przeciw nam lub synom naszym y albo przeciw królestwu polskiemu, nie dadzą ani udzielą, i owszem nie dozwolą nawet samemn książęciu Świdrygielle, przez ziemię i państwa swoje żadnych szkod lub trudności królestw i koronie, lub wielkiemu księstwu litewskiemu i ruskiemu czynić; nienmiéj przyrzekają w żaden sposób, bądź jawnie, bądź skrycie, am przez siebie ani przez naprawione osoby nie wspierać go ami mu dopomagać; wszystkie listy, zapisy lig lub sojuszów, między tymże książęciem Świdrygiełłą i wszystkimi jego stronnikami zawartych, nam i koronie na dniu 31 grudnia w Raciążu do rąk posłów naszych, których tym końcem wyprawimy, pan mistrz złoży, a w tymże czasie i my zapis wzajemny pana mistrza, rzeczonemu książęciu wydany, za pośrednictwem tychże posłów powrócić, rozkażemy. Poósme: Przyrzekamy i ręczymy: iż skutecznie starać się i usiłować będziemy, aby oświecony książe Zygmuut w. książe litewski, brat nasz najmil-. szy, wyż umówiony rozejm z biskupami, książętami i innymi poddanymi swoimi, przyjął, utrzymał i zachował we wszystkich jego szczegółach i zastrzeżeniach, oraz aby go listami swojémi utwierdził, które to listy rzeczonemu panu mistrzowi na blizko przyszłym zjeździe, a mianowicie w uroczystość narodzenia błogosławionéj Marji Panny, wygotowane, przez gońców naszych przeszlemy. Podobnymie trybem pan mistrz wielki i zakon, listy mistrza inflanckiego, jego biskupów i komturów, posłom naszym w dniu wyżej oznaczonym, przez posłów swoich złoży. Podziewiąte: Jeśliby jacy złodzieje, zbrodniarze i podpalacze z jakichkolwiek państw zakonu, do krajów, księstw i ziem królestwa uciec mieli, natenczas mieszkańcom i komu na tém zależeć będzie z owych państw i krajów, ma być wolno ścigać ich bez najmmiejszéj przeszkody gdziekolwiekby chcieli, i owszem starostowie, dzierżawcy, ziemianic, sędziowie, urzędnicy i poddani nasi, za pierwszem wezwaniem, obowiązani będą dopomagać radą, pomocą i gorliwością, aby tego rodzaju złoczyńców imać i schwytanych, według praw miejscowych królestwa i księstw naszych, nalcżycie ukarać; gdyby zaś ujętymi. być nie mogli, natenczas w królestwie, państwach i ziemiach naszych, ani przez nas, ani przez kogokolwiek bądź utrzymywani i przechowywani być nie powinni; przeciwnie obowiązują się obiedwic strony, bez zdrady i podstępu, wzbronić im przytułku w swoich panstwach i na pograniczu, tych zaś, którzy dopuścili się zbrodni, wydać w ręce sprawiedliwości. Ze złoczyńcami królestwa naszego polskiego, Rusi, ofi. księstw i państw wyżej wspomnianych, do Prus lub Inflant zbiegłych, we wszystkićem podobnaż słuszność ma być zachowana. Podziesiąte: Żadua ze stron umawiających się, przez cały ciąg trwania rozejmu, w państwach swoich chować ani cierpićć nić ma takich lub takiego, którzyby, lub któryby, stronę dru84, jej poddanych lub poddanego wyzywać chciał lub chcieli, albo . wyzywali, szkody czynili, lub inne jakie ciężkie krzywdy zadawali; i owszem ani im dopomagać, ani przejścia przez swoje kraje,ku szkodzie strony drugiéj, dozwałać nie powinna, bez żadnej zdrady i podstępu. Pojedenaste: Jeżeli który z naszych poddanych miejscowych lub przybyłych, z jakiego zdarzenia lub przypadku. nadweręży lub zachwieje niniejszy rozejm, jako to: przez rozbój, grabieże, pożar, spustoszenie, łupicztwo, lub mężobójstwa, albo innego rodzaju zbrodnie w obustronnych krajach popełnione i zrządzone, najmocniéj zastrzega się, iż s tego powodu rozejm ani ustawać ani znosić się nić ma, ale w swój mocy i sile trwać powinien; rzeczeni zaś złoczyńcy i winowajcy na pewne miejsca pograniczne państw obojga stawieni będą (przed urzędnikami) tak królewskimi jak zakonnymi, którzy co roku zjeżdżać i zbierać się mają, dla poskromienia tego rodzaju zbrodni i występków. Ci zatém staroslowie i urzędnicy nasi, przybrawszy s każdej strony po dwóch mężów uczciwych, sumiennych i używających dobrej sławy, na pewne miejsca obojga państw t.j. korony i zakonu zjeżdżać się będą dla sądzenia poskramiania i domierzania kar zasłużonych za tego rodzaju zbrodnie. Podwónaste: Wszyscy kupcy i jacykolwiek mieszkańcy królestwa: naszego, ziem i państw litewskich, źmudzkich, ruskich, mazowieckich i słupskich, tudzież wzajemnie jakichkolwiek ziem pruskich 1 inflanckich stronie drugiéj uległych, ze swojemi towarami i rzeczami, swobodnie bez żadnej przeszkody lądem i morzem, wodą i wszelkiémi rzekami, na statkach wielkich lub małych, przechodzić mogą i będą mieli prawo, ile razy to za dogodne dla siebie znajdą, przez cały ciąg trwania niniejszego rozejmu. Połrzynaste + Ami my król, ani stronnicy nasi nowych ceł i myt nakładać nie mamy, dawne jednak cła i składy towarów, lub sposoby i zwyczaje ich składania utrzymują się w swojéj mocy, s tém wszakże objaśnieniem, że jeśhby szyprowie i woźnice własność lub towary kupieckie za opłatą prowadzący, komory lub myra mijali y karać ich należy na koniach i ich własności, towary zaś kupców zabierane i zatrzymywane być nie powinny. Poczternaste: Opłata zwykle Pfundzoli zwana, pozostanie w zawieszeniu aż do dnia zjazdu wyżéj oznaczonego, w uroczystość błogosławionej Marji Panny, tymczasem zaś od kupców korony polskiej i w. księstwa litewskiego wymaganą być nić ma. Popiętnaste: Poddani nasi, książąt i ziem rzeczonych wszelkiego stopnia, stanu i powołania, którzyby dla kupczenia w kraje pruskie, inflanckie lub inne przybyli, nie powinni ani przez pana mistrza i zakon, ani przez ich poddanych miejscowych lub obcych jakiegokolwiek stopnia, stanu lub powołania, być napastowani albo więzieni, Jecz w miejscach pobytu swojego, jeśliby zatargi jakie wynikły, według praw krajowych rzeczonych ziem, mają być sądzonymi; schwytany tylko na gorącym uczynku, w miejscu wykroczenia sprawiedliwą karę odniesie 3 w poszukiwaniu świeżych długów, pozywać należy w miejscu. gdzie zaciągnione zostały, jeśliby winowajca z miejsca, w którém zadłużył się, bądź jawnie, bądź skrycie odjechał, przed swojego właściwego sędziego ma być pozwany. Poszesnafe: Most na rzece Drawie około Ochczeta, ma być utrzymany i zastrzega się wolny przezeń przechód w ciągu trwania niniejszego 'ozejmu. Posiedmnaste: Aby między nami, mistrzem i zakonem raz poddanymi naszymi, częste niezgody s przyczyny młynu luiekiego wynikające, umorzyć, zgadzamy się i na wolą pana mistrza wszczamy, albo zuieść groblę i dać wolny bieg wodzie do rzeki Drwęcy, albo jeżeli młyn zbudował lub zbudować zechce, za złoeniem przez nas połowy nakładu, aby nam też połowę korzyści, ożytków i dochodu s tego młynu przez ciąg trwania niniejszego ozejmu zostawił. Poośmnaste: Dla zachowania i utrzymania tego ozejmu i ugody z większą pewnością, mocą i trwałością, przyrzeamy bez żadnego podstępu i zdrady, pod czcią i wiarą, Że na ŻaInego żyjącego człowieka żądanie, namowę, naprawę, wrażenie lub ozkaz, chociażby jaśniał najwyższém dostojeństwem, czy lo paiezkiém y czy cesarskiem, czy królewskiém; na żadnego zgromazenia prawnego osób duchownych lub świeckich, nie będziemy Dzie, 1. II. 26 mieli prawa, aui mocy, nadwerężyć go w całości lub w części, jawnie lub skrycie, sami przez siebie, lub przez innych, przez naprawione osoby duchowne lub świeckie, ani gwałeić go tym lub jakimkolwiek innym obyczajem. Podziewiętnaste: Aby to wszystko co poprzedza, pewniejszem zastrzeżemem obwarowane, niezłomnie trwało i aby jedna strona przeciw drugiej, z obawy rychłej kary, nie rwała się do oręża i wojny, postanowiliśmy i uchwahki: iż biskupi, rycerstwo i cały ogół korony naszéj, powinien i obowiązany jeśt - biskupom, rycerstwu, szlachcie i całemu ogółowi ziem zakonu, wręczyć pewne listy nasze, i wzajemne od mich tegoż brzmienia przyjąć, które równie my, jak mistrz i zakon obustronnym naszym poddanym wydać przyrzekamy, aciż poddam nasi, poddanym królestwa naszego dac i wręczyć, na wyżej oznaczonym dniu uroczystym narodzenia Marji Panny, w następnych lub podobnych wyrazach: Że jesli my, lub następcy nasi wciągu trwania niniejszego rozejmu, pana: mistrza lub kraje zakonu, wojną 1 orężem niepokoić chcieć lub usiłować będziemy, natenczas poddani nasi przyzwolić na to nie powinni, ani w łem okazać nam posłuszeństwa i uległości, i owszem wolni zostaną od wszelkiego względem nas hołdu, przysięgł © poddaństwa, dopokąd do zachowania ninicjszego rozejmu nie powrócimy. Na wiarę i świadectwo wszystkiego co poprzedziło, przywieszone zostały pieczęci majestatu naszego, tudzież najprzewielebniejszych, przewielebnych, wielmożnych, walecznych, szlachetnych i przezornych, panów biskupów, baronów, rycerzy, mieszczan i miast naszych niźéj wyrażonych: Wojciecha gnieźnieńskiego prymasa, Jana lwowskiego s Zbigniewa krakowskiego, Stanisława poznańskiego biskupów, za potwierdzeniem innych naszych biskupów, baronów, ziemian, rycerzy, miast i mieszczan. Działo się i dano w Tęczycy, we włorck najbliższy po s. Łucji, (15 grudnia) roku pańskiego 1434, Ob. Dogiela t, 4, str, 119,

133 Synem Władysława, niegdyś wielkorządzcy w Polsce za króla Ludwika i Agaty księżniczki mazowieckiéj.

134 Błądzi Wapowski, przeciwnie. podług Długosza ks. 11, str. 041, zwyciezcą był Mikołaj. Henel u Sommersberga t. 1, str. 376, dzień bitwy pod Rybnikiem naznacza 13 maja. Mikołaj książe raciborski żył do 1452 dnia 13 września, pogrzebiony w Rybniku w kościele panien Dominikanck. Ob. Długosza ks, 33, str. 104.

135 Długosz ks. 11, str. 644 pisze, że Kazimierz umarł d 7 kwietnia 1433 r.

136 Porówn. Narbutta t. 7, str, 146, Świdrygiełło najazd sWój skutecznił pod koniec sierpnia.

137 Bitwa, w któréj Teodoryk Croc marszałek inflancki wpadł w ręce Polaków, stoczona była d. 13 wrześma 1431 r.
:k

138 Brat Witołda Zygmunt objąwszy rządy Litwy, zawarł dnia 15 października 1432 w Grodnie s pełnomocnikami króla Władysława Jagiełły, nmowę określającą wzajemne stosunki obudwu państw zjednoczonych. Długosz ninieścił ją w zupełności. (ks. 11, str. 613) W tymże dniu osóbnym listem, podobnież znajdującym się u Długosza (ks. 11, str. 617) Zygmunt zapowiedział, że Horodło jest własnością korony polskiej, Dła skłonienia Litwinów i Rusinów, których nazwiska czytamy na tych zapisach, aby się tym postanowicniem nie opierali, pełnomocnicy polscy wydali w Grodnie przywilej imieniem Władysława Jagiełły, ponawiający dawniejsze w 1387 lutego 20 d. w Wilnie, tudzież 1413 października 2 w Horodle udzielone, któremi szlachta litewska porównana ze szlachtą polską. (Ob. Zbiór praw lit. Działyńskiego str. 1 i 7; Jaroszewicza Obraz Litwy t. 2, str. 46.) Umieszczam go tu w dosłówném tłomaczeniu: „W imie Pańskie, stań się. Na wieczną rzeczy pamięć. Ponieważ wtenczas tylko mnogich błędów i wątpliwości zawad unikamy, kiedy sprawy wieku naszego pismem i zeznaniem świadków potomności przekazujemy, przeto my Władysław z Boźéj łaski król polski, ziem krakowskiej, sandomićrskiej, sieradzkiej, łęczyckiéj, kujawskiéj oraz litewski najwyższy książe, Pomorza i Rusi pan idziedzie, oznajmujemy brzmieniem niniejszego, wszem w obec do kogo to należy, teraznicjszym i następnym, którzy o tem wiedzieć będą, iż pragnące kraje nasze litewskie 1 ruskie w zbawienny porządek wprawić i korzyści ich, ile przy pomocy Bozkiej zdołamy, zapewnić, oraz stan ulepszyć, wszystkie listy, przywileje i nadania zasłużonym kniaziom, bojarom, szlachcie rzeczonych krajów i ich mieszkańcom, pod jakiémikolwiek warunkami, artykułami i powodami darowane i udzielone y powagą niniejszego naszego przywileju, z naszej szczodrobliwości i łaski, tudzież. aby pocieszeni naszemi hojniejszémi względami, większej stateczności 1 wiary mogli okazywać nam dowody, s pewnej wiadomości, woli i zgody dostojnego i oświeconego książęcia, pana Zygmunta w. książęcia litewskiego i ruskiego, brata naszego najmilszego, powtórnie wznawiając umacniamy, ogłaszamy, nadajemy i potwierdzamy, stanowiąc, iż moc obowiązującą wiecznój trwałości mieć powinny. A naprzód rzeczeni baronowie i szlachta dobra swoje ojczyste, równóem prawem mają dzierżćć, jakiém wiadomo jest, Ze baronowie królestwa polskiego swoje dzierża; nadania nasze, które sprawiedliwie i prawnie trzymają, podobnież trzymać będą i służyć ma im wolność przedać je, zamienić, darowaąć, i kuswym pożytkom obracać, wszakże tak, iż oddalając je, zamieniając y lub darując przed nami, albo urzędnikami naszymi; wedle zwyczaju królestwa polskiego, czynić to powinni. To atoli wyraźnie waruje się i zastrzega: że do budowania i poprawy zamków, do wypraw wojennych i do składania podatków, wedle starego zwyczaju należeć będą. Że zaś w tym czasie, gdyśmy te nadania, przywileje i wolności rzeczonym zienmiom i ich mieszkańcom udzieLili, kniaziowie, bojarowie i szlachta ruska poddana ziemi litewskiéj, zdawała się być od tych nadań, swobód i przywilejów wyłączoną, przeto pragnąc, aby stój przyczyny, między ludźmi tychże krajów. jakie rozterki lub niechęci na przyszłość nie wyniknęły, któreby stan rzeczonych ziem nadwerężyć mogły, lecz aby jednostajnómi pocieszeni łaskami, w jedności oręża i tożsamości woli, tm goręcej i stateczniéj o całość tych krajów i utrzymanie jego pomyślności starali się i wzajemnie dążyli, tudzież na nasze i wspomnionego brata naszego najmilszego pana Zygmunta w, książęcia hitewskiego i ruskiego posługi i rozkazy, gorliwiéj i wierniéj pochopnymi byli, chcemy, aby rzeczeni kniaziowie, szlachta i bojarowie Rusini, témiż nadaniami, swobodami, przywilejami i korzyściami cieszyli się i ich używali, z jakich kniaziowie, szlachta i bojarowie litewscy korzystają i jakie posiadają. Podobnież będą mieli prawo, herby i klejnoty rycerskie nosić i ich używać, równie jak Litwini, którzy te herby od rycerstwa korony polskiéj wzięli, którémi obecnie cieszą się i używają. Nadto Litwini, porozumiawszy się z bracią swoją rodową królestwa polskiego, przyjmą do rzeczonych herbów swoich i do rycerskich klejnotów szlachtę Rusinów i też herby i klejnoty na wzór szlachty polskiéj udzielić im będą mogli. Za świadectwem niniejszego listu, do którego pieczęci nasze niżéj podpisanych prałatów i baronów, a mianowicie: Zbigniewa z Bożéj łaski biskupa krakowskiego, Jana z Lichina brzeskiego, Jaranda z Grabia inaczej z Brudzewa, inowrocławskiego wojewodów; Władysława z Oporowa doktora prawa kościelnego, dziekana krakowskiego, proboszcza łęczyckiego, protonotarjusza stolicy apostolskiéj i korony polskiéj podkanclerzego, Wawrzyńca Zaręby sieradzkiego, Spytka s Tarnowa pana jarosławskiego i Przybysława Dzika s Kadłuba żarnowskiego kasztelanów, są tymczasowie przywieszone, dopóki z rozkazu najjaśniejszego pana naszego Władysława króla, pieczęć majestatyczna jego królewskiéj miłości zawieszoną niebędzie. Działo się i dan we Lwowie (zapewne w Grodnie) we śrzodę w sam dzień św. Jadwigi (15 października) 1432.“ Ten zapis znajduje się w księdze przywilejów służących w. księstwu litewskiemu, sporządzonéj w pierwszéj połowie przeszłego wieku w archiwum nieświskiém, z oryginałów zostających jeszcze wówczas pod strażą książąt Ordynatów Ra-

139 Zygmunt stanął w Bazylei d. 11 października 1433, bawił w tém mieście aż do 12 kwietnia następnego roku. Ob. Aschbach t. 4, str. 489.
dziwiłłów; szacowny ten zbiór jest własnością Teodora Narbutta,
który pozwolił mi go przepisać. W tójże księdze znajduje się ko, pia przywileju Władysława JagicHły, wydanego w Nowdm-mieście
Korczynie, dnia 27 Iutego 1434 v.; przy nićin było, oprócz majestatycznej, 40 pieczęci mniejszych, "Treść tego przywileju obejmuje
wszystkie umowy, jakie dotąd zawarte były z wielkim książęciem lie
tewskim Zygmuntem, co do wcielenia ltwy do Polski. O innych
zapisach ściągających się do tegoż przedmiotu. Porówn. Gołębiowskiego y l. J, stw, 386, Dzieje polski za Władysława Jagiełły it, d.

140 Długosz ks. 11, str. 650 pisze, że król znaczną część postit 1 wielkonocne święta przypadające w tym 4434 r. dnia 28 marca, w Krakowie przepedził, 5 zaś kwietnia Kraków opuścił. Fryderykiem nazwany, jest Teodor Ostrogski, inny zapewne od stronnika Swidrygiciły, o którym niżej znajdziemy jeszcze wzmiankę.

141 S piątku na sóbotę, t, j. d. 23 na 24 kwietnia, po św. Wojciechu.

142 Długosz ks. II, str, 651 pisze, że ulubieńcowi swojemu Janowi Słaboszowi herbu Wieniawa pierścień oddał dla wręczenia go Zbigniewowi.

143 Długosz ks. 11, str. 651 dodaje, że umarł w poniedziałek o godzinie trzeciéj w nocy,

144 Podług Długosza 40 daiami, gdyż Aleksandra umarła 20 kwietnia 1434 ry (ks. 11, sur. 052).

145 Porówn, Długosza ks. 1], str. 654. Pogrzeb odbył się
się w piątek dnia 18 czerwca 1434 r.; mistrz Paweł z Zatora, (o którym ob. Wiszniewskiego bist. lt. polsk. t. 5, str, 56) miał mowę pogrzebową w językn polskim, którą niedbałość wieków przeszłych dla nas zatraciła. Dlugosz zachował elegją łacińską s powodu zganu królewskiego przez Grzegorza z Sanoka napisaną. Wyborne uwagi o tej elegii ob w Wizerunkach naukowych na r. 1841, tom 21, w biogralji Kallimacha przez Lcona Borowskiego, str. 59.