Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Книга седьмая. Часть 1 из 4: оригинал

Книга седьмая. Часть 1 из 4. С. 350-377. Польский текст издания 1847 года.

Księga siódma

Na odgłos wjazdu królewskiego do Budy, bisknpi krajowi i urzędnicy koronni na wyścigi przybywać poczęli, Jan arcybiskup kolocański,217 Maciéj wesprimski218 kanelerz królestwa, biskupi: pięciokościelski,219 siedmiogrodzki,220 zagrzchski,221 nitreński, (7) sirmieński,222 waceński,223 waradyński,224 i czanadzki,225 i liczny z nimi orszak znakomitych mężów. Stefan226 despota serbski przez posłów króla pozdrowił, wymawiając nieobecność swoję - włarynieniem: Turków do Kaseji, wszakże wierność i posłuszeństwo ślubował; toż uczynił i król Bosnji, który s podobnegoż powodu poselstwo do Władysława wyprawił. Kar. dynał ostryhomski,227 który niedołożywszy się nikogo, niemowlę Władysława ukoronował, ludzicźż Władysław Gara co koronę królestwa Elżbiecie wydał; upewnieni słowem królewskiém do Budy przybyli. Władysław wyszedłszy na ich przyjęcie, z wielką czcią, nie jak przeciwników, lecz jak przyjaciół wdzięcznie i łaskawie powitał i o Życzliwości swojéj upewnił. Królowa Elżbićla przerażona tą zgodą i urzędników koronnych i narodu, aby nic zdawała się upadać na sercu, wzięła na żołd kilka hufców zaciężuego żołnićrza i Smykowskiemu228 Czechowi, znęconemu wielką nagrodą dowództwo nad nim powierza, z rozkazem, aby stronników Władysława wojną nękał. Zamek warowny Jawryn uprosiwszy go sobie od biskupa miejscowego,229 jemu porucza, aby stamtąd przy zdarzonéj zręczności przeciwników trapił. Skoro król Władysław usłyszał, że z Jawryna najazdy wypadają, natychmiast wojsko z Węgrów i Polaków złożone na zdobycie téj twierdzy wysyła, które gdy ją opasało, Ulryk hrabia Cillji230 co się w niéj był zamknął, pragnąc umknąć i naradzić się z królową będącą wówczas w Presburgu, o kolei toczenia dalszéj wojny, oszukawszy straże, w nocy, z zamku wyszedł i rzeką zwaną Raba, tuż u podnóża twierdzy płynącą, na statku dostał się na niedaleką wyspę dunajską, na któréj łatwo luszył nieprzyjaciela unia 16. znał? p; o knąć i pogoń omylić; wszakże skoro ucieczkę jego z zamku odkryto, wnet Żołnićrze królewscy, wsiadłszy na łodzie, ścigać go i naprzód na wyspie szukać poczęli. Ulryk zrozumiawszy, Że nicobceność jego postrzeżono i przeciwnicy w ślad za nim gonią, rozkazał przybocznemu orszakowi swojemu rozproszyć się po wyspie, a jeśliby którego z nich schwytano, utrzymywać że hrabia Ulryk już wyspę opuścił. Jakoż, gdy ich późniéj odkrywszy pochwytłano, mimo najściślejszych badań o hrabi, wszyscy zgodnie utrzymywali, iż nie wiedzą gdzie się znajdował. Już żołnićrze królewscy nie nie sprawiwszy, zabićrali się wyspę opuścić, gdy wtém jeden z nich zwany Windyka, przebiegłym forlelem mimowolnie prawdę odkrył; „„bogdaj was Bóg skarał, krzyknął, żeście kłamstwem swojém pana waszego, hrabię Ulryka zgubili, bo my wierząc wam na słowo, postrzegłszy człowieka kryjącego się w zaroślach łozy, zabiliśmy go, sądząc, że to był prosty żołnićrz; późniéj dopićro odzierając trupa poznaliśmy w nim książęcia. Przeraźeni tómi słowami, łez i jęków pohamować nie mogąc, jawną dotkliwego żalu oznaką dowiedli, Że hrabia krył się jeszcze na wyspie; a więe Żołnićrze królewscy pilniéj trząść ją poczęli i nakonice schronionego w choinic, po długiéj pracy znaleźli. Uwięziwszy go zalém i okuwszy w kajdany, naprzód do obozu, a następnie do Władysława do Budy odprowadzili. Stawiony przed królem gdy na twarz padłszy o przebaczenie błagał, ten go z ziemi podniósł i spokojnym mu hyć rozkazał, wyrzucając jednak wiarołomstwo, iż wprzódy na wybór jego zezwoliwszy, za nagła zmianą umysłu, zbrojnie przeciw niemu wystąpił. Tę łatwość Władysława w przebaczaniu, wielu ganiło, zwłaszcza, że hrabia Ulryk był wszystkiego złego i przyczyną i podnietą, Że królowa Elżbieta syna powiwszy, za jego radą o zawichrzeniach myślćć poczęła; sądzili więc, że go na gardle karać nalcżało, lecz król pełen łaskawości, srodze poczynać nie chciał, spodziówając się dobrocią serca opornych podbić, lubo, jak niżéj zobaczymy, w nadziei swojej był omylony.231

Nazajutrz na dniu śś. Piotra i Pawł? apostołów, Władysław wezwawszy do siebie pićrw zych urzędników korony węgierskiéj, i pragnąc yśli ich przeniknąć, odezwal się prawie w te słowa: „Posłowie wasi, których wyprawiliście byli do mnie do Polski z wezwaniem na tron, oświadczyli, iż umysły wszystkich zgodne były na mój wybór, że królowa Elżbićta przyzwoleniem swojém ten krok wasz stwierdziła. Ta jednomyślność wasza wśród długiéj niepewności, co mi przedsięwziąść należało, skłoniła mię do przyjęcia tego królestwa; rozważałem bowiem, że dziedziczne. państwo, dla największego nawet mocarza dostateczne, lecz obecności mojéj wymagające, że słodką ziemię ojczystą opuścić mi należało, że Litwę, kraj nie mniejszy od Żadnego królestwa, po zabójstwie — stryja Zygmunta zaburzoną, wprzódy urządzić wypadało, że do Węgier, nie na wczasy lub roskosze, lecz na znoje i niebezpieczeństwa wzywany byłem, abym od srogiego nieprzyjaciela Turka, królestwo wasze orężem zasłonił. Ta główna przyczyna zniewoliła mnie do was przybyć. Wolałbym atoli, aby raczéj turec-: ka, niż wewnętrzna i domowa wojna tu mię zaskoczyła, bo te niezgody wasze taką mię zgrozą przenikają, iż bylebyście zezwolili, postanowiłem wrócić do dziedzicznego mojego państwa, którego nigdybym — ie opuścił, jeślibym w waszym kraju przewidywał odobne zawichrzenia. Do was więc teraz głównie ależy myśleć i radzić o oddaniu mi zupełnie uspoojonéj korouy, albo jeżeli tego uczynić nie możecie ib nie chcecie, zgódźcie się przynajmniéj, abym tak pokojnie do państwa mego odjechał, jak spokojnie wielkim moim uszczerbkiem tu przybyłeni.< Na te łowa gdy Węgrzy schyliwszy ku sobie głowy prędo się naradzili, imieniem wszystkich odpowiedział Vawrzyniec z Hederwara palatin węgierski: „Wyór osoby twojego majestatu na króla węgierskiego ył zgodny; że królowa przyzwolenie swoje na to da3, pełnomocnicy nasi rzetelnie majestatowi twojemu onieśli, bo taki był istotny stan rzeczy. Późniejsze arodzenie Władysława, według naszéj i matki jego oli, mającego poprzestać na posiadaniu Czech i Aulrji, sprawę wyboru króla zawichrzyło, jedynie przez iestateczność królowej, która niepamiętna pićrwszych mów, obiecdwie korony czeską i węgierską pogroboemu dziścięciu zapewnić usiłuje; my zaś mając pod okiem srogiego i potężnego nieprzyjaciela, potrzebumy, aby nam mąż nie pacholę panowało; wszakże » lekkie wstrząśnienie korony węgierskiéj, majestatoii twojemu dotkliwém być nie powinno; widzisz sszystkich niemal dostojnych obywateli zgodnych 7 tój mierze, wyjąwszy jednego lub dwóch, których two, za lada usiłowaniem, razem s królową pokoasz. Ulryk hrabia Cillji, podnieta wszystkiego złego, najduje się we władzy twojego majestatu. Nie widzimy, czego królowa Elżbicta od wszystkich opuszczona, spodzićwać się może, chyba, że s pokorą uda się do twojego majestatu isyna swojego Władysława tobie poruczy. Jesteśmy pewni, że to wkrótce nastąpić musi; wszyscy zatem łącznie majestat twój błagamy, abyś myśl powrólu do ojczystego królestwa od siebie oddalił, i jak raz już przyzwolenie swoje oświadczyłeś, tak panować u nas raczył. Abyś zaś wierniejszymi i posłuszniejszymi nas ku sobie doznał, aby korona twoja była trwalszą, zobowiążemy się wszyscy względem ciebie przysięgą wierności i posłuszeństwa tak, iż niemniéj nam, jak znanym z mcztwa Polakom swoim będziesz mógł zaufać, gotowi howiem jesteśmy za godność majestatu twojego poświęcić życie i majątki. Gdy palalin te słowa, stwier- — / dzone pochwalłą calego zgromadzenia, wyrzekł, wniesiono natychmiast drzewo krzyża ś. i naprzód kardynał ostrohymski, następnie inni biskupi oraz wieley urzędnicy kraju, s kolei wierność i posłuszeństwo królowi Władysławowi poślubili. najdostojniejsi zaś mężowie wyprowadziwszy go na Widok ludu, obyczajem narodowym węgierskim na rękach w górę podnieśli i królem okrzykneli; lud ten okrzyk z największą radością i ochotą powtórzył. Nazajutrz urzędnicy koronni zebrawszy się na zamku budzyń-: skim, naznaczyli dzień św. Aleksego na dzień koronacji, lecz gdy wspomniano o koronie, taka wybuchneła nienawiść przeciwko Władysławowi Gara, banowi Slawonji, iż zaledwo król mógł powściągnąć, aby schwytanego natychmiast nie rozsiekano, wszakże oddany został pod ścisłą straż staroście hudzyńskiemu. Żalił się król Władysław, iż zgwałeono dane przezeń słowo Władysławowi Gara, z wielka zniewagą królewskiego majestatu, że widząc jak wiara w słowo królewskie jest przez innych wątlona, nie chce panować nad tym ludem, który dostojność królewską tak lekce waży; oświadcza więc Że do Polski powróci. "To oburzenie królewskie sprawiło, iż ban Władysław232 trzeciego dnia na wolność puszczony, lubo Węgrzy głośno powtarzali: że Władysław Gara, byleby się z więzów wydobył, zuchwalsze spiski knuć zacznie. Wszakże ten jeniec s kajdan i s pod straży oswobodzony, królowi wdzięczność wynurzał, włosząc, że mu życie, doslojeństwo i majątek wie nien. za co mu niezłomną wierność ślubuje. Po uwolnieniu Władyslawa Gara, urzędnicy koronni postanowili ukoronować króla inną koroną ś. Stefana, która między czcigoduémi szczętami razem z głową jego pilnie była strzeżona. Berło, jabłko złote, krzyż poselstwa apostolskiego i inne królewskie ozdoby z Wyszehradu do Białogrodu stolicznego przywieziono, gdyż oprócz korony świętą zwanéj, nic więcóéj królowa nie uniosła. Król Władysław czyniąc zadość żądaniom wielkich urzędników koronnych, zamek Wyszchrad po uwolnieniu Władysława Gara, który był jego staroslą, od niego odebrał i Polakowi Wincentemu z Szamotuł w rząd poruczył. Królowa Elżbićta widząc, że wszyscy koronacją syna jéj poczytywali za próżny znaczenia obrząd, aby nie nie omieszkać ku zniweczeniu koronacji Władysława, naprawia pewnego Węgra, człowieka nieznanego imienia i pogrążonego w zbrodniach, lecz do wszelkiéj niecnoty pochopnego, na zgładzenie Władysława, przed koronacją jeszcze, żelazem lub trucizną ze świala; za co tego zbójcę złotem i obietnicami osypała. Skoro zbrodniarz do Budy przybył i postrzegł, że bez niehezpieczeństwa życia nic przeciw niemu dokazać nie zdoła, rzecz całą królowi i urzędnikom koronnym, — w nadziei sowitéj nagrody za wydanie haniebnego zamachu, odkrywa. Władysław, nie chcąc imienia królowój wieczną niesławą plamić, a tém samém wszelką nadzieję do zgody przeciąć, jak kłamcą i oszustem nim pogardził; urzędnicy atoli koronni, wtrącić go do więzienia i żelaznemi rozpalonćómi do czerwoności Kleszczami ciało jego naprzód szarpać, a późniéj końmi rozerwać kazali. "Taką podwójnej zdrady, ten niegodziwy zbrodniarz odniósł zapłatę.

Władysław wyjechawsszy z Budy233 z urzędnikami koronnymi Polski i Węgier, przybył do Białogrodu stolicznego, gdzie królowie węgierscy koronować się zwykli. Za nadejściem dnia ś. Aleksego Władysław mając przyjąć koronę królewską, ozdobiony szałami ś. Stefana, lubo przez dawność zniszczonémi, lecz czcigodnémi sławą świętości, wszedł do kościoła głównego, w którym Dionizy kardynał osiryhomski, wśród uroczystego nabożeństwa namaścił go 1 koroną ś. Stefana skronie jego uwieńczył. W ciągu obrzędów kościelnych król na tron wyniosły, w pośrodku kościoła tym końcem przygotowany, w biskupim niemal strojn, w obuwiu sandałami zwaném, w pasie, w stule ręcznóéj, dalmatyce, naramiennikach, napierśniku, s krzyżem legacji, s chorągwią i berłem królewskiém wstąpił, i w tój ozdobie na nim zasiadłszy, dwie zwikłane sprawy rozstrzygnął, zaczynając rządy państwa od wymiaru sprawiedliwości, jako głównej, prawdziwie królewskiéj cnoty i powinności. IVa ten wspaniały widok, zbiegło się takie mnóstwo ludu, iż: kościół objąć go nie zdołał, a więc gminowi ze świątyni ustąpić rozkazano i tylko rodem lub zasługami znamienici mężowie w niéj pozostali. Straż kościoła oddano mieszczanom hudzyńskim według odwiecznie służącego prawa ich miastu. Zbrojna więc ich chorągiew broniła drzwi kościelnych od napływu ludu. Po należytém spełnieniu koronacji, król Władysław na wspaniałym rumaku miasto w około objechał, późniéj za bramą miejską na wieżę przy kościele ś. Marcina wstąpił i dobywszy miecza, wywijał nim na człóry strony świala, jakby zapowiadając, iż orężem wszystkie części królestwa zasłaniać był gotów. Wróciwszy do miasta, wspaniałą ucztą urzędników koronnych, panów, oraz posłów rozmaitych królów i książął podejmował, późniéj na Łurnicjach i innych rycerskich igrzyskach wesoło czas spędzono z wielką radością obecnych.

Królowa Elżbicta uwiadomiona od swoich stronników i przez szpiegów o wszysłkiém co się przy koronacji Władysława zdarzyło, zrozpaczawszy o swojóm położeniu, wśród nieustannych i głośnych wyrzekań na wiarołomstwo Węgrów, wyjechała s Presburga do Austrji, do Fryderyka króla rzymskiego, brata stryjecznego niemowlęcia Władysława, i tak królewskie pacholę na wychowanie, jako też koronę węgierską, świętą zwaną, jego opiece i straży poruczyła234. (1) Władysław król polski i węgierski zabawił w Białogrodzie stolicznym aż do piątku, lo jest do szóstego dnia po koronacji, gdzie Symona biskupa jagerskiego kanclerzem koronnym mianował, odjąwszy pieczęć jego poprzednikowi; wnet listy dawniejszych królów potwierdził, urzędników zasłużonych sobie dostojeństwami i wyższémi urzędami nagrodził, skrzynię s koroną i szatami ś. Stefana odwieźć rozkazał, oraz postanowił, aby tą a nie inną koroną następni krółowie wieńczeni byli, nakoniec do Budy stolicy państwa węgierskiego wrócił, gdzie lato i jesień zajęty sprawami rządowemi przepędził; niekiedy dla rozrywki wyjeżdżał na wyspę dunajską Czepelł zwaną i tam bawił się łowami. Wtém doniesiono, że sułtan turecki s potężnóem wojskiem wiarguął do Rascji, Belgrad, jeden z najwarowniejszych zamków nad zhiegiem rzek Sawy i Dunaju leżący, oblegać począł. Wcześnie Węgrzy poruczyli rząd tój twierdzy Januszowi przeorowi wrańskiemu, (1!) mężowi dzielnościi - wiary niczachwianéj; załoga też była silna, przewidywano bowiem, że Turcy korzystać zechcą z domowych wstrząśnień i Bełgrad ubiedz. Król W ładysław nie trwożył235 się o stratę twierdzy pogranicznéj pod takim dowódzeą i przy takiéj załodze, wszakże, aby nic być zupełnie nieczynnym oraz ostrzedz sułtana, że Węgrzy już mają króla, a niemniéj dla zbadania jego zamiarów, wysłał doń gońcem Piotra Łączyńskiego, oświadczając, że koronę węgierską osiągnął, że żąda aby krajów jego orężem nie napastował i od oblężenia Belgradu odstąpił; czém dowiedzie tej przyjaźni, której domagał się przez posłów swoich wyprawionych do Polski.236 Gdy goniec Władysława z wielką pracą i niebezpieczeństwem do obozu cesarskiego przybył, sułtan rozkazawszy odczytać tłumaczowi list królewski, nie dając żadnéj odpowiedzi, odesłał go do Scmendrji,237 zamek zaś natarczywszém oblężeniem nękać począł; wprzódy atoli żołnićrzy zamkowych chciał złotem i obietnicami złudzić, co mu tak pomyślnie pod Semendr:ją poszło, że tej ważnéj twierdzy zdradą dostał. Gdy pod Belgradem omylila go nadzieja przekupstwa i listy z obietnicami na strzałach do zamku wrzucane, na powrót do obozu tureckiego wracały, użył wszelkiego rodzaju dział i strzelby, mury wątlić i przekopy drzewem wypełniać począł. Zdawało się, że wnet. Turcy całémi siłami zamku dobywać będą; oblężeni tak groźnćim przygołowaniem niestrwożeni, przedsięwzięli podobnież ze swojéj strony wszelkie przygolowania do obrony; tymczasem zwalone bez ładu do przekopów drzewo, prochem działowym w nocy, mimo wiedzę nieprzyjacie. lą, posypują. Nad świtem Turcy rzuciwszy się da dobywania Belgradu z okropnym okrzykiem, do wpół wypełnionych przelkopów wchodzą, Węgrzy byli nicporuszeni, czekając aż większa liczba nieprzyjaciół spuści się do dołów: tym pozorem trwogi Turcy o» śmieleni, już drabiny o ściany. opierać poczeli, gdy wtém obiężeńcy okrzyk podniósłszy i rozżarzone wę+ gle i inne podniety na ten koniec przygotowane, do przekopów wrzucają, nagle drzewo płomieniem objęte wybuchnąwszy, okropne zamięszanie między Turkami sprawia; cofnąć się niepodobna, bo ostafnie szeregi nagliły do wdzierania się na mury pierwszych o+ chotników. Nie mniejsza Klęska: od strony zamku woidą oblanéj, s której podobnież twierdzy potężnie do» bywano, wiele bowiem okrętów rzucony z góry ogień poniszczył. "Trwało to dobywanie od wschodu do za: chodu słońca, z wielkim pogromem i stralami. Sułtau miotany wściekłością, po sześciomiesięcznóm 0blężeniu Belgradu, zrażony długiém niepowodzeniem, z obawy też aby król Wladysław zebrawszy wojsko nie nadbiegł dla zadania mu ostatniego ciosu, zwłaszcza, Że zbliżały się już słoty, oblężenie podniósł, i przywoławszy posła królewskiego z Semendiji, Władysławowi odpowiedział: iż żądanego pokoju nie odmówi, byleby s tój części Rascji, którą Węgrzy trzymają (była to dawniéj Mezja wyższa) ustąpił i Belgrad oddał, inaczej bowiem na pokój nie przyzwoli, chyba kiedy rzeka Sawa będzie granicą między dwóma państwami. "Tak posła odprawiwszy nagle obóz. zwinął i do Tracji wrócił. Rok ten był pamiętny wezwaniem Władysława króla polskiego, wiodącego ród swój ze sławnego w Litwie giedyminowego szczepu, na tron: węgierski, niemniéj zabójstwem Zygmunta wielkiego książęcia litewskiego, a nakonice oblężeniem Belgradu przez Turków; liczono: wtenczas lat 4440 od narodzenia Pańskiego.

Po odbytej koronacji króła Władysława, jak się wyżéj wspomniało, Zbigniew kardynał krakowski, który towarzysząc królowi w tej drodze był na niéj obecnym, wracając do Polski,238 w miasteczku węgierskiém Kiewesz zwaném, zagrożony był buntem pospółstwa. Mieszkańcy bowiem od przyjeźdżających i wracających Polaków wiele krzywd doznawszy, domagali się gwałtownie u Zbigniewa, aby im szkody ich ' zapłacił, grożąc śmiercią na przypadek odmówienia. Przekładał Zbigniew równie łagodnie jak rzetelinie, że żadaéj im szkody nie sprawił, że przeto nie nie był; winien, że całą tę rzecz gotów jest zdać na sąd królewski; wszakże mieszczanie rozjątrzeni, iż nie otrzy mali wynagrodzenia, w niebezpiecznem rozruchu' rzucili się do broni; towarzysze i domownicy kardynała, składający znaczny orszak, podobnież użyli oręża. Wsadziw. szy na koń Zbigniewa, wyprowadzają go za miasto na otwarie pole, nacierającym zaś na sichbie mieszczanom stawią czoło. BDawszy ognia wielu trupem ścielą i miasto z jednéj strony podpalają. Napastnicy strwożeni rozbiegli się pożar gasić, a Polacy przestając na (ém, że siłę siłą odparli, nie straciwszy ani jeducgo ze swoich, lubo wielu liczyli rannych, usląpili na miejsce bezpieczne. W tym ogniu połowa miasta razem s kościołem zgorzała, kardynał zaś Zbigniew przez Stropków stanął w Sanoku, kędy przebywała wówczas matka Władysława królowa Zofia. Tam ją imieniem syna odwiedził i o wszystkiém co w Węgrzech zaszło, uwiadomił. Późniéj wracającego do Krakowa, duchowieństwo razem z ludem z oznaką wielkiego uszanowania przed bramą miasta przyjęło.239

Niebawem wrócił z Węgier Jan s Tęczyna wojewoda krakowski. Odprawiono zjazd małopolski w obecności królowéj w Korczynie,240 na którym naradzano się głównie o wysłaniu zbrojnéj pomocy królowi do Węgier przeciw Turkom. Uchwalono pobór na Żołd dla zaciężnego wojska od kmieci s każdego łanu, po groszu, od szlachty i ludzi wolnych włościan niemających, po grzywnie; ci nakonicc, którzy własnym nakładem na tę wyprawę wystąpią, od wszelkiego podatku razem z wieśniakami swoimi mieli być swobodni.

Już Władysław król polski i węgierski opuściwszy Kraków, stanął był w Budzie, gdy Kazimierz brat królewski przygotowawszy wszystko, co do téj drogi było potrzebnóm, zgodnie z wolą królewską udał się na namiestnieLwo do Litwy. Orszak jego skladał hufiec dwutysięczny ciężkiéj jazdy, okazały doborem mężów, koni i świelnością uzbrojenia. Kazimierz i Bolesław książęta mazowicecy, tudzież wielu znakomitych ' rycerzy między Polakami, dwór młodego książęcia obcenością swoją ozdobili. Skoro królewie rzekę Świsłocz przebył i zatrzymał się nieco ze swoim obozem „, Michał syn niedawno zabitego wielkiego książęcia litewskiego Zygmunta w 500 koni zabiegł mu droge i uczciwszy jego przyjazd upominkami, błagał naprzód, aby go przy prawie spadku ojcowizny utrzymał, a następnie, aby niegodziwych zahójców ojcowskich ukarał. Kazimierz przyjąwszy go łaskawie i łagodnie, nadzieją względów swoich pokrzepił i pocieszonego od siebie odprawił. Późniéj zbliżono się ku brzegom Niemna, Chronos dawniéj tę rzekę zwano, przez którą gdy się Kazimierz przeprawił, wnet większa część znakomitszych Litwinów naprzeciw niego wyszła i do Wilna stolicy Lraju przeprowadziła. Na przyjęcie wjeżdzającego Maciéj biskup wileński z Janem Ostykiem kasztełanem, Ludzież z Janem Dowgirdem wojewodą i starostą wileńskim, s całém duchowieństwem, wśród licznego grona urzędników wysląpiwszy,wprowadzili go z wiellią radością,z niewymowném uszczęśliwieniem ludu naprzód do miasta, a potóm do zamku. Nazajutrz znakomilsi Litwini zrozumiawszy, iż z woli króla Władysława, brat jego Kazimierz przybył jako namiestnik, nie zaś jako wielki książe; zważając jakie groziłoby niebczpieczeństwo, gdyby Michał syn zabitego książęcia, mający załogi po wielu zamkach, o najwyższe księstwo litewskie i stolicę ojcowską dobijać się umyślił, rozpoczęli s panami polskimi, s Kazimierzem do Litwy przybyłymi, narady: „że gdy s powodu długiego nieosadzenia stolicy wielkiego księstwa litewskiego, zgubnych następstw Iękać się należało, żądać im przychodzi, aby Razimierzowi dostojeństwa wielkoksiążęcego używać i naslolicę litewslią podnieść go dozwolili. Polacy inne od króla swego wziąwszy rozkazy, a mianowicie, aby Kazimierz był tylko namiestkiem nie zaś książęciem Litwy, i aby tóm imieniem wielkiém księstwem rządził, oświadczyli: „iż nie godziło się im bez własnej niesławy uczynić zadość ich woli i zgodzić się na to czego pragnęli, proszą więc nie wymagać po nich rzeczy, któréj w żaden sposób uskulecznić nie mogli. Diltwini ujrzawszy Polaków nieugiętymi w wykonaniu rozkazów swojego króla, Iękając się, aby po ich odjeździe, książe Michał władzy najwyższéj w Litwie nie zagarnął, i na wzór ojca swego Zygmunta, kraju ciemiężyć nie począł, nazajutrz przed świlem, gdy Polacy jeszcze po gospodach spoczywali, Kazimierza do głównego kościoła ś. Stanisława męczennika wprowadzają, tudzież uroczystym obrzędem, wielkim książęciem litewskim mia- - nują i pozdrawiają, oraz siedzącemu na wzniosłym tronie składają przysięgę na wierność. Polacy radością ludu i wesołémi okrzykami ze snu zbudzeni, postrzegłszy się oszukanymi, nie atoli wbrew postanowieniu całego kraju przedsięwziąść nie śmiejąc, zachowali się spokojnie. Wkrótce zamek trocki, położony wśród jeziora a tém samóm wielce obronny, doląd przez książęcia Michała trzymany, otoczono i strzelaniem z dział dobywać poczęto; załoga oręż złożyła i twierdza przeszła pod władzę wielkiego książęcia Kazimierza. Władysław król polski i węgierski oburzony tą zdradą Litwinów, brata swojego w pismach jawnych i domowych do końca życia nie mianował wielkim książęciem, lecz tylko namiestnikiem i rządzcą Litwy. Kazimierz nie przestawał przy składaniu bogatych upominków, przez posłów błagać o potwierdzenie go w nowej gódności, brat wszystko odKładał do swojego powrótu do królestwa polskiego, miał bowiem zamiar, najlepszy s królów, Brześć nad Bugiem, Krzemieniec i Łuck z ziemią wołyńską, do korony polskiéj, do któréj prawnie z dawna należaly wcielić. Drohiczyn wieczyście książęciu mazowieckie- mu w dzierżawę oddać, Kazimićrz zaś s pozostałego księstwa litewskiego, które w owym czasie rozciągało. się wzdłuż i w szórz aż do Donu i źrzódeł Wołgi, Rha niegdyś zwanéj, tak jemu jak następnym ponim — królom polskim miał zawsze hołdować, lecz zawistne wyroki wszystko zmieniły. Inaczéj sprawy krajowe; z wielką szkodą rzeczypospolitéj polskiéj, tak w swym czasie kwilnącéj, podobało się Bogu urządzić!

Zamek niższy trocki trzymany był jeszcze przez Jana Czartoryskiego zabójeę Zygmunta, który w nim zagarnięte skarby schronił, niepokoiło to wielkiego książęcia Kazimierza, a więc na rękojmi wiary pospolitéj, dozwolił mu stanąć przed sobą. Usprawiedliwiał się Czarloryski z dokonanego zabójstwa, twierdząc, że najolrulniejszego ze wszystkich ciemiężcę słusznie i prawnie życia pozbawił. Obecni Litwini słowom jego przyświadczyli; wyjednał więc przebaczenie dokonanej zbrodni i przyjęty do względów Razimierza, natychmiast z zamku trockiego ustąpił. Zapyłany o skarby, wydania ich odmówił, nazajutrz przeto wyrokiem rady lilewskiéj wyzuty ze wszystkich posiadłości, większą ezęść przywłaszczonych bo- — gacłw utracił, życia nakonice był niepewnym, gdyby ucieklszy do Polaków nie wyjednał ich opieki. W ten sposób wielki książe Razimierz urządziwszy sprawy. litewskie, dworzan polskich wspaniale obdarzonych, oddziałami do korony odsyłał, bo też panowie litewscy lękając się skutków zazdrości, pragnęh ich odda- Jenia. To było głównym powodem, że nakoniec wszyscy z Litwy ustąpili. Taki wzięły wówczas obrót rzeczy w tym kraju.241

W Węgrzech, król Władysław ozdobiony koroną tego państwa, kardynała Zbigniewa biskupa krakowskiego, Jana s Tęczyna wojewodę krakowskiego i wielu innych dworzan polskich do domu odprawił. Królowa Elżbićlta sądząc, iż to uszczupliło siły jéj przeciwnika, tudzież ośmielona zdradą wieln znakomitych Węgrów, a szczególniéj najgłówniejszych między nimi kardynała ostryhomskiego i bana Władysława, których do wiarołomstwa raczéj nienawiść ku Symonowi biskupowi Jjagerskiemu, trzymającemu pićrwsze miejsce na dworze królewskim, ” niż nadzieją względów Elżbicty, skłoniła, oraz widząc, jak stronnicy Władyslawa codziennie prawie gwałcąc przysięgi, do niéj uciekali, powzięła otuchę szczęśliwszéj zmiany rzeczy, i z Austrji do Węgier wróciła. Naprzód Koszyce, Bardijów, Łubowlą i Kremnicę miasta warowne, po większéj części Niemcami osiadłe, na stronę swoję przeciąga, które gdy dobrowolnie bramy przed nią otworzyły, w rząd je swój przyjmuje i zbrojnémi załogami osadza. Jana Iskrę Czecha, dzielnego i w rzemieśle wojenném doświadczonego męża, wielkim żołdem do siebie znęca; ten pićniądzmi przez królową o-

——————— z ——c——z zna patrzony, s Czech, Ausleji, Moraw i Szląska ocho-' tników wyzywa, a zgromadziwszy dostaleczne siły, w okolicach Koszyc zwolenników królewskich nękać począł. Miasto Breszow zajął, twierdzę Saros, własność Jana s Póren zdradą ubiegł, zamek Rizik dziedzietwo Mikołaja s Póren, ponieważ Koszycom groził przez czas niejakiś oblegając, podkopawszy się pod wały, opanował i z ziemią zrównał; niewąlpliwie byłby jeszcze więcej klęsk zadał, gdyby Mikołaj s Póren starosta kesmarkski, często przeciw niemu w pole wyciągając i walcząc, acz z roznailém szczęściem, zuchwałych jego zamiarów nie poskramiał. Tym sposobem ziemia spiska gorzała pożogą ciężkiéj wojny. Jan Iskra uniesiony pićrwszémi powodzeniami, zwać się począł hrabią saroskim i hetmanem Władysława (Pogrobka) króla węgierskiego. W Kremnicy pićniądze złote i sróbrne pod imieniem króla swojego Władysława bić już rozkazał. Z drugiéj strony Dunaja, królowa nie mniejsze marzyła nadzieje, zebrawszy bowiem większe nieco niż Iskra siły, bana Władysława, który zywałeiwszy przysięgę zbiegł do niéj, hetmanem wojska swojego mianuje, sama — do Ostryhomia tym końcem zmierza, aby tam wszystkie siły złączywszy, króla Władysława (Jagiellończyka) z Budy stolicy węgierskiéj wyrugować, lub jeśliby się to nie udało, przynajmniéj oblężeniem ścisnąć. Uwiadomiony Władysław o zuchwałstwie zapamiętałéj niewiasty i przewidując jój zamia- © ry, nałychmiast zbrojny hufiec z olaczających siebie dworzan polskich i z Węgrów urządziwszy, Mikołajowi Frysztackiemn242 i Janowi z Hnnyad dowodzić nim i na nieprzyjaciela, który pod miastem Bafla obóz załoczył, ciągnąć rozkazał. Skoro hetmani królewscy zdążyli, wnet obie strony sprawiwszy szyki, z największą zawziętością na siebie natarły; długo walka była wątpliwą, szczęście ważyło się na obie strony, aż dopóki Mikołaj Frysztacki, chorągwi kopijników polskich, stojącej w odwodzie i czekającej hasła da bitwy, w nieprzyjaciela uderzyć nie rozkazał. Polacy za danym znakiem spiąwszy konie ostrogami, z natarczywością i trzaskiem na wrogów wpadłszy, i krwawą rzezią pierzchnąć go zmusiwszy, głośne w tym dniu zwycięztwo dla swojego króla wywalczyli. Wódz siły zbrojnej nieprzyjacielskiéj, ban Władysław, uciekł - do Ostryhomia i smutną wiadomość o przegranéj, Elżbićcie zwiastował, która ciężko znękana (ą klęską, spiesznie cofnęła się do Jawryna.243 Odtąd sprawy króla Władysława pomyślniej iść poczęły; wielu znakomitszych Węgrów, stronników królowej w tym pogromie śmierć znalazło, niektórych jak jeńców przed królem stawiono;244 wyrzuciwszy im na x Mł oczy zdradę do więzień wirącić ich kazał; wszakże wkrótce z jego łaskawości wolność odzyskali. Ta królewska dobroć tak ich zniewoliła, iż odtąd ni: komu w wierności przewyźszyć się nie dali. S téj jeszcze bitwy Jan z Ilunyad wyniósł znakomite imie; po raz pićrwszy w niéj zajaśniał, gdyż przedlóm nieznanym wcale był rycerzem; kiedy bowiem dowodzone przezeń hufce kilkakrotnie chwiać się poczynały, wpadając z niezrównaném męztwem i śmiałością wpośród walczących, do porządku je przywracał. Władysław za to zwycięztwo Mikołaja Frysztackiego mianował wojewodą siedmiogrodzkim, Jana zaś z Hunyad dowódzcą wszystkich zamków leżących na granicy tureckiéj, a więc na ciągłe najazdy pogańskie narażonych. Qwoż nieustannie s Turkami walcząc i wiele świetnych nad nimi zwycięztw odnosząc, tak królowi i narodowi stał się miłym, na tak wielkiego wkrótce urosł męża, iż nikt w Węgrzech sławą mu nie dorównał. Ban zaś Władysław, straciwszy wojsko królowej, okryty hańbą, błąkając się wśród powszechnój pogardy, na wspomnienie poniesionéj klęski od zmysłów niemal odchodząc, nakoniec udał się do Austrji do króla rzymskiego Fryderyka, gdzie pomówiony o zdradę i pozbawiony wolności, długiém więzieniem był dręczony. Napróżno wstawiał się za FUDBUR W FULSLE NA WIFDAWĘ DU WĘGIER (1440) $/1 nim król Władysław, dopóty swobody nie odzyskał, aż póki cesarzowi Fryderykowi 70,000 czer. złotych okupu nie zaliczył.

Примечания

217 Jan de Boudelmontibus. O jego więzieniu przez hrabiów cillijskich ob. Fesslera hist. węgiersk. t. 4, str. 1079,

218 Maciej rządził tą stolicą do r. 1353.

219 Henryk z Allen,

220 Jerzy Lepes.. (6) Niewiadomy.

221 Benedykt IIF

222 Jakób IL

223 Niewiadomy.

224 Jan de Dominis.

225 Niewiadomy.

226 Dionyzy z Szets. Ob. o nim przypis 52. do Pamiętników Heleny Kottanner str. 62.

227 Raczéj Jerzy Brankowicz syn Stefana.

228 Jan Smykowski ze Zdziary, dowódzea ochotników czeskich którzy za umówiony żołd slużyli najemnie każdemu, kto ich mógł opłacić. Ob. o nim przypisy 61, 54, 77 i 96. do Pamiętników He'eny Kottanner,

229 Ob. o Benedykcie III. biskupie jawryńskim (Raab) tamże przypis 58.

230 Dla łatwiejszego zrozumienia stopnia pokrewieństwa hrabiów Cillji z domem królewskim posłuży następująca tablica:
> [Schemat genealogiczny: Hermann I. hrabia Cillji zm. 1385; jego małżonka Katarzyna córka Stefana I. króla Bosnji. Ich syn: Hermann II. hr. Cillji zm. 1434; jego małżonka Anna hrabianka z Schamberg, zm. przed 1397. Ich dzieci: Frydryk II. uksiążęcony hrabia zm. 1454, zaślubił Elżbietę z Frangepanis zm. około 1422; Barbara ur. około 1341, zm. 1451, żona cesarza Zygmunta. Syn Frydryka II.: Ulryk III. zm. 1456, zaślubił córkę despoty serbskiego Jerzego Brankowicza. Córka Barbary: Elżbiéta zaślubiła króla Alberta. Syn Elżbiéty i Alberta: Władysław Pogrobek.]

231 Długosz ks. 12, str. 736. opisując to zdarzenie, zamienił br. Ulryka, na ojca jego Fryderyka, Wapowski ten błąd sprostował. Katona t. 13, str. 82 twierdzi: że nie Polacy, ale Węgrzy tego znakomitego jeńca schwytali i w dowodzie przytacza z rękopismu, przywilej Władysława III. dany Symonowi Rozgon biskupowi jagerskiemu (agriensis), w którym znajdują się następne wyrazy: +,Gdy nakoniec wyprawiony przez nas został ze swoją bracią i przyjaciółmi wiernie nam miłymi, na oblężenie twierdzy jawryńskiéj, w której znaczny oddział Niemców i Czechów stronników królowej, zamknąwszy się,. górne części Węgier łnpieztwami trapił, po dokaązaniu własną przezornością i przy dzielnéj pomocy braci swoich, wielu walecznych przewag, Ulryka hrabiego Cillit wodza owych Niemców i Czechów schwytawszy, w ręce nasze oddał. Wszakże powyższe słowa, bynajmniej nie obalają powieści Długosza i Wapowskiego, którzy mówią, że Węgrzy razem s Polakami działali, spólnemi przeto siłami Jawryn hył oblężony i mógł Żżołnićrz polski zwany Windyka, albo jak go Kallimach (str. 644 wyd. 1589) nazywa Saniscia4 fortelem opisanym przez Wapowskiego, bo Długoszowi ten szczegół niewiadom" 7--- nić się do schwytania Ulryka, Król zatrzymać go rozkazał w więzieniu, jakim zaś sposobem wolność odzyskał, zobaczymy niżéj.
i

232 Anna hrabianka Cillji, siostra rodzona cesarzowej Barbary i Fryderyka hrabi cillijskiego, była matką Władysława Gara, który tym porządkiem był bratem ciotecznym królowej Elżbietyi Ulryka hr. cillijskiego.

233 Według Dlugosza;kse 12, str. 741.) W piątek przed ś, Aleksym t.j. dnia 15 lipca, nazajutrz 16 stanął w Białogrodzie stolicznym, 17 zaś w niedzielę odbyła się koronacja. Ob. wyźéj str, 344.

234 Elżbieta będąc jeszcze w Presburgu, wydała następny zapis: „My Elżbićta z Bożej łaski królowa węgierska, dalmacka, kroacka it. d,. dziedziczka i pant korony czeskiéj, księżna austrjacka i styrijska i t. d. margrabina morawska, zeznajemy i oświadczamy za siebie i za potomków naszych: że najjaśniejszy książe a pan Fryderyk s tejze łaski król rzymski, stateczny pomnożyciel państwa, krewny nasz najmilszy, pragnąc dopomódz nam w potrzebach 1 okazać przyjaźń swoję w ciężkich naszych zaciągach, pożyczył nam półtrzecia tysiąca nowych węgierskich czerwonych złotych, w których oddaliśmy mu w zastawę naszę królewską koronę, pod warunkiem,: że pomienionych pieniędzy przez następne dwa lata od wydania niniejszego zapisu liczyć się mające, wymagać od nas nie powinien. Wzajemnie zaś przyrzekamy pode czcią i słowem naszém królewskiém, oraz mocą tego listu, że jeżeli wyżéj mianowany nasz krewny lub jego następcy, albo ktokolwiek w ich imieniu, za okazaniem niniejszego zapisu i danéj w zastawę korony, po upływie rzeczonych dwóch lat. dopomni się jej wykupna, że natenczas toż wykupno uskutecznić i wyżéj wyrażoną ilość spełna wypłacić mamy i powinni będziemy, bez żadnego oporu, wymówki i zawodu. Na większą ważność téj rzeczy, niniejszy list za naszą wiadomością rozkazaliśmy opatrzyć pieczęcią naszą przywiesistą. Dan w Presburgu we śrzodę przed ś Oswaldem (3 sierpnia) roku Pańskiego 1440. (Prav w dziele Annales Reg. Ilungar. t. 2, str. 349). Prócz tego, Fryderyk pragnąc przyjąć opiekę nad Władysławem Pogrobkiem, którą matka wydanym przez siebie, w Komarnie d. 10 kwietnia 1440 r. zapisem, poruczyła książęcin Albertowi anstrjackiemu, (ob. Pray'a w dziele przytoczonśm wyśéj str. 342). zwołał stany austrjackie w Haimburgu na dzień 23 sierpnia 1440, Elżbićta uwolniła je na piśmie od przysięgi wykonanej uprzedniemu opiekunowi książęciu Albertowi i zniewoliła do poprzysiężenia na wierność Fryderykowi, który ze swojej strony zobowiązał się radą i czynem dopomódz Elżbiecie do odzyskania królestw dziedzicznych na jej svna spadłych; tym końcem na opłacenie zaległego żołdn ochotnikom czeskim znowu 5,000 czerw. zł, pożyczył; gdy zaś ta ilość okazała się być niedostateczną, d. 23 listopada dodał 9,000 czerw. zł, nakonicec 28 tegoż miesiąca i roku jeszcze 2,000 czerw. zł. Elżbiecie zaliczył, która zrzekła się wszystkich miast i zamków sposobem oprawy w Austrji przez siebie posiadanych. (Ob. tamże 350.)

235 Vrana w Dalmacji, była głównem siedliskiem zakonu Templarjuszów w Węgrzech, po ich zniesieniu d. 22 marca 4412 r., znajdowało sie to miejsce w ręku królewskióm, następnie król Ludwik około 1350 oddał Vranę i niektóre inne domy Templarjuszów, rycerzom ś. Jana jerozolimskiego. Przeor wrański, jako wódz zakonu w Węgrzech, w każdej potrzebie, a zwłaszcza z niewiernymi, bronił kraju. Jan zwany przez Thurocza (Chron. ks 4, rozdz. 35) Zowanus, rodem z ziemi raguzańskiéj, był bratem Macieja s Thillocz bana dalmackiego, znanego s poselstwa do Krakowa. Ob. Katona t. 13, str. 134 i Hammera hist. państwa osmańskiego t. 1, str. 345.

236 Długosz (ks. 12, str. 748) zowie go Lencziczkć de Lankes stno, zapewne Łączyński z Łączyna. Kallimach wyd. 1589 na str, 648 utrzymuje, fe jeździli w poselstwie Dobrogost z Ostroroga i Łukasz z Górki.

237 Długosz tamże, to miasto serbskie Swidero wem nazywa,

238 Długosz ks. 12, str. 749 dzień wyjazdu Zbigniewa z Budy nazuacza w piątek po 5: Jakóbie, t. j. 29 lipca,

239 Długosz ks. 12, str. 750. powrót Zbigniewa do Krakowa kładnie w dniu;13 sierpnia,

240 Dnia 24 sierpnia. Długosz łamie.

241 Forówn. Narbutta Dzieje narodu lit. t. 8, str, 1 do 23,

242 Wikołaj Ujlak Frysztacki wojewoda siedmiogrodzki. Ob. o nim pamiętniki Heleny Kottano: r str, 73.

243 Porówn, Katona od str. 109 do 115.

244 Dlugosz ks. 12, str. 756 między zabitymi wymienia Bathosz Andrzeja, między jeńcami Woidemericha; Katona t. 13, sir.
112 poprawia to nazwisko; wzięty bowiem był wiéj bitwie Emeryk Ti nasy syn wojewody,