Период III. С 1569 по 1791 год: оригинал
Период III. С 1569 по 1791 год. С. 144-161. Польский текст издания 1921 года.
Okres III. Od r. 1569 do r. 1791
1. Stosunek prawno-państwowy Litwy do Korony
Literatura: Лаппо, Великое Княжество, rozdz, 1.
Unja lubelska z r. 1569 stanowila podstawę, na której opierał się przez dwa wieki przeszło stosunek Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony. Zaraz po zawarciu unji jeszcze widać było na Litwie częściowy opór przeciw temu połączeniu z Koroną, jeszcze przez jakiś czas pewne żywioły dążyły, by ten związek osłabić czy nawet zerwać. Usuwała się też Litwa nieraz od współdziałania z Polską, n. p. w pierwszych bezkrólewiach; spotyka się w Wielkiem Księstwie instytucje dawne odżywające, mimo że przez unję zostały usunięte, n. p. osobne zjazdy rady litewskiej, a nawet sejmy. W przeciągu jednak krótkiego czasu, niecałych trzech dziesiątków lat, ustąpiły te objawy; Litwa w pełni z unią się pogodziła.
Co więcej, związek ten dwóch państw, przedstawiający się jako unja realna według zasad przyjętych w r. 1569, zacieśniał się coraz bardziej, jeśli nie formalnie, to materjalnie. Wspólność sejmów, a więc wspólność przeważnej części ustawodawstwa, wpływała na ujednostajnienie stosunków w obu państwach także w obrębie tych dziedzin prawa, które miały pozostać odrębne. Sejmy wydawały konstytucje, jednolicie normujące szereg kwestyj dla Korony i dla Litwy, nietylko w sprawach, które były obu połowom wspólne, lecz także i w takich, które mogły być normowane odrębnie. Nawet jeśli powstawały instytucje odrębne, choć tworzono osobne dia Korony, a osobne dla Litwy, to jednak na tę samą modłę, tak że różnice ledwie w szczegółach zachodziły. Najsilniej jeszcze odrębność zaznaczała się w zakresie prawa sądowego, które na Litwie było unormowane przez statut drugi, a od r. 1588 przez statut trzeci litewski, gdy Korona nie miała kodyfikacji, rządziła się szeregiem ustawodawczych przepisów, rozrzuconych po statutach i konstytucjach, i prawem zwyczajowem, mającem szeroki zakres przezeń tylko rządzony. Ale i statut litewski trzeci przepojony był zasadami, które z polskiego były wzięte prawa,
I w tych dziedzinach prawa, które nie były normowane przez . ustawy wspólnego sejmu, lecz przez prawo zwyczajowe, również podobieństwo instytucyj Wielkiego Księstwa i Korony było ogromne, dochodziło. do identyczności poprostu prawa materjalnego, choć odrębnego formalnie. Albo te podobieństwa wypływały z tego, iż takie same potrzeby życia zaspokajano przez tworzenie identycznych norm prawnych, oczywiście nie bez naśladownictwa starszej kulturalnie i szybciej naprzód idącej Korony, albo też wprost z przejmowania — w praktyce życia — wzorów polskich.
Taki stan rzeczy utrzymał się do czasów Stanisława Augusta. Podbój duchowy Wielkiego Księstwa przez Koronę był zupełny; nie trudno więc już było wprowadzić instytucje wspólne i tam, gdzie dotąd były odrębne. Bez zmiany zasadniczego stosunku obu części składowych Rzeczypospolitej powstała w roku 1774 pierwsza wspólna instytucja administracyjna w Radzie Nieustającej.
Prawa kardynalne z roku 1768 i 1775 wspólne były dla Korony i Litwy. Sejm czteroletni stworzył dalsze wspólne instytucje, wspólne dla obu części wydawał prawa kardynalne, aż wreszcie Konstytucja 3go Maja 1791 r. usunęła dwoistość, tworząc z Wielkiego Księstwa i Korony jedno jednolite państwo. To więc kres i formalnego istnienia unji. Osobna konstytucja, nosząca nazwę „poręczenia wzajemnego obojga narodów”, z października 1791 r; dopełniła Konstytucji 3go Maja, wyraźnie stwierdzając, że unja przestała istnieć, a zastrzegając pewne drobne ślady dawnej Wielkiego Księstwa odrębności.
Rzecz jasna wobec tego, iż trudno przedstawiać w „Historji ustroju Polski” z osobna ustrój społeczny i państwowy Wielkiego Księstwa w tym okresie, rozciągającym się od 1569 do 1791 r. Trzebaby powtarzać przeważnie to, co powiedziano w tomie I. tej pracy o ustroju Korony, przepisywać dosłownie całe stronnice.
Odsyłając więc czytelnika do tomu I, w kilku rozdziałach następnych, krótkich wobec tego, zaznaczę jedynie odrębności prawa Wielkiego Księstwa, o ile one jeszcze się utrzymały. .
Obszar Wielkiego Księstwa, tak silnie zmniejszony przez unję z r. 1569, powiększył się przez odebranie w r. 1582 Po. łocka, który od r. 1563 zostawał w rękach Moskwy, a następnie w r. 1618 przez odzyskanie Smoleńska. Ten ostatni stracony został jednak w r. 1667. W tych granicach utrzymało się Wielkie Księstwo do pierwszego rozbioru w r. 1772; przy tym rozbiorze straciło na rzecz Rosji kawałki województw, najbardziej ku Wschodowi wysuniętych: połockiego, witebskiego i mińskiego, oraz całe województwo mścisławskie.
2. Ustrój społeczny
Literatura: Lengnich, Prawo pospolite, ks. II, rozdz. 11; Лаппо, Великое Княжество, rozdz. 2; Леонтовичъ, Правоспособность; Kozicki, Nieznane pismo; Baranowski, Sprawa szlachty; Prochaska, Przyczynki, rozdz. 1; Лаппо, Повѣтъ, rozdz. 3. — Gloger, Opisy; Bezimienny, Doniesienie; Rómer, Instruktarz. — Kraszewski, Wilno; Лаппо, Къ исторіи сословнаго строя; Baranowski, Komisje porządkowe. — Бершадскій, Литовскіе евреи; Дубновъ, Областной Пинкосъ; Janecki, Erhielten die Juden den Adelstand?
W zakresie ustroju stosunków społecznych między Wielkiem Księstwem a Koroną różnice od końca XVI wieku były bardzo nieznaczne. Odsyłając więc co do tych kwestji do odpowiednich rozdziałów t. I Historji ustroju Polski (w okresach: IV i V), zaznaczę tutaj tylko najważniejsze punkty, w których uwidoczniała się jeszcze pewna odrębność Wielkiego Księstwa.
Kościół. Wyznania. Stanowisko prawne kościoła katolickiego, jak i innych wyznań, nie różniło się w obu państwach. Konfederacja warszawska z roku 1573, zapewniająca swobodę wyznaniom chrześcijańskim akatolickim, tyczyła się także Litwy, weszła nawet w całości do statutu litewskiego III z roku 1588. Później przeprowadzone ograniczenia wyznań akatolickich stosowały się na Litwie przedewszystkiem do wyznawców kościoła greckiego, niezbyt wogóle po unji kościelnej (t. zw. brzeskiej z roku 1595) licznych.
Szlachta. Przeprowadzenie reformy sądowej i ustanowienie sejmików na modłę polską pod koniec poprzedniego okresu, wprowadzenie posłów litewskich do sejmu koronnego, gdzie uzyskali odrazu to stanowisko prawne i ten wpływ prawny na rządy państwa, jaki mieli posłowie koronni, umożliwiło na Litwie — jak to wyżej już zaznaczono — przeprowadzenie zasady prawnej równości szlacheckiej. Szybko też po unji i reszta szlachty, upośledzonej dotąd w sprawach i wolnościach, t. j. szlachta „pod hospodarem”", zdobyła pełne prawa szlacheckie, po krótkich zwykle sporach. W pierwszych dziesiątkach XVII w. dobiegły do końca, o ile dziś można już to stwierdzić, ostatnie fazy wyrabiania się szlachty na wzór polski.
Przywileje dzielnicowe litewskie, zatwierdzane jeszcze w początkach tego okresu, poszły wkrótce w zapomnienie. Straciły na znaczeniu i przywileje ziemskie, zatwierdzane wprawdzie jeszcze przez czas jakiś, lecz zbędne, gdy ich treść weszła w drugi, a następnie w frzeci statut litewski, a szereg praw szlachty określiły konstytucje, wspólne dla państw obu. Treścią odpowiadały te przywileje i wolności przywilejom i wolnościom szlachty koronnej.
Jeszcze tylko w ostatnich dziesiątkach lat XVI w. odróżniano szlachectwo polskie od litewskiego; później zatarła się ta różnica zupełnie, tak że nawet urzędy mogli piastować szlachta litewska w Koronie i koronna w Wielkiem Księstwie Litewskiem, o ile tylko mieli osiadłość w obrębie odnośnego państwa. Przy nobilitacjach i indygenatach nie odróżniano szlachectwa każdego z państw, traktowano szlachtę obu państw jako jedną społeczność. Przepisy, tyczące się kwestji nadawania nobilitacji i indygenatu, wydawane przez sejmy walne, miały charakter odnoszących się do obu państw. Uznawano wprawdzie litewskie tytuły kniaziowskie, lecz tytuły te żadnych nie dawały specjalnych praw.
Układ jednak społeczny i gospodarczy, tak różny od układu w Koronie, zapewniał i nadal na Litwie przewagę warstwie magnatów, choć prawnie nie wyróżniała się z masy szlacheckiej. Na jej olbrzymich dobrach siedziała drobną szlachta, tytułem dzierżawy, lenna lub innym korzystając z wydzielanej im ziemi. Stosunki tej szlachty określali panowie litewscy nawet w osobnych aktach, jakby ustawach, n. p. „Postanowienie lenności ziemskiej w księstwach słuckiem i kopylskiem" ks. Bogusława Radziwiłła z roku 1662. .
Zawisłość gospodarcza pociągała — mimo uznanej zasady równości szlacheckiej. — podporządkowanie szlachty, która nie mogła utrzymać swej samoistności. Mało to zresztą zbadany dotąd przedmiot.
Włościanie. Choć dwiema różnemi drogami szły dzieje ludności włościańskiej w Koronie i na Litwie, rezultat ostateczny, położenie ludności tej w XVII i XVIII w; nie wykazuje znaczniejszych różnic. To można już obecnie stwierdzić, mimo, że zupełny jeszcze brak prac o włościanach litewskich z tego okresu tylko bardzo ogólnie pozwala tę kwestję traktować.
Pojęcie niewoli już w początkach tego okresu zaniknęło pod wpływem polskim doszczętnie; statut litewski trzeci z r. 1588 zna już tylko jeden wypadek niewoli: co do brańców wojennych; ale potomkowie jeńców mieli być traktowani jako ojczyce. Usunął też statut III wyrażenie: niewolnik, używane w poprzednich statutach, zastępując je ewentualnie przez słowo: czeladź.
Co do prawnego stanowiska ludności włościańskiej, to była ona ludnością poddańczą. Wsi nie mógł włościanin opuszczać, jak tylko za pozwoleniem pana, który miał je stwierdzić swoim listem. Podlegała ta ludność w pełni sądownictwu patrymonjalnemu, która w tę epokę przeszła z poprzedniej. Utrwalenie tego sądownictwa było rzeczą tem łatwiejszą, iż Litwa nie przeszła przez formy - sądu ławniczego, który w Polsce wprowadziła co do znacznej ilości wsi kolonizacja na prawie niemieckiem, tak że jurysdykcja patrymonjalna rozwinąć się w pełni mogła w Polsce dopiero po ograniczeniu samorządu wiejskiego i usunięciu lub też poddaniu wpływom pana sądu ławniczego. W każdym razie włościanin na Litwie zachował osobość prawną; mógł być podmiotem praw z wyjątkiem nabywania nieruchomości. Jak się tu ukształtował jego stosunek do ziemi, którą uprawiał, nie jest dotąd rzeczą zbadaną. Sprzedaże chłopa bez ziemi, prawnie przedstawiające się jako sprzedaż praw pana do poddanego, zjawiają się na Litwie częściej, niż w Koronie, gdzie były niesłychanie rzadkie, lecz i tu pozostały objawem sporadycznym, jak w innych krajach na Zachodzie Europy, gdzie istniało poddaństwo, w przeciwstawieniu zaś do państwa moskiewskiego.
Ciężary, jakie ponosiła ludność wiejska, były takie, jak i w Koronie. Stracił na znaczeniu czynsz, główny nacisk leżał na robociźnie. Przyłączały się różnorodne świadczenia, różne w ró żnych okolicach, nawet wsiach. Położenie ludności wiejskiej w końcu tego okresu przedstawiało się na pozór jako gorsze, niż w Koronie. To wrażenie powodowała niższość kulturalna włościanina na Litwie w stosunku do włościanina polskiego. Jego położenie gospodarcze o tyle było lepsze, iż gospodarstwa były tu większe, niż w Koronie. Powód tego leżał w słabszem zaludnieniu kraju a większej ilości ziemi. Przecie przy reformie wołocznej jednostką była włóka, nawet pewne kategorje ludności dostawały po dwie włóki ziemi, gdy w tym czasie w Polsce już przeważały, gospodarstwa półłanowe.
Miasta i mieszczanie. W początkach tego okresu już i ostatnie miasta na Litwie otrzymały prawo magdeburskie, jak n. p. w r. 1597 Witebsk. Zniknęły w nich warstwy pośrednie, jak mieszczanie konni; ludność miejska silniej wyodrębniła się od reszty ludności.
Co do instytucyj miejskich, to nie przedstawiały one różnic w stosunku do Korony. Tak samo wszędzie na czele miast stały rady miejskie, reprezentujące na zewnątrz miasto, na wewnątrz występujące w charakterze organów samorządu i autonomiji. Sądownictwo w swoich rękach dzierżyły ławy miejskie. Rzemiosła zorganizowane były w cechy.
Na ogół rozwój miast był ną Litwie znacznie słabszy, niż w Koronie. Górowało nad innemi Wilno, jako stolica kraju; w roku 1678 zrównano je w prerogatywach z Krakowem, tak że mieszczanie uzyskali prawo nabywania ziemi, wysyłania posłów na koronacje i elekcje królów. Na Litwie wływ czynnika zewnętrznego, pana miasta, silniej jeszcze występował, niż w Polsce, co się przejawiało w zależności obsady rady miejskiej od pana, wykonywaniu przezeń sądownictwa apelacyjnego od sądów miejskich, wydawaniu ustaw. W miastach królewskich władzę nad miastem sprawowali starostowie. Brak prac nad miąstami litewskiemi nie pozwala bliżej jednak tych kwestji określić.
Wyrodnienie instytucyj miejskich, podporządkowywanie pod władzę pana miasta, zaś w miastach największych, nielicznych, rozbijanie organizacji miejskiej przez jurydyki — to objawy, które, jak w Koronie, i tu występują, łącząc się z upadkiem gospodare czym miast litewskich. W życiu gospodarczem kraju miasta nawet tego nie zajęły stanowiska, jak miasta w Koronie.
Kiedy za Stanisława Augusta rozpoczęto akcję porządkowania stosunków miejskich przez komisje dobrego porządku, wyznaczano je i dla miast litewskich, ale nieliczne. W r. 1775 pozwolono mieszczanom na kupowanie dóbr ziemskich, czego nie przyznano mieszczanom koronnym. By zaradzić rozpaczliwemu stanowi rzeczy, chwycono się radykalnego środka. Konstytucją z r. 1776 skasowano ustrój miast, oparty na prawie magdeburskiem, tak miast królewskich, jak i prywatnych, z wyłączeniem jedynie jedenastu miast większych (Wilno, Troki, Kowno, Lida, Nowogródek, Wołkowysk, Pińsk, Mińsk, Mozyr, Brześć i Grodno). Usunięto autonomię i samorząd miast, a więc skasowano władze miejskie i osobne sądownictwo miejskie, a całą władzę wraz z sądową oddano do rąk starostów.
Reformę przyniósł dopiero sejm czteroletni. Ustawy, miast tyczące się, przez ten sejm wydane, obejmowały obie części Rzeczypospolitej, na równi je traktując. A więc dostały miasta nową organizację według ogólnego typu, zostały podzielone na wydziały i t. d.
Żydzi. Podstawą organizacji ludności żydowskiej pozostały kahały, których urządzenia nie odbiegały zdaje się od urządzeń kahałów w Polsce. W XVIII w. widać na Litwie silną walkę ze strony żydów przeciwko kahałom; nie doprowadziło to jednak do przekształcenia tego ustroju.
W tej epoce, jako naczelna władza, wyposażona w moc ustawodawczą, występuje na Litwie — za wzorem Polski — synod czyli sejm żydowski. W Polsce pojawił się z końcem XVI wieku synod trzech (później czterech, względnie pięciu) krajów, w których brali udział wysłannicy sejmików żydowskich z poszczególnych krajów. Zdaje się, że pierwotnie Litwa brała udział w tym synodzie; już jednak w pierwszych dziesiątkach lat XVII wieku wytworzyło żydowskie społeczeństwo na Litwie swój własny synod czyli sejm (waad). W sejmie tym pierwotnie brały udział trzy kraje: Brześć, Grodno i Pińsk, z których każdy obejmował szereg
kahałów. W r. 1652 przyłączyło się Wilno jako czwarty kraj, jako piąty od r. 1691 przybył Słuck. Oczywiście także Wilno i Słuck stanowiły tylko centra osobnych krajów. Zorganizował się ten sejm żydowski na Litwie w roku 1623; zbierał się często odtąd, nieraz co roku, przeciętnie co trzy lata, aż w roku 1764 został zniesiony konstytucją, jak i synod koronny. Sejm ten był najwyższą władzą samorządną i autonomiczną żydowską na Litwie, wydawał ustawy dla żydów nie tylko w kwestjach, tyczących się religji i spraw duchownych, lecz wogóle we wszystkich wewnętrznych sprawach żydów, n. p. co do handlu, rzemiosł i t. d. Zachowały się uchwały tego sejmu; wydał waad w czasie półtorawiekowego istnienia przeszło 1000 uchwał.
Na podstawie mylnej interpretacji przepisu statutu I o zrównaniu główszczyzny i nawiązek żydów ochrzczonych z główszczyzną i nawiązkami szlachty żydzi, przyjmujący chrzest, zaczęli się w XVIII wieku uważać za szlachtę. Konstytucja konwokacji z roku 1764 położyła temu kres; na sejmie koronacyjnym w roku 1764 szereg takich rodzin nobilitowano, a 10 królowi tajnie nobilitować pozwolono, zaś konstytucją z r. 1768 uznano szlachectwo żydów, ochrzczonych przed, r. 1764.
3. Sejmy. — Ustawodawstwo. — Sejmiki
Literatura: Kutrzeba, Skład sejmu; Бершадскій, О наслѣдованіи; Пташицкій, Къ исторіи; Леонтовичъ, Спорные вопросы; Бершадскій, Литовскій статутъ; Олшамовскій, Обязательность. — Леонтовичъ, Вѣча; Лаппо, Повѣтъ, rozdz. 4—11.
Od połączenia rady litewskiej z senatem polskim i obu izb poselskich w jeden sejm walny koronny w r. 1569 miały przestać istnieć zarówno osobny sejm litewski, jak i osobna rada. Jeszcze jednak wskutek dążności separatystycznych, które na Litwie nie zaraz wygasły, i po unji — zwłaszcza w czasie bezkrólewi — zbierała się rada litewska, nawet wraz z posłami, tworząc sejm; już atoli w końcu XVI wieku zaginęły te nie mające podstawy prawnej zjazdy, a Litwa pogodziła się z swoim udziałem w sejmie koronnym, który pozostał jedyną instytucją dla całej Rzeczypospolitej.
Generał litewski. Za pozostałość dawnego sejmu litewskiego, a raczej za jego ślad, można uważać powstający po unji t. zw. generał litewski. Jak w Polsce przed sejmem zjeżdżali się senatorowie i posłowie osobno z ziem wielkopolskich dla obrad przygotowawczych do sejmu i wzajemnego porozumienia, zwykle w Kole, zaś z ziem małopolskich zwykle w Korczynie, skąd dopiero udawali się na sejmy, które to zjazdy zwano generałami, tak samo senatorowie i posłowie litewscy zjeżdżali się przed sejmem zwykle w Wołkowysku, a później w Słoninie. Zjazd taki miał tylko to samo, co tamte, znaczenie: przygotowywał sprawy, jakie miały być ze strony Litwy na sejm wniesione, stanowił teren do porozumienia się co do stanowiska, jakie ma zająć prowincja litewska; ustały te generały, jak i w Koronie, w połowie XVII stulecia.
Miejsca obrad sejmów. Sejmy zbierały się tylko w Koronie, w zasadzie w Warszawie. Dopiero konstytucja z r. 1673 postanowiła, iż co trzeci sejm miał się odbywać na Litwie, w Grodnie, z wyjątkiem jednak sejmów elekcyjnych i koronacyjnych, oraz konwokacyj, które zbierały się w Koronie.
. Skład sejmu. llość członków litewskich sejmu walnego od unji lubelskiej do końca tego okresu prawie nio uległa zmianie. Dopominania się księcia słuckiego o przyznanie mu miejsca w senacie na tej podstawie, że dawniej zasiadał w radzie litewskiej, nie doprowadziły do skutku. Za to po utworzeniu biskupstwa smoleńskiego dano temu biskupowi miejsce w senacie. Nie przybył ani jeden wojewoda, ani jeden kasztelan z Litwy. Wprowadzono jednak do senatu — razem z koronnymi — w r. 1768 obu hetmanów, w roku 1775 podskarbiego nadwornego. Po roku 1775 było więc 31 członków senatu z Litwy na ogólną cyfrę 154.
Liczba posłów litewskich, która ustaliła się na 48, wzrósła o jednego posła, dodanego Żmudzi, dopiero w r. 1764, gdy liczba - posłów z Korony (bez Prus i Inflant) wynosiła wtedy 127. Przez pierwszy rozbiór Polski liczba posłów litewskich zmniejszyła się o czterech, lecz trzech nowych dodał sejm rozbiorowy w r. 1775, tak, że było ich odtąd 48 na 123 koronnych i 6 inflanckich. — W sejmie czteroletnim zasiadała od końca 1790 r. podwójna liczba posłów i z Litwy także. ,
Według Konstytucji 3go Maja 1791 r. i ustaw uzupełniających miała mieć Litwa — na równi z Wielkopolską i Małopolską — 68 posłów i 34 senatorów obok ministrów.
Senatowi przewodniczył w Koronie marszałek wielki koronny, a gdy sejm na Litwie się odbywał, marszałek wielki litewski. Od króla przemawiali kanclerz koronny w sprawach koronnych, litewski w litewskich.
W izbie poselskiej marszałka po unji wybierano co trzeci sejm z posłów litewskich, zachowując dwa inne sejmy dla marszałków z Wielkoi Małopolski: Nie zawsze jednak ściśle tego przestrzegano. Od r. 1673 na sejmach, które się zbierały w Wielkiem Księstwie, wybierano z zasady marszałkiem jednego z litewskich posiów.
Kompetencja sejmu. Co się tyczy kwestji władzy sejmu w stosunku do Litwy, to tak ona się przedstawiała. Czy chodziło o uchwały, tyczące się wyłącznie Litwy, czy wyłącznie Korony, to każda taka uchwała mogła zapaść tylko za zgodą całego sejmu, tak że o uchwałach tyczących się Korony decydowali także posłowie i senatorowie litewscy, i naodwrót. O ile chodziło o moc obowiązującą konstytucyj sejmowych, to odróżnić w nich należy trzy grupy. Jedna gruga — to konstytucje, regulujące kwestje wspólne Koronie i Litwie, a więc tyczące się n. p. instytucji króla, elekcji, senatu, sejmu i t. d.; druga grupa — to konstytucje, które miały zastosowanie wyłącznie do Korony, trzecia — konstytucje, które stosowały się wyłącznie do Litwy. Konstytucje, tyczące się tylko Litwy, niekiedy wyodrębniono w osobny dział, wyjątkowo do drugiej połowy wieku XVII, od r. 1661 już prawie stale. O ile konstytucje nie były wyodrębnione jako specjalnie Jitewskie wśród innych, to obowiązywaly dla Litwy, jeśli to wynikało z treści uchwały, lub też jeśli przez osobny dopisek (n. p. „na W. X. Litewskie ściąga się”) wyraźnie to zaznaczono.
Początkowo: postępowano nieraz w ten sposób, iż w konstytucjach sejmu podawano tylko tytuły konstytucyj litewskich, a ogłaszano je osobno w pełnym tekscie, i to w ruskim języku (1578, 1581), lub nawet ogłaszano całkiem odrębnie, po rusku (1588). Zresztą jednak stale konstytucje dla Litwy pomieszczano w pełnym tekscie w konstytucjach, w języku polskim.
Sejmiki. Ustrój sejmików wkrótce zupełnie uzgodnił się z ustrojem sejmików w Polsce. Obok sejmików przedsejmowych, które ogłaszał król w osobnych uniwersałach, początkowo jeszcze po rusku pisanych, ale zgodnych omal zupełnie z odpowiedniemi uniwersałami w Koronie, oraz sejmików dla wyboru urzędników, które zwoływali wojewodowie, a na Żmudzi starosta, pojawiły się i inne sejmiki, tych kategoryj, co w Polsce. Przybyły więc sejmiki kapturowe, ale dopiero w trzeciem bezkrólewiu. Od utworzenia w roku 1581 trybunału litewskiego przybyły sejmiki deputackie, którym dzień stały oznaczono, 2 lutego, dla wyboru deputatów; Żmudź dostała je dopiero po przystąpieniu do trybunału litewskiego w r. 1588. Statut trzeci litewski z r. 1588 wprowadził jako instytucję stałą sejmiki posejmowe czyli, jak się w Koronie zwały, relacyjne.
Sejmiki obradowały pod laską dyrektora czyli marszałka, którego some wybierały. Sejmik według uchwał sejmu grodzieńskiego 1566/7 roku mógł trwać trzy dni, według statutu Ill dni cztery. Sejmiki bardzo rychło zaczęły używać w instrukcjach i laudach języka polskiego.
Dalszy rozwój sejmików identyczny był z rozwojem sejmików w Polsce. Że jednak układ społeczny szlachty był tu inny, odbijał się on i na sejmikach. Przeważali i nadal na nich możnowładcy, od których były zależne i rzesze szlachty drobnej.
4. Urzędy
Literatura: Lengnich, Prawo pospolite, ks. III, rozdz. 6—8, 10—12; Wolff, Senatorowie; Леонтовичъ, Литовскіе господари; Tenże, Областное управленіе.
Urzędy centralne i senatorskie. Wielkie Księstwo Litewskie zatrzymało oddzielną organizację administracji, jednak zupełnie analogiczną do polskiej. Na czele stały, jak poprzednio, urzędy wielkie i nzdworne, takie same, jak w Koronie, więc: kanclerz i podkanclerzy, marszałek wielki i nadworny (marszałków dworskich, gdy powymierali posiadający te urzędy w początkach XVII w; już więcej nie nominowano) i podskarbi wielki, zwani ministrami, a nadto: hetman wielki i polny, sekretarze, referendarze, podkomorzy, podskarbi nadworny, chorąży, miecznik, koniuszy, kuchmistrz, podczaszy, krajczy, stolnik, podstoli, cześnik, pisarze i t. d; a z urzędów wojskowych: pisarz polny, strażnik, oboźny, generał artylerji i t. d. Mieli oni funkcje państwowe lub ściśle tylko dworskie, podobnie jak w Polsce. Bez zmiany utrzymały się też urzędy senatorskie wojewodów i kasztelanów.
Urzędy powiatowe. Urzędników ziemskich, t. j. powiatowych, przybywało na wzór polski. Tworzono nowe urzędy na Litwie, po powiatach, tak, jak i poprzednie: podkomorzych, chorążych, sędziów i t. d. z powiatami były związane. Nie chodziło. tu wcale o tworzenie urzędów, któreby miały praktyczne znaczenie dla administracji czy sądownictwa, lecz tylko o nowe tytuły, któremi możnaby było zaspokoić chęci szlachty w tym kierunku idące. Powstawały te urzędy więc jako tylko honorowe, bez żadnych zgoła atrybucyj, na wzór polski. Pojawili sią więc na Litwie stolnicy i podstolowie, cześnicy i podczaszowie, miecznicy i t. d; obok oczywiście tych urzędów powiatowych, które istniały poprzednio, a utrzymały się i w ciągu tego okresu, jak marszałkowie, sędziowie, podsędkowie, pisarze, wojscy, tiwuni, horodniczy, mostowniczy i t. d.
Nowe władze prowincjonalne stworzył dopiero sejm czteroletni, uchwalając — najpierw dla Litwy — w listopadzie 1789 r. utworzenie komisyj cywilnowojskowych; identyczne one z takiemiż komisjami w Koronie, tylko mające mniej, bo 15 osób z wyboru. One ujęły prawie całą administrację w swoje ręce.
Nadawanie urzędów. Wpływ szlachty na nominacje urzędników zwiększył się jeszcze. Statut III litewski wprowadził i na Litwie polską zasadę, iż kandydatów na podkomorzych wybierać mają sejmiki w liczbie czterech, a z tych czterech dopiero: nominuje podkomorzego król. Tenże statut wprowadził zasadę nominacji chorążych na wzór nominacji urzędów sądowych, ft. j. z czterech kandydatów, przedstawianych przez sejmik odnośnego powiatu. Jeszcze dalej szła ta zasada tylko w odniesieniu do Żmudzi, jak to wyraźnie w tym okresie stwierdzono przy potwierdzaniu jej przywilejów.
Reformy najwyższych urzędów za Stanisława Augusta. Reformy urzędów pod koniec tego okresu, z czasów Stanisława Augusta, objęły i Litwę; drobne tylko zresztą różnice zaznaczyć trzeba między ustrojem tych władz w Koronie i na Litwie, o ile te władze tworzono jeszcze jako odrębne dla obu części Rzeczypospolitej. Tak utworzono dla Litwy osobną komisję skarbową, równocześnie, gdy i dla Korony, na konwokacji 1764 roku, nieco później osobną wojskową, bo na sejmie koronacyjnym 1764 r; gdy w Koronie utworzyła ją już konwokacja. Na czele tych komisyj stali: podskarbi wielki litewski, względnie nadworny, na częle pierwszej, na czele drugiej hetman wielki, wzgl. polny. Tylko liczba członków skarbowej była inna na Litwie, mniejsza, niż w Polsce, pierwotnie 9, od r. 1765—6. Zresztą sposób ich wyboru, jak i kompetencja, były takie same, jak co do komisyj koronnych. Komisję wojskową litewską zwinięto razem z koronną w r. 1776. Komisja edukacyjna, utworzona w r. 1775, była jedna tylko, ponieważ nie miała ona charakteru władzy, lecz stanowiła osobę prawniczą, nie było więc konieczności tworzenia odrębnej dla Litwy.
Tak więc utrzymał się aż do czasów Stanisława Augusta zupełnie odrębny zarząd administracji dla Wielkiego Księstwa. Przełamano tę zasadę, nie zmieniając zresztą zasadniczego stosunku Litwy do Korony, który ciągle się jeszcze opierał na aktach unji z roku 1569, dopiero przez utworzenie w r. 1774 Rady nieustającej, której powierzono obok tych jej atrybucyj, jakie posiadała jako wydział sejmu, także i najwyższą władzę w zakresie administracji państwa. Do Rady nieustającej powoływano ministrów litewskich i polskich bez rozróżnienia; mogli być więc tylko litewscy do niej powołani, lub tylko koronni. Władza Rady, jak i jej departamentów, obejmowała całą Rzeczpospolitą, tak więc, że n. p. departament z ministrem, wziętym z pośród ministrów litewskich, wykonywał władzę i w obrębie Korony, i naodwrót. W ten sposób przez utworzenie Rady nieustającej unja, łącząca Oba państwa, zacieśniła się, gdyż do wspólności sejmów przyłączyla się i wspólność najwyższej administracji.
Nowe komisje, jakie stworzył sejm czteroletni, zarówno dwie: pierwsze, stworzone już w r. 1788, t.j. wojskowa i dla spraw dyplomatycznych, których byt był tylko czasowy, jak i następne: wojskowa, skarbowa i policji, powstałe w roku 1791, rozciągały swoją władzę na obszar cąłego państwa. Stąd zwały się one komisjami wielkiemi obojga narodów.
Co do ostatnich trzech, było to naturalnym wynikiem znies:enia unji i połączenia przez Konstytucję 3go Maja 1791 roku obu części składowych w jednolitą całość. Toż i najwyższa władza administracyjna, utworzona w r. 1791, straż praw, była jedyną dla całego państwa; z tych samych powodów ministrowie, do straży wchodzący, rozciągali swoją władzę na całe państwo, bez względu, czy byli litewskimi, czy koronnymi. Śladem dawnego obu państw stosunku pozostało to, iż utrzymano ministrów w tej liczbie: i z temi tytułami — litewskich i koronnych — jak to było poprzednio. Ale były to już tylko tytuły różne; zarząd państwa stał się jednolity. W „zaręczeniu wzajemnem obojga narodów” z roku 1791 zastrzeżono jedynie, iż Co komisji skarbowej i wojskowej w równej liczbie wchodzą członkowie z Korony i Litwy, i że Litwa zachowuje odrębną kasę i odrębny najwyższy sąd skarbowy,. którego zresztą nie zorganizowano.
5. Sądownictwo. — Statut
Literatura: Lengnich, Prawo pospolite, ks. IV, rozdz. 13; Леонтовичъ, Центральныя судебныя учрежденія; Tenże, Областные суды. — Linde, O statucie; Powstański, Uwagi; Górski, Dodatek; Czetwertyński, Jeszcze jedno słowo; Бершадскій, О наслѣдованіи; Пташицкій, Къ вопросу; Tenże, Къ исторіи; Леонтовичъ, Спорные вопросы; Бершадскій, Литовскій статутъ; Олшамовскій, Обязательство; Piekosiński, Statut litewski.
Zarząd kraju, choć odrębny dla Wielkiego Księstwa, jednak zupełnie był analogiczny, jak w Koronie. Tyczy się to wogóle administracji, jak specjalnie skarbowości i wojskowości. Pewną odrębność większą wykazywał jednak ustrój sądowy. Zachowało: też Wielkie Księstwo odrębne prawo sądowe.
Sądy pierwszej instancji : ziemskie, grodzkie i podkomorskie, ostały się przez cały ten okres, jak je zorganizowano pod koniec poprzedniego na wzór polski. Za wzorem polskim wprowadzono: i sądy kapturowe, dopiero jednak w III bezkrólewiu. Sądy najwyższe analogiczne przybrały kształty do sądów polskich. Takie same i tu więc sądy: asesorski, referendarski, który zwinięto w roku 1766, marszałkowski; sąd sejmowy był wspólny Koronie i Litwie. Językiem urzędowym sądów pozostał język ruski, w praktyce powoli wypierany przez język polski. Jednak dopiero w roku
1696 wprowadzono język polski w aktach sądowych w miejsce ruskiego.
Reformy sądowe z początków rządów Stanisława Augusta, przekształcające sądy najwyższe na kollegialne, obejmowały i Litwę; tak zreformowano w roku 1766 sąd asesorski i marszałkowski. I na Litwie utworzono w początkach tego okresu jako sąd najwyższy trybunal.
Trybunał główny Ks. Litewskiego. Reformę sądownictwa najwyższego, tak potrzebną i na Litwie, doprowadzono do skutku w zupełnie analogiczny sposób, jak to się stało w tym czasie w Koronie, a to przez utworzenie trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego w r. 1581, w trzy lata po utworzeniu takiegoż trybunału (w r. 1578) w Koronie.
Skład trybunału odpowiadał temu składowi, jaki przepisano dla trybunalu koronnego. Wchodzili doń jako sędziowie przedewszystkiem deputaci, których wybierała szlachta na sejmikach, a to tak, iż z każdego powiatu miało ich być wybieranych dwóch, razem więc 46, wobec tego, że Litwa po r. 1569 liczyła — poza Żmudzią — powiatów 23. Żmudź otrzymała prawo zorganizowania dla siebie osobnego sądu głównego w obrębie swoich granic. Nie skorzystała jednak z tego pozwolenia i dalej sprawy jej załatwiały się po dawnemu w sądzie królewskim, aż ostatecznie w r. 1588 przystąpiła do trybunału, do którego odtąd wysyłała trzech deputatów. Wybierały deputatów osobne sejmiki, trybunalskimi zwane, których czas zbierania się stale był w ustawie oznaczony na 2 lutego, t.j. na Matkę Boską Gromniczną; stąd zwano te sejmiki gromnicznemi. Wyboru dokonywano większością głosów, co potwierdziła i konstytucja z r. 1613. Czas urzędowania deputatów trwał rok jeden; deputat powtórnie mógł być wybrany dopiero po upływie dwóch lat, chyba żeby go wybrano jednomyślnością. Według konstytucji z r. 1611 można jednak było zostać deputatem powtórnie dopiero po upływie lat czterech.
Deputaci wybierali marszałka, który przewodniczył sądowi. Sprawy decydowała większość głosów.
Obok deputatów świeckich do trybunału wchodzili także deputaci duchowni, wybierani na rok, a od roku 1670 na dwa lata, przez kapituły. Sądzili oni w sprawach, gdy jedną ze stron był duchowny; zasiadali wtedy w równej liczbie deputaci
duchowni z świeckimi. W razie równości głosów sprawę odsyłano do sądu królewskiego.
Trybunał, stanowiący jedną całość, sądzić miał na czterech miejscach, z miejsca na miejsce w oznaczonych odstępach czasu się przenosząc, w Wilnie, Trokach, Nowogródku i Mińsku. Określono też, w której z tych miejscowości pewne województwa miały się sądzić. W r. 1589 zmieniono jednak to tak, iż w ciągu roku miał trybunał zasiadać w dwóch miejscowościach, t. j. jednego roku w Wilnie (gdzie sądziły się te województwa, które należały dotąd do Trok) i w Nowogródku, gdzie reszta województw się sądziła, zaś drugiego roku w Wilnie i zamiast w Nowogródku w Mińsku. W r. 1764 jednak częściowo podzielono trybunał, tak, że część zasiadała w Wilnie, a druga w Nowogródku (lub Mińsku). W roku 1775 na siedziby trybunału wyznaczono Wilno i Grodno. :
Do trybunału, jak w Koronie, należały przedewszystkiem apelacje od sądów ziemskich, grodzkich i podkomorskich. Nadto w pierwszej instancji należały do trybunału sprawy przeciw urzędnikom sądowym, wynikające z ich urzędowania, zwłaszcza co do niedopuszczenia apelacji. ;
W roku 1609 utworzono i dla Litwy trybunał skarbowy dla kontroli skarbowej, na wzór trybunalu koronnego; zbierał się zwykle w Wilnie. W r. 1726 przeniesiono te jego funkcje na trybunał główny, który jednak te sprawy sądził w nieco innym składzie, bo z dobraniem komisarzy, wyznaczonych z senatu, pod osobno obieranym marszałkiem.
Reformy sejmu czteroletniego. Sejm czteroletni zniósł także — w r. 1792 — na Litwie sądy ziemskie, grodzkie i podkomorskie, w ich miejsce wprowadzając sądy ziemiańskie, oraz na nowo zorganizował sąd trybunalski — analogicznie jak w Polsce. Sąd trybunalski utworzono tylko jeden — w Wilnie. Ustawa o organizacji sądów miejskich i sądu asesorskiego jako apelacyjnego dla miast z r. 1791 i do Litwy się też w pełni odnosiła.
Statut III litewski. Zaledwo uchwalony został statut II litewski i wprowadzony w życie, zaczęto myśleć o jego poprawie. Połączenie ściślejsze unją Litwy z Polską zmuszało też do zmiany niektórych przepisów statutu II. Już w r. 1569 wybrano osobną komisję, która miała przeprowadzić poprawę statutu, uwzględniając zwłaszcza przepisy polskiego prawa. Poprawa jednak nie doszła do skutku. Powracała jeszcze ta kwestja, aż ostatecznie naprzód ją popchnięto w roku 1584. Zjazd z tegoż roku w Wołko. wysku ułożył nowy statut. Przejrzany na sejmie elekcyjnym z r. 1587, uzyskał zatwierdzenie ze strony sejmu koronacyjnego 28 stycznia 1588 roku i został wprowadzony w życie od 6 stycznia 1589 r.
Statut ten podzielony na był 14 rozdziałów, jak i poprzedni, drugi; artykuł liczył 488. Ulepszał on szereg instytucji, dostosowywał je do zmienionych warunków ustroju. Obejmował dużo przepisów z zakresu prawa publicznego, zwłaszcza co do praw szlachty, przedewszystkiem jednak prawo sądowe. W stosunku do. statutu poprzedniego widać zwłaszcza znaczne rozszerzenie rozdziałów, tyczących się prawa karnego i procesu. Na całym statucie zauważyć można silny wpływ prawa polskiego.
I ten statut spisany został w urzędowym języku ruskim. Już w r. 1588 ogłoszono go drukiem, po rusku. Zaraz pojawiły się i tłumaczenia polskie. W druku tłumaczenie polskie ukazało się w r. 1614, Dalsze wydania statutu powtarzały tylko to wydanie (1619, 1648, 1693, 1744, 1786); po rusku już więcej statutu nie drukowano, choć to był tekst urzędowy. Tłumaczenie polskie trzymało się najdokładniej tekstu ruskiego.
Statut III pozostał w mocy jako kodeks, obowiązujący Wiel. kie Księstwo, przez cały czas istnienia Rzeczypospolitej, i .długo jeszcze później (do r. 1840). Uzupełniały go późniejsze konstytucje sejmowe, lecz dość nieznacznie. O poprawie statutu myślano już w XVI stuleciu. Dopominano się o nią i przez następne dwa stulecia, lecz przecie do rewizji kodeksu nie przyszło,
Сканы: с. 144-145 и далее.