Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Период II. Люблинская уния: оригинал

Период II. Люблинская уния. С. 139-143. Польский текст издания 1921 года.

17. Unja lubelska

Literatura: Mosbach, Początki; Довнаръ-Запольскій, Польско-литовская унія; Лаппо, Великое княжество, rozdz. 1; Любавскій, Сеймъ, rozdz. 7; Tenże, Очеркъ, rozdz. 45—46; Пичета, Литовско-польскія уніи; Kutrzeba, Unia, cz. 2.

Przekształcenie Litwy przed unją lubelską: Jeśli ściślejsze połączenie Litwy z Polską przyszło do skutku pod wpływem okoliczności politycznej natury, stosunków zewnętrznych (wojny moskiewskiej i inflanckiej) i parcia ze strony sejmu polskiego oraz ze strony szerokich warstw szlachecki:h Litwy, dążących do złamania przewagi możnowładców, to jednak umożliwiło: takiego rodzaju połączenie przekształcenie ustroju litewskiego państwa, które dokonywało się powolnie w ciągu dwuwiekowego związku, a w tempie przyspieszonym przed samą unją lubelską. Litwa, tak różna pod względem układu społecznego od Polski w końcu XIV w; w XVI w. bardzo do niej się zbliżyła, przedstawiając się już jako państwo stanowe. Z książąt, panów i bojarów wytworzyła się na wzór polski szlachta, silnie odgrodzona ed reszty społeczeństwa. Stan mieszczański nie różnił się od stanu mieszczańskiego w Polsce; reforma wołoczna wraz z jej skutkami zassymilowała znacznie ustrój wsi litewskiej do wsi polskiej.

Ustrój władz najwyższych, czy też i prowincjonalnych, na Litwie mniejwięcej już odpowiadał ustrojowi władz polskich, zwłaszcza po reformach z r. 1565/6. Nie bardzo odbiegały od siebie organizacje skarbu i wojska. Jedynie tylko w zakresie sądownictwa Litwa zagwarantowała sobie przez statut ll z r. 1566 odrębność prawa sądowego, a i to z przyjęciem ustroju sądownictwa polskiego co do sądów pierwszej instancji. W takich warunkach możliwe było ściślejsze zespolenie. Do uregulowania pozostawały zwłaszcza kwestje: naczelnej władzy i ustroju parlamentarnego, choć i tu doszło do zbliżenia przez wprowadzenie w r. 1566 na Litwie sejmików.

Przygotowania do unji. Pertraktacje o ściślejsze połączenie Litwy z Polską prowadzono na sejmach: warszawskim z roku 1563/4, na który przybyła delegacja sejmu litewskiego, bielskim i parczowskim z roku 1564, oraz brzeskim i lubelskim z r. 1566.

Na sejmie warszawskim z roku 1563/4 przyszło do częściowego porozumienia, tak, że w wydanym przez króla polskiego a w. księcia litewskiego 13 marca 1564 r. „recesie w sprawie około unji” stwierdzono szereg zgodnych postanowień; jednakże Litwa od tych uchwał odstąpiła i z sejmu tego pozostała w mocy tylko „deklaracja o unji", również z 13 marca 1564 r; stwierdzająca zrzeczenie się przez Zygmunta Augusta na rzecz Korony praw dziedzicznych Jagiellonów do tronu wielkoksiążęgo.

Dopiero w r. 1569 w Lublinie, dokąd zwołano oba sejmy, polski i litewski, ostatecznie uregulowano stosunek Litwy do Korony. - Na sejmie tym, gdy załatwienie sprawy natrafiło ze strony Litwy na trudności, król, uznając dawne pretensje Polski do pewnych części Wielkiego Księstwa, wcielił znaczne obszary Litwy do Korony jako jej części składowe. Przez krótki przywilej z 5go marca 1569 r. inkorporował Zygmunt August województwa: wołyńskie (wraz z bracławskiem) i podlaskie, poczem określił dokladniej stosunek do Polski województwa podlaskiego w akcie, wydanym pod tąż datą, a województw wołyńskiego i bracławskiego w akcie z 27 maja 1569 roku. Wreszcie wcielił do Polski aktem z 1 czerwca 1569 r. województwo kijowskie i określii jego do Polski stosunek.

Odjęto w ten sposób Litwie cztery obszerne województwa, które stały się częścią Korony, mając tylko zagwarantowane pewne odrębności prawne. Dopiero z resztą terytorjum W. Księstwa, składającego się z dziewięciu województw i ziemi żmudzkiej, - zawarto układ, noszący nazwę unji lubelskiej. Układ ten stwierdziły oba sejmy przez akta, noszące datę 1 lipca, a zatwierdzone przez osobny akt Zygmunta Augusta z 4 lipca 1569 r. Zaś 11go: sierpnia 1569 r. wydał monarcha jeszcze t. zw. potwierdzenie unji. Przez te akta został na nowo określony stosunek obu państw, tak, jak miał odtąd przetrwać bez żadnej większej zmiany do roku 1791.

Stosunek, jaki wprowadziły akta unji z r. 1569, przedstawia się jako unja realna. Ta unja jednak łączy Koronę z Litwą znacznie zmniejszoną, gdyż — jak o tem wyżej była mowa -- od Litwy oderwano wojewodztwa: podlaskie, wołyńskie, kijowskie i bracławskie (z wyjątkiem części drobnej kijowskiego). Oba państwa pozostały wobec siebie równorzędne; zwano je razem Rzecząpospolitą polską. Miały posiadać jednego władcę, obieranego przez Koronę i Litwę na wspólnym zjeździe w obrębie granic polskich. Koronacja nowego króla miała się odbywać w Krakowie; odpadło: osobne podniesienie go na W. Księstwo. Król miał przez korcnację prawo i do tytułu wielkiego księcia Litwy. Król potwierdzał wspólnie prawa dla Korony i dla Litwy, i to tylko pod pieczęcią koronną. Odtąd „Korona i W. Księstwo litewskie jest jedno nierozdzielne i nieróżne ciało, a także nie różna, ale jedna wspólna Rzeczpospolita, która się z dwu państw i narodów w jeden lud zniosła i spoiła".

Jako jedno państwo przedstawiała się jednak Rzeczpospolita. tylko na zewnątrz; w stosunku do innych państw występowała jako całość, miała wspólne przymierza, i wogóle wspólną politykę zagraniczną.

Na wewnątrz poza wspólną osobą władcy wspólny dostały oba. państwa sejm, a więc też wspólne ustawodawstwo, o ile ono do sejmu należało. Sejm wspólny powstał przez połączenie obu sejmów dotychczasowych, koronnego i litewskiego. Połączenie takie: co do izby poselskiej nie nastręczało żadnych trudności; w jednej izbie zebrano posłów koronnych i litewskich, którzy tak samo przez sejmiki byli wybierani. Trudniejsza była sprawa z układem co do drugiej części składowej sejmu: senatu. Do senaiu polskiego wchodzili tylko biskupi, wojewodowie i kasztelanowie, oraz ministrowie, t. j. urzędnicy najwyżsi z pośród koronnych i nad. wornych w liczbie pięciu: kanclerz i podkanclerzy, marszałkowie: koronny i nadworny, oraz podskarbi koronny, gdy do sejmu litew. skiego poza posłami należało osób znacznie więcej. Kwestję tę załatwiono w taki sposób, iż włączono do wspólnego już senatu tyłko tych z członków poprzedniej rady wielkoksiążęcej, którzy godnościami odpowiadali członkom polskiej rady, a zatem dwóch biskupów (tylko tylu miała ich Litwa), wojewodów w liczbie dzie. więciu, oraz starostę żmudzkiego, który stał na równi z wojewodami, kasztelanów w liczbie dziesięciu, wreszcie jako ministrów: kanclerza i podkanclerzego, marszałka wielkiego i nadwornego, oraz podskarbiego ziemskiego. Wszystkich innych zaś od udziału w senacie usunięto, więc i innych urzędników dworu i urzędników państwowych, i tych, których powoływano bez względu na ich godności urzędowe ze względu na ród (niektórzy kniaziowie). Wydano też osobny porządek senatu, który ustalał miejsca członków senatu, a to tak, iż naprzemian zajmowali miejsca senatorowie polscy i litewscy, z pierwszeństwem polskich.

Tak więc związek polegał odtąd nietylko na wspólnej osobie panującego, ale i na wspólności sejmu. Unja więc z osobistej przemieniła się w unję realną.

Zresztą jednak Litwa zachowała odrębność państwową. Żastrzeżono, że moneta w obu państwach miała być ta sama, ale ją bić miano z osobna w każdem państwie; zastrzeżono, że mogą Polacy na Litwie i Litwini w Polsce nabywać nieruchomości. Ale to nie usuwało odrębności państwowej. Litwa pozostawała przy swoich prawach, ustawy więc, przed unją wydane dla Korony. nie mogły mieć zastosowania na Litwie; wyraźnie zastrzeżono, że na Litwie nie mają znaczenia ustawy, tyczące się t. zw. egzekucji dóbr. Pozostały w mocy przywileje, wydane na Litwie czy to na rzecz całych stanów, więc przywileje ziemskie i dzielnicowe lub dla duchowieństwa, czy to na rzecz poszczególnych jednotek fizycznych czy prawnych.

Przez pozostawienie dla Litwy całej hierarchii urzędniczej bez zmiany, zarówno co do urzędów prowincjonalnych, jak nawet co do urzędów centralnych, utrzymano odrębną administrację,

tak w ciaśniejszem tego słowa znaczeniu, jak i co do wojskowości i skarbowości. Litwa miała więc dalej swoje odrębne wojsko, które sama utrzymywała, zachowała odrębny skarb wraz z odrębnemi źródłami dochodu. Pozostało też odrębne prawo sądowe wraz z całą organizacją sądów, czy to pierwszej instancji, czy najwyższej.

W ten sposób uregulowano stosunek obu państw, który przetrwał bez zasadniczych zmian do końca wieku XVIII, prawie dę upadku Rzeczypospolitej. :

Сканы: с. 138-139 и далее.