Период II. Города, евреи и татары: оригинал
Период II. Города, евреи и татары. С. 70-77. Польский текст издания 1921 года.
8. Miasta
Literatura: Антоновичъ, Изслѣдованіе; Владимірскій-Будановъ, Нѣмецкое право; Довнаръ-Запольскій, Государственное хозяйство; Halban, Zur Geschichte; Тарановскій, Обзоръ; Грушевскій, Історія, t. V, rozdz. 4; Лаппо, Къ исторіи сословнаго строя; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 19 i 25.
Miasta nie osadzone na prawie niemieckiem. Typ średniowiecznego zachodnio - europejskiego miasta jako gminy, silnie odciętej od otaczającego ją terytorjum, mającej ludność, której stanowisko prawne jako osobnego stanu gwarantowały własne, odrębne przywileje, dla miast wydawane, posiadającej nie tylko własny samorząd, ale i w obrębie swego terytorjum autonomię, obcym był nie tylko Litwie, która miast nie wytworzyła, ale także i Rusi, choć tam spotyka się wcale znaczne konglomeraty ludności, jako miasta określane. Na tych obszarach ruskich, które weszły w skład państwa litewskiego, niewiele było wprawdzie tego rodzaju miast, bo w południowej części po ruinie tatarskiej, o ile były, upadły (Kijów), lecz przecież były (np. Witebsk, Połock). Nie wyodrębniały się one jednak co do stanowiska ludności od reszty terytorjum. 7
Nie wiele wogóle wie się o urządzeniu tych miast. Ludność, w nich siedząca, zajmująca się handlem lub rzemiosłem, była. ludnością wolną przeważnie, lecz z resztą ludności w ścisłej pozostawała łączności. W Witebsku i Połocku od przeważnej części ludności miejskiej wyodrębniali się mieszczanie konni, którzy pełnili służbę wojskową konno, a mieszkali bądż w mieście, bądź i po wsiach, i tą swoją służbą konną zbliżali się do szlachty. Był to najsilniejszy element wśród ludności mieszczańskiej, w Witebsku nawet ostro od reszty mieszcząńskiego zaludnienia wyodrębniony i mający tam przodujące stanowisko. Ludność takich miast nie miała jednak nawet odrębnego sądownictwa, łecz z resztą ludności kraju podlegała sądom starostów. Jedynie w Witebsku można odszukać ślady — i to dopiero w XVI wieku — pewnego samorządu miejskiego. Na czele miasta stał wójt, wybierany z rzędu mieszczan konnych, którego atrybucje jednak musiały być bardzo skąpe, ograniczały się może do zarządu dworem gościnnym, gdzie rezydował, wagą i nadzorem nad skrzynią miejską, w której przechowywano pieczęć miasta i przywileje.
Słabe to więc tylko zawiązki samorządu, a i one nie miały cechy jakichś swoistych instytucyj, rozwiniętych z rodzinnych pierwiastków, lecz były jedynie odblaskiem urządzeń miast niemieckich, i to w drobnej części, bo bez osobnego sądownictwa i bez osobnej rady miejskiej jako organu samorządu i autonomji.
Jeśli zaś chodzi o inne miasta, czy w ruskich prowincjach, czy w litewskich, to nawet takich odrębności brak. Były to raczej ledwie zawiązki miast. Przy zamkach czy dworach odbywały się targi; stąd osiadała tam ludność rolna i nierolna, ale pod takiemi samemi warunkami, jak siedziała po wsiach.
Miasta na prawie niemieckiem. W końcu XIV wieku pojawiają się właściwe miasta w prawnem ich znaczeniu. Miasta te powstały — tak samo, jak w Polsce — nie przez powolny rozwój, ale przez recepcję urządzeń obcych, — a to miast niemieckich. Jako gotowe twory tu je powołano do życia, z wszystkiemi instycjami temi, jakie miały już miasta tego typu w ziemiach Zakonu, czy w Polsce.
Byt tych miast oparł się na przywilejach lokacyjnych, które określały warunki osadzenia miasta i zawierały przepisy o. jego stosunku do władcy. Były to wtedy jeszcze wyłącznie miasta wielkoksiążęce, przez wielkiego księcia w jego dobrach zakładane.
Po powstaniu jednak tych pierwszych miast na Litwie, jak Wilno (1387 r.), Troki i t. d; w XV stuleciu niewiele powstało miast. Dopiero od końca XV wieku znowu silniejszy widać ruch w tym kierunku, który przeciągnął się długo. Przecie n. p. Witebsk prawo niemieckie dostał dopiero w r. 1593.
A i tak wogóle miasta na Litwie słabo się rozwinęły; w XVI stuleciu poza nielicznemi większemi miastami to przeważnie drobne miasteczka, których ludność na równi z ludnością wiejską uprawia rolę i na tej roli conajmniej w tej mierze opiera swój byt, co na rzemiośle i handlu. Na włókach też osadzano te małe miasteczka, Przyczyny tego stanu rzeczy szukać należy W tej sile, jaką miał tu długo system gospodarki naturalnej. Każde gospodarstwo, wielkie, pana czy kniazia, jak i małe, włościanina, Zaspokajało swe potrzeby w obrębie swego gospodarstwa; miaSto, jako miejsce nabywania tych wytworów, których brakowało, było więc w takich warunkach mało potrzebne. Rozwój dużych majątków, daleko idąca specjalizacja ludzi wolnych i niewolnych, siedzących w tych majątkach, wytworzenie licznej klasy bardzo zróżniczkowanych rzemieślników wiejskich, zapewniały zaspokojenie nawet daleko idących potrzeb w obrębie majątku przez pracę ludzi zależnych, którzy bądź dawali do dworu wytwory tej pracy, bądź wprost pracę na dworze.
Rzecz jasna, iż nie było w tych warunkach potrzeby miast w jakiejś większej ilości, wystarczały nieliczne względnie targi, na których ludność wiejska, zwłaszcza rzemieślnicza, mogła pozbyć nadwyżkę swoich wytworów. Zaczęła ona bowiem produkować już nie tyłko w tym celu, by módz wypełnić zobowiązania swoje wobec pana, ale także ponadto, a nieraz nawet rzemieślnicy panu dawali jedynie czynsz, tak że musieli starać się o zbyt swoich wytworów. Miasta, które zakłądano, opierały swój byt głównie zdaje się na handlu, nie na rzemiośle. Przemiana gospodarcza w XVI w; złączona z pomierą wołoczną, skierowanie ludności przedewszystkiem do rolnictwa, zanik powolny rzemiosła wiejskiego, oczywiście tworzyły lepsze już dla bytu miast warunki. Przecież jednak, jeśli już Polska miast silnych nie wyrobiła, to Litwa, gospodarczo dużo mniej rozwinięta, odsunięta od wielkich szlaków handlowych, pozbawiona dobrych dróg, i nadał jeszcze długo wykazywała cechy kraju, który żyje przedewszystkiem z wyzyskiwania naturalnych płodów ziemi, i nigdy nie wytworzyła warunków dla silniejszego rozwoju miast i silniejszego mieszczaństwa. Dlatego też miasta w życiu państwowem Litwy jako czynnik polityczny nie miały wogóle żadnego znaczenia.
Ustrój miast. Miasta, zakładane na prawie niemieckiem, otrzymywały przez przywilej lokacyjny zwykle prawo chełmińskie, t. j. na wzór Chełmna, rzadziej prawo średzkie. Rządziły się więc prawem, którego podstawą było zwierciadło saskie i prawo magdeburskie. Nie znaczy to jednak, jakoby ludność tych miast była niemiecka; miasta miały bądź ludność polską, która tu napływała wcale silńie z miast polskich, bądź ruską; o jakiemś silniejszym udziale ludności litewskiej w zasiedleniu zwłaszcza: większych miast nic nie słychać. Obok tej ludności w miastach osiedlali się żydzi; zajmowali oni jednak odrębne stanowisko, nie brali udziału w organizacji miejskiego życia. W niektórych miastach, n. p. w Wilnie, zastrzeżona była w zarządzie miasta równowaga wyznawców rzymskiego i greckiego kościoła.
Miasto było hospodarskiem lub prywatnem, zależnie od tego, na czyim osadzono je gruncie. Wszystkie większe miasta były hospodarskie. Na rzecz pana płaciły niektóre miasta określoną kwotę roczną, przeważna część czynsz z ziemi i domów. Od różnorodnych powinności, jakie ciążyły na ludności wiejskiej, dostawały one zwolnienia w przywilejach lokacyjnych; zastrzegano częściej tylko obowiązek stacji na rzecz hospodara w razie przyjazdu (w owsie i sianie), rzadko bardzo straże na dworze, podwody dla wysłańców hospodarskich i t. d.
Szły jednak na rzecz właściciela miasta opłaty od karczem (kapszczyzna), bądź przez karczmarzy ponoszone, bądź przez całe miasto, gdy ono wprowadzało wolny wyrób i wyszynk trunków, oraz opłaty od jatek, t. j. od rzemieślników, w nich siedzących; wysokość czynszu w miastach hospodarskich, oraz i inne świadczenia, jednostajnie uregulowała ustawa wołoczna z roku 1557, a gdzie ona nie weszła w życie, to podobnie te ciężary określiły lustracje dóbr hospodarskich z końca rządów Zygmunta Augusta.
Organizacja władz wiejskich przeprowadzona była według zwykłego wzoru, jaki się przyjął i w Polsce, A więc na czele miasta stała rada miejska, która stanowiła organ samorządu i autonomji. Do niej należał zarząd majątku gminy i dochodów; a już w przywilejach lokacji miasta dostawały uposażenie w kramach, jatkach, ważnicy, woskobojni, łaźni i t. d. Rady te — o ile można stwierdzić — pochodziły zwykle z wyborów, dokonywanych przez wójta i pospólstwo. Rada wybierała burmistrzów, którzy jej przewodzili, często kilku na rok, którzy urzędowali po kolei. Obok rady stał wójt z ławą. Wójtem dziedzicznym zostawał ten, co miasto osadził, za co otrzymywał też uposażenie w ziemi i dochodach z sądownictwa. Ława, zapewne wybierana przez radę, stanowiła sąd, na czele którego stał wójt. Sąd sądził mieszczan według prawa niemieckiego, posługując się od XVI w. układami tego prawa, używanemi w Polsce. Wyjątkowo miały miasta jeszcze osobnych urzędników, n. p. Wilno szafarzy, dla zarządu skarbem miasta. Rzemiosła zorganizowane były w cechy. Zresztą cały ten ustrój był kopją ustroju miast, jaki istniał w Polsce.
9. Żydzi — Tatarzy
Literatura: Бершадскій, Литовскіе евреи; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 19; Лаппо, Великое Княжество, str. 46 i n.; Tenże, Повѣтъ, rozdz. 3.
Żydzi. Żydzi na Litwie pojawili się już w wieku XIV. Można stwierdzić jednak w tem stuleciu istnienie ich tylko w kilku większych osadach przy zamkach, w Brześciu, Trokach i Grodnie. W wieku XV żydów przybywało, również jednak poza osadami, mającemi miejski charakter, ich się nie spotyka. Wogóle ilość ich nie była znaczna. W roku 1495 w. książę Aleksander wypędził wszystkich żydów z całego państwa; z jakich powodów, nie jest rzeczą pewną. Majątki ich nieruchome uległy konfiskacie na rzecz w. księcia, uznano za nieistniejące zobowiązania wobec nich zaciągnięte, chyba że były zabezpieczone przez zastaw nieruchomości, a wtedy suma dłużna musiała być spłacona do skarbu państwa. Już jednak w r. 1503 dozwolił im hospodar powrócić, skonfiskowane majątki zostały żydom zwrócone, jednak wynagrodzić musieli tych, którzy tymczasem za pewną sumę dostali je od w. księcia, płacąc im tęż sumę, oraz zwrócić poczynione wkłady. Od tego czasu dość silnie wzrastała ludność żydowska; dalej trzymała się ona osad miejskich, opierając swoją egzystencję o synagogę i cmentarz.
Przywileje żydowskie. Prawne stanowisko żydów na Litwie opierało się, tak samo, jak i na Zachodzie Europy, na przywilejach. W r. 1388 pojawiły się pierwsze dwa przywileje żydowskie, wydane przez księcia Witołda w obrębie jego dzielnicy, jeden dla żydów trockich, drugi dla żydów osiadłych w Brześciu litewskim. Wzorowały się one na przywilejach żydowskich śląskich i polskich. W r. 1389 wydał Witołd trzeci przywilej, dla żydów grodzieńskich. Przywileje te były wydawane dla poszczególnych gmin żydowskich; z nich przywilej dla żydów brzeskich z r. 1388 uzyskał później szersze znaczenie, a fo w ten sposób, iż Zygmunt I potwierdził go w r. 1507 jako przywilej, odnoszący się do wszystkich żydów w państwie litewskiem. Odtąd takie też. już stale do niego przywiązywano znaczenie. Drugim zasadniczym przywilejem był przywilej Zygmunta I z r. 1514, potwierdzający poprzedni Aleksandra. Uzupełniały je przywileje dla żydów w poszczególnych miejscowościach mieszkających wydawane, zresztą: prawie wyłącznie już z wieku XVI.
Prawa i obowiązki. Przywileje na rzecz żydów, tak jak i inne tego rodzaju przywileje w państwach zachodniej Europy, podporządkowywały wprost żydów władcy. Jego podlegali sądownictwu, względnie jego starostów, władca zaś zapewniał im bezpieczeństwo i opiekę, grożąc karami za czyny, któreby im wyrządzały szkodę. Co do ich dzialalności gospodarczej żadnych na: Litwie. nie było w stosunku do żydów w XIV i XV w. ograniczeń, co się tłómaczy brakiem wyrobienia pojęcia stanowości oraz brakiem silnego rozwoju organizacji osad miejskich, gdzie żydzi się wyłącznie skupiali. Mogli więc nabywać na własność i nieruchomości, bądź brać je w zastaw, mogli swobodnie zupełnie oddawać się przemysłowi. Głównemi jednak zajęciami żydów była: dzierżawa dochodów państwowych, zwłaszcza myt i ceł, handel oraz udzielanie pożyczek na procent czyli lichwę. Co do ciężarów na rzecz państwa, to już przywilej Aleksandra, potwierdzony przez Żygmunta I w r. 1514, orzekał, iż żydzi mieli ponosić wszelkie ciężary na równi z mieszkańcami tych miast, w których: byli osiedli. Obowiązek dostarczania na wojnę 1000 jeźdźców,. nałożony na nich przez Aleksandra, przez niego jeszcze został. cofnięty.
Gminy. Sądownictwo nad żydami. W XVI wieku zorganizowani byli żydzi w miejscowościach, w których siedzieli: w większej liczbie, w gminy czyli kahały. Na czele kahału stali: starsi żydowscy, wybierani co rok przez gminę żydowską; liczba: ich różną była w różnych miastach. Bliżej organizacja gminy z tej: epoki nie jest znaną. Starsi byli władzą, która rządziła kahałem;: do nich należał także rozkład ciężarów na członków gminy. Byli» również sądem. W sądownictwie brał obok nich udział rabin jako» znający prawo żydowskie. Sąd ten sądził jedynie sprawy, w których obie strony były żydami. I takie jednak sprawy mogły być. wnoszone przed sąd starościński.
Inne sprawy przeciw żydom, więc wnoszone przez chrześcijan, szły przed sąd starosty, względnie jego zastępcy. Zastępca: o ile sądził żydów, zwał się w XVI w. sędzią żydowskim. Był to zwyczajnie podstarości, tylko w Łucku klucznik łucki. W sprawach, gdzie chodziło o cześć żyda, miał sądzić sam tylko hospodar
Do hospodara szły też odwołania od sądów starościńskich. W dobrach jednak prywatnych, gdzie żydzi mogli się osiedlać tylko za zgodą właściciela tych dóbr i na warunkach, jakie on -oznaczył, sąd nad żydami należał do tegoż pana, względnie jego zastępcy, od którego odwołanie szło do pana miasta.
Starszy. Wr. 1514 utworzył Zygmunt I nową instytucję — wprowadzoną w tymże czasie także i w Polsce — starszego nad wszystkimi żydami. Ten starszy miał pośredniczyć między żydami .a hospodarem, jemu przedkładać sprawy żydowskie. Miał on także prawo do sądownictwa nad żydami wraz z prawem karania ich; przy sądownictwie miał mu pomagać „doktor żydowski”. Jaka jednak miała być kompetencja tego sądu, rzecz to bardzo niejasna. Przedewszystkiem jednak do tego starszego miało należeć ściąganie z żydów dochodów, które szły na rzecz skarbu, i właśnie. ułatwienie ściągania tych dochodów było zdaje się głównym powodem utworzenia tej instytucji. Prawdopodobnie z powodu niechęci żydów do tej nowo stworzonej władzy nie mogła się ona utrzymać; brak przynajmniej wszelkich śladów działalności starszego.
Tatarzy. Tatarzy osiedlili się na Litwie etnograficznej już za czasów Witołda. Stanowisko ich społeczne było różne. O ile .była to ludność włościańska, to stała na równi z resztą ludności. .Ale część tatarów wyrównywała szlachcie; byli wśród niej i potomkowie tatarskich książąt, murzów; pełnili oni służbę wojenną podobnie jak bojarzy. Także i ich więc zamieszczono w spisach „szlachty dla służby wojennej. Mieli oni w pełni prawo nabywania ziemi na włąsność i swobodnego nią rozporządzania; pobierali główszczyznę i nawiązki za rany na równi ze szlachtą. Sądziły ich również sądy starościńskie. Jednakże nie zlewali się ze szlachtą. Służbę wojenną odbywali. odrębnie, nie pod powiatowemi chorągwiami, lecz mieli swoich osobnych chorążych, których było kilku.
Statut II litewski ograniczył tatarów pod pewnemi wzglę- «dami co do posiadania niewolników chrześcijan, usuwał od piastowania urzędów i od zeznań w sądzie. Do sejmików, gdy je utworzono, nie należeli. Ograniczenia te pozostały, choć Zygmunt „August wydał w r. 1568 dla nich przywilej, nieraz później potwierdzany, ktorym zatwierdził ich prawa i swobody, uznając, że stoją: na równi ze szlachtą.
Сканы: с. 70-71 и далее.