Период I. От возникновения литовского государства до конца XIV века: оригинал
Период I. От возникновения литовского государства до конца XIV века. С. 3-17. Польский текст издания 1921 года.
Okres I. Od powstania państwa litewskiego do końca XIV wieku
Szczep litewski składał się z kilku plemion; byli to: Prusacy, którzy siedzieli między dolną Wisłą i Niemnem, Jadźwingowie, wciśnięci między Czarną Ruś i Mazowsze, od Bugu i Narwi do Niemna, Żmudzini, zajmujący kraj nad dopływami z prawego brzegu dolnego Niemna po rzekę Niewiażę, Łotysze nad dolnym biegiem Dźwiny i właściwi Litwini, do których należał kraj „wysoki” (Auksztota) nad Wilją i innemi dopływami średniego Niemna.
Na widownię dziejową wystąpili najpierw Prusacy, już w końcu X wieku; nie zdołali jednak wytworzyć państwa, weszli w skład dzierżaw niemieckiego zakonu. Również zjawiający się później na widowni dziejowej Jadźwingowie i Łotysze nie obronili swej samodzielności ; Jadźwingów wytępiono, Łotysze przeszli pod władzę zakonu inflanckiego. Żmudź lepsze miała losy, lecz i ona nie stała się zawiązkiem ustroju państwowego; przez długi czas była przedmiotem walk zakonu krzyżowego i Litwy, aż ostatecznie — już w wieku XV — z tą ostatnią się na stałe złączyła. Kolebką państwa litewskiego była Litwa właściwa; lecz dopiero w XII wieku pierwsze o niej zjawiają się historyczne wiadomości.
1. Ustrój Litwy do powstania władzy wielkoksiążęcej za Mendoga
Literatura: Latkowski, Mendog; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 2 i 3 (tam także podana obfita literatura historyczna i etnograficzna, tycząca się tej kwestji); Kutrzeba, Unia, cz. I, rozdz. 1; Kamieniecki, Geneza państwa litewskiego.
Ustrój Litwy w XII i XIII wieku bardzo skąpo oświetlają źródła. W kronikach i rocznikach współczesnych często słychać tylko o książętach czy królątkach litewskich, nazywanych po łacinie: duces, reges, reguli, to znów: nobiles, capitanei. Nie wiemy, jaka była ich nazwa litewska; przypuszczają lingwiści, że kunigai albo rikai. Tych książąt bardzo wielu na Litwie, Źmudzi i u Jadźwingów; z książąt jadźwińskich miało raz zginąć w jednej bitwie 40, na Żmudzi miało ich być 70. Trudno mniemać, by to byli właściwi książęta, władcy choćby miniaturowych państewek ; raczej przypuszczać należy, iż to tylko starostowie rodowi. Także i inne wskazówki potwierdzają przypuszczenie, iż ustrój ówczesny Litwy opierał się na organizacji rodowej. Jak jednak ta organizacja wyglądała, nic bliżej nie wiemy; przypuszczać możemy jedynie, iż jak w innych społeczeństwach, stojących na podobnym szczeblu kultury, rody opierały się na wspólnej własności rodowej, której śladów jednak w późniejszych źródłach już się nie znachodzi, że w stosunku do siebie zachowywały się jako organizmy odrębne, dochodzące ewentualnie swej krzywdy w drodze. zemsty krwawej. To jedno z pewnem większem prawdopodobieństwem można przyjąć, iż rządy wieców rodowych nie rozwinęły się tu silniej, gdy tak o nich głucho; widocznie zupełnie: je musieli usunąć starostowie rodowi, gdy tylko zawsze oni — pod nazwą książąt — występują jako prowadzący wojny czy zawierający układy pokojowe i przymierza. :
Już od końca XII wieku słychać o wspólnych przedsięwzięciach — wyprawach, podejmowanych przez kilkunastu czy kilkudziesięciu nawet takich książąt; wspólnie też nieraz zawierali pokojowe układy. W razie wspólnej wyprawy obierali sobie wodza, ewentualnie dla jednej bitwy. I to objaw, który widzimy nieraz w analogicznych ustrojach innych narodów; tacy właśnie chwilowi dowódcy stanowią zawiązek wytworzenia się właściwej władzy: książęcej. ,
Małe państewka, będące widocznie związkiem, ale już stałym, pewnej ilości rodów, potworzyły się na Litwie już w początkach XIII wieku; za książąt bowiem chyba należy już uważać „starszych kniaziów, o których wspominają w tym czasie źródła. Byli to pewnie jacyś bardziej energiczni starostowie rodowi, którzy, w swoim rodzie utrwaliwszy władzę, i to jako dziedziczną, podporządkowali sobie i inne rody. Już w drugim dziesiątku lat. jedna taka rodzina włada przeważną częścią Litwy i Żmudzi.
Silnie naprzód posuwa organizację litewskiego państwa jeden zwłaszcza z tej rodziny: Mendog (+ r. 1263). Nie przebierając w środkach działania, potrafił on, siłą głównie, pozbyć się jednych książąt, choć i krewnych, innych poddać swej władzy. On to był twórcą państwa litewskiego, które wkrótce szerokie objęło terytorja, nietylko właściwe litewskie i żmudzkie, lecz i duże szmaty ziemi ruskiej. Zwał on się już wielkim księciem; ta władza wielkoksiążęca odtąd tu się utrwaliła.
2. Terytorjalna podstawa państwa
Literatura: Brückner, Starożytna Litwa; Леонтовичъ, Очерки; Любавскій, Областное дѣленіе; Tenże, О распредѣленіи; Tenże, Очеркъ, rozdz. 4—6 (tam podaje także dokładnie literaturę, tyczącą się historji poszczególnych terytorjów, które weszły w skład państwa litewskiego); Jakubowski, Studja; Halecki, Litwa, Ruś i Żmudź.
Państwo litewskie miało swoją kolebkę na właściwej Litwie etnograficznej ; ledwie jednak się zorganizowało pod władzą Mendoga, zaczęło bardzo silnie przeć naprzód, rozszerzając się na terytorja ruskie, które je otaczały od wschodu i południa. Wkrótce w obszarze państwa litewskiego było więcej ziem ruskich, niż litewskich ; tamte przewyższały kilkakrotnie co do obszaru Litwę etnograficzną, choć jej obszar był większy, niż jest dzisiaj, i później dopiero zmalał, ustępując miejsca żywiołowi ruskiemu. W tym okresie nawet Żmudź jeszcze do Litwy nie została przyłączoną.
Możność takiej silnej ekspanzji leżała w tem, iż państwo litewskie było silnie zasiedlone, znacznie lepiej, niż terytorja ruskie. Mogło więc dać też silną podstawę dla dążności zabor. czych władców.
Kraje, które zajmowała Litwa, wchodziły w mniej lub więcej ścisły do niej stosunek. Część tych ziem zupełnie się zlała z Litwą co do organizacji państwowej, tworząc Litwę ściślejszą, rdzeń państwa, inne zachowały długo jeszcze znaczną odrębność, tworząc t. zw. dzielnice; obejmowała je razem nazwa Rusi.
Terytorja, które weszły w skład Litwy ściślejszej. W połowie wieku XIII przyłączone zostały do Litwy ziemie między Desną i zachodnią Dźwinią, z Brasławiem, które należały, poprzednio, zdaje się, do księstwa połockiego. Również w tym czasie dostała się Litwie Ruś Czarna, leżąca na dopływach Niemna z lewego brzegu, nad Świsłoczą zwłaszcza, z Nowogródkiem, Wołkowyskiem, Słonimem i Grodnem. I to dawniejsza część ziemi połockiej, w Grodnie zaś przez jakiś czas istniało: udzielne księstwo. Dalsze nabytki przypadły już na wiek XIV, na działalność zwłaszcza Gedymina, a potem i jego następców. W dorzeczu Prypeci, na Polesiu, potworzyły się liczne księstwa ruskich Rurykowiczów; byli to książęta turowopińscy, którzy weszli w zależność od książąt halickich, jednak ciążyli i w stronę Litwy. W XIV wieku Litwy wpływ już tu przeważył; w Pińsku osadził Giedymin jednego z synów, inne zaś grody pozostały wprawdzie we władzy ruskich książąt, ale uznających zwierzchność Litwy.
Ziemię Jadźwingów, wytępionych w walkach, kolonizował. z jednej strony napływ z Mazowsza, z drugiej z Wołynia. Chwilowo zajął część tej ziemi, ogólnie Podlasiem zwanej, książę: mazowiecki, Konrad, mianowicie Drohiczyn, i osadził tu rycerzy dobrzyńskich; lecz został wyparty przez halickiego Daniłę.. Później rządzili tu kniaziowie wołyńscy. Zajął te ziemie wreszcie Giedymin i osadził w nich Kiejstuta, z wyjątkiem Kobrynia, gdzie: się utrzymali osobni kniaziowie. Należały do tego Podlasia z ważniejszych grodów Bielsk, Mielnik, Drohiczyn, Brześć i Kamieniec. I Kobryń zajął Olgierd; utrzymał się on jako osobne księstwo, ale pod rządami kniaziów z rodu Giedymina.
W połowie XIV wieku dostała się Litwie t. zw. „Ruś”, obszar nad Sożą, Berezyną i dolną Prypecią. Istniało tu jeszcze w r. 1326 osobne księstwo mińskie. Była to część ziemi połockiej. Nadto Litwa przyłączyła jeszcze kawałki, oderwane różnemi czasy od dzielnic kijowskiej, czerniechowskiej i smoleńskiej, położone nad Berezyną, Prypecią dolną, Dnieprem i Sożą. Tu położone: księstwo mścisławskie, należące do ziemi smoleńskiej, zajęte zostało w r. 1356, utrzymało się jednak i dalej jako księstwo, podporządkowane władzy w. księcia.
Te nabytki różniły się od innych, o których niżej będzie: mowa, tem, iż, poddane pod władzę wielkich książąt, ściślej się z Litwą zespoliły i utworzyły z nią jedną całość, właściwe państwo litewskie. Będę nazywał ten obszar, do którego później została włączona już tylko Żmudź, państwem litewskim w ściślejszem tego słowa znaczeniu, lub pokrótce Litwą ściślejszą. Ustrój tego terytorjum pod wielu względami szedł odrębnemi torami, niż sprawa rozwoju społecznego i państwowego innych terytorjów, które również zostawały pod władzą wielkiego księcia, lecz nie liczyły się do Litwy ściślejszej.
Dzielnice (Ruś). Terytorja, które do Litwy ściślejszej nie należały, dla odróżnienia nazywane będą dzielnicami; w literaturze rosyjskiej przyjęła się na ich określenie nazwa anneksów. Były to: Połock, Witebsk, Smoleńsk, Kijów, Wołyń i Podole wschodnie (Bracław), wreszcie księstwa siewieroczerniechowskie.
Te terytorja przeważnie nie w drodze podboju połączyły się z Litwą, lecz bądź przez powoływanie do nich książąt litewskich, jako władców, bądź też przez dobrowolne poddanie się wielkiemu księciu. Miały one za sobą silniejszą tradycję historyczną, nieraz nawet znaczne wyrobienie form, odrębnych od litewskich ; pod tym ostatnim względem wyróżniały się zwłaszcza trzy z tych dzielnic: połocka, witebska i smoleńska, które, podobnie jak i inne północnoruskie ziemie — zwłaszcza Wielki Nowogród — wyrobiły silniej organizację społeczną, tak, że władza książąt była w nich znacznie ograniczoną na rzecz społeczeństwa, rządzącego przez wiec; wybierał on urzędników, mających taką władzę, że na drugi plan usuwali książąt (np. posadnik w W. Nowogrodzie). Nieznaną jest bliżej organizacja tych dzielnic, które Litwie się dostały, lecz nie ulega wątpieniu, iż i ona była podobna, miała charakter demokratyczny w przeciwstawieniu do ustroju absolutnego Litwy. Wszystkie te dzielnice nie zlały się w jedną całość z Litwą, utrzymywały nadal swoją odrębność, jak i swoje historycznie wyrobione granice.
Duże połockie księstwo, obejmujące w dobie rozkwitu obok Połocka takie grody, jak Witebsk, Mińsk, Druck i t. d; rozpadło się w XIII wieku na szereg księstw drobniejszych. Niektóre z tych księstw już w początku drugiej połowy XIII wieku dostały się książętom litewskim, Połock Towtiwiłowi, Druck Ediwidowi, Wi. tebsk żmudzkiemu Wikintowi. Nie stało się to jednak podstawą zespolenia z Litwą; byli to książęta niezależni. Ale Mendog i niektórych z tych książąt zmusił do uległości. Wrócili tam jednak jeszcze ruscy kniaziowie, zwykle zależność od Litwy uznający. Dopiero w r. 1307 wielki książę Witen zajął Połock (ale bez
Mińska i Witebska) i dał mu swoich namiestników ; zostawił jednak swobodę rządów wiecowych. Odtąd już stale było księstwo połockie z Litwą złączone, czy tu rządzili kniaziowie (jak np. brat Witena), czy też — zwykle — namiestnicy. — Witebsk wytworzył osobne księstwo. Gdy w r. 1320 zmarł ostatni książę, objął władzę syn Giedymina Olgierd, jako zięć tego księcia.
Księstwo smoleńskie popadło za Giedymina w zawisłość od Litwy. Olgierd zajął Biełyj Gorod, następnie w r. 1355 Rżew, później Mścisław, w r. 1362 Toropiec i t. d. Ale jeszcze w tym czasie nie ustaliła się zawisłość, z wyjątkiem Mścisławia, który wszedł w skład ściślejszej Litwy.
Ziemia kijowska, spustoszona przez Tatarów, w drugiej połowie XIII wieku nawet kniaziów nie miała. Ostatecznie w r. 1362 usunął Olgierd kniazia kijowskiego Fiedora Światosławowicza i dał Kijów synowi Włodzimierzowi; ale i później jeszcze z Kijowa płacono dań tatarskiemu chanowi.
O księstwo halickowłodzimierskie oraz Podole toczyła się dłuższy czas walka po wymarciu książąt halickowłodzimierskich (r. 1340) między Polską i Litwą. Ostatecznie przy Polsce została cała ziemia halicka, oraz ziemie bełzka i chełmska (siedzący tu przez czas jakiś kniaziowie litewscy uznawali zwierzchnią władzę Polski). Książe Lubart utrzymał się za rządów w Polsce Kazimierza W. przy Łucku, po tegoż śmierci owładnął i Włodzimierzem, tak, że do Litwy należała odtąd ziemia wołyńska w ściślejszem znaczeniu.
Nad Desną i jej dopływami rozsiedli się liczni kniaziowie ruscy, t. zw. siewieroczerniechowcy, nad Oką t. zw. górnookscy. Pod koniec tego okresu zajęła Litwa Brańsk, Czerniechów i ft. d. Częściowo osadzeni tu zostali kniaziowie z rodu Giedymina, częściowo zaś utrzymali się dawni kniaziowie, ale jako zależni od Litwy. Same tu były księstwa.
3. Wielki książę i jego rodzina
Literatura: Любавскій, Очеркъ, rozdz. 7; Kutrzeba, Unia, cz. I, rozdz. 1.
Mendog stworzył na Litwie władzę wielkoksiążęcą. Jakkolwiek ród Mendoga niedługo później wygasł, to jednak władza
wielkoksiążęca odtąd się utrzymała, wyrobiły się też normy zarówno co do następstwa w władzę wielkoksiążęcą, więc co do porządku dziedziczenia tej władzy, jak i co do praw rodziny wielkoksiążęcej.
Następstwo w władzę wielkoksiążęcą. Jakkolwiek prawo zwyczajowe, które się wyrobiło co do sukcesji w władzę wielkoksiążęcą, bardzo często łamane było przez gwałt i wielkie księstwo przechodziło na tego, który je siłą potrafił opanować, to jednak przecież dadzą sięstwierdzić pewne reguły, przestrzegane zwłaszcza już ściślej od czasów drugiego twórcy państwa litewskiego, Giedymina. Władzę wielkoksiążęcą wielki książę przekazywał temu z synów, jeśli ich miał, którego uważał za najodpowiedniejszego do tej godności. Zupełnie więc swobodnie mógł oddać ją młodszemu, mimo, iż miał starszego syna. Ale jednego z synów musiał wybrać. Na równi z synami stał także syn adoptowany. W razie braku dopiero synów wielki książę powoływał brata po sobie. Nie było wypadku, by sukcesja szła na dalszych krewnych bocznych.
Prawo członków rodziny panującej do wyposażenia w dzielnice. Już Mendog tak władzę swoją wzmocnił, iż uważał państwo jakby za swoją własność prywatną. Tak i inni władcy. Zasadą było, iż każdy z synów zmarłego księcia miał prawo do dzielnicy; jednąkże dzielnice te nie musiały być równe. Wielkość dzielnic, jak, i oznaczenie, która dzielnica któremu z książąt przypadnie, zależało od tego księcia, po którym zostawała dzielnica. W zasadzie dostawali członkowie rodziny wielkoksiążęcej, tj. więc od XIV wieku Giedyminowicze, dzielnice w obrębie ściślejszej Litwy; a że w niej nie było jakichś wyodrębnionych jednostek terytorjalnych, więc też dzielnice te wykraiwano zupełnie dowolnie, określając odpowiednio do potrzeby granice tworzonych księstw. Nie wytworzyła się tu nawet po upływie czasu jakaś tradycja granic dzielnicowych, do czego przyczyniały się i częste zmiany, będące wpływem działania nie prawa, ale czynnika faktycznego: usuwania książąt siłą. Jeśli jakiś członek panującej rodziny otrzymał dla siebie dzielnicę poza ściślejszą Litwą, czy to z nadania wielkiego księcia, czy to w jakiś inny sposób (na podstawie pokrewieństwa lub za żoną albo też przez powołanie ze strony ludności), to mógł na Litwie nie dostać dzielnicy
, uchodził bowiem już wtedy za zaopatrzonego. Zdarzało się: jednak, że mimo to dostawał dzielnicę w obrębie ściślejszej Litwy.. Sukcesja tych dzielnic, zdaje się, szła tylko na potomków mę: skich, nie na krewnych bocznych, tak, że jeśli jaki kniaź nie zostawił synów lub wnuków, to dzielnica wracała do swobodnej: dyspozycji wielkiego księcia.
Stosunek członków rodziny panującej do wielkiego księcia. W stosunku do innych członków rodziny, kniaziów, wielki książę występował jako głowa rodziny. Zwłaszcza: silnie zaznaczało się to jego stanowisko, odkąd władza wielkoksiążęca utrwaliła się w rękach rodu Giedymina. Wielki książę miał się starać o to, by każdy z rodziny miał swoją dzielnicę;. naodwrót członkowie rodu Giedymina obowiązani byli w stosunku. do niego do posłuszeństwa, musieli dotrzymywać mu wierności, spieszyć z radą i pomocą wojskową. Obowiązani oni byli do hołdu wobec wielkiego księcia, t. zw. czołobicia. W rządy ich w zakresie dzielnic, jakie otrzymali, wielki książę w zasadzie nie wglądał ; zdarzały się jednak wypadki, iż wielki książę w dzielnicy kniazia Giedyminowicza zastrzegał sobie co do pewnych części condominium, a nawet możność obsady pewnych grodów swoją: załogą. Oczywiście chodziło tu o to, że w ten sposób wielki książę chciał się zapewnić co do wierności kniazia.
Jakkolwiek wielki książę miał nad członkami rodu silną: władzę, jakkolwiek byli mu oni podporządkowani, to jednak i naodwrót krępowali go oni w pewnym kierunku. Cały obszar litewskiego państwa traktowany był jako własność całej rodziny, tak, że każdy z jej członków miał tu znaleść dla siebie uposażenie.. Jeśli więc chodziło o jakiekolwiek tego rodzaju układy, któreby prawo rodziny mogły zmniejszyć, a więc o odstąpienie części: Litwy, a nawet o przeprowadzenie rozgraniczenia jej od innych terytorjów sąsiednich, to w tych wypadkach wielki książę musiał zasięgać zgody dojrzałych członków swej rodziny, tak, że takie akta zawierał w swojem i ich imieniu. Z tej racji też i układ co: do przyjęcia przez Jagiełłę korony polskiej przyszedł do skutku nie za jego tylko wolą, ale za zgodą i jego braci, tak rodzonych; jak stryjecznych.
Specjalne prawa niektórych z członków rodziny panującej. W XIV wieku spotykamy się z odrębnem uregulowaniem stosunku dwóch Giedyminowiczów do wielkiego księcia.. Po raz pierwszy zaszedł taki wypadek, gdy Olgierd, syn Giedymina, po wypędzeniu ustanowionego przez Giedymina wielkim: księciem Jawnuty objął władzę wielkoksiążęcą przy pomocy Kiejstuta. Temu bratu swojemu zapewnił on wybitniejsze stanowisko wśród wszystkich krewnych; to wyróżnienie go polegało na tem, iż miał Olgierd bardziej kochać Kiejstuta, niż innych braci; nadto zdobycze miały iść po połowie na nich obu. Stosunek ten miał przejść także na synów, których oznaczyli, na Jagiełłę i Witołda, co jednak w praktyce życia się nie urzeczywistniło. Po raz drugi tego rodzaju stosunek zawiązał się w r. 1387 między Jagiełłą a bratem jego Skirgiełłą; przyrzekł temu księciu Jagiełło, iż: będzie go dzierżyć wyżej wszystkich braci, wszystko mu donosić: szczerze, zawsze go bronić. I ten stosunek nie trwał jednak długo.
Mamy tutaj do czynienia raczej z moralnem zobowiązaniem, niż z prawem. Dokładniej nie da się określić tego wpływu, jaki przez to uzyskali Kiejstut na Olgierda, Skirgiełło na Jagiełłę. Wielki książę skrępowany był przez to co do kierunku swej polityki, co do kwestji wojny i pokoju; w takich wypadkach musiał się zwracać do tego brata, któremu zapewnił wyższe stanowisko. Nie przestawał jednak przez to być wyłącznym wielkim księciem, ani też nie dochodziło przez to do jakiegoś rozdziału władzy - wielkoksiążęcej.
Władza wielkiego księcia. Stanowisko wielkiego księcia w państwie było podwójne; inne w stosunku do terytorjów, które: podlegały jego władzy bezpośrednio, inne, o ile chodziło o dzielnice, będące w zarządzie różnych książąt. W pełni władzę wykonywał wielki książę w tych ziemiach, które mu podlegały bezpośrednio ; tu był on władcą absolutnym wobec ludności, która w stosunku do wielkiego księcia nie miała żadnych praw. Rządy: sprawował osobiście; sam był osobiście wodzem, sam sędzią. Koronacja Mendoga na króla za zgodą papieża w r. 1253 na prawa władcy nie miała znaczenia. Tytuł królewski został też: wkrótce zaniechany. ”
4. Zarząd kraju
Literatura: Любавскій, Областное дѣленіе; Prochaska, Przyczynki, rozdz. 1; Jakubowski, Opis księstwa trockiego; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 7.
Organizacja ustroju państwa nie wyrobiła się silniej w tej epoce. Jakkolwiek były już jej zaczątki, które odnieść należy prawdopodobnie do działalności Giedymina i jego potomków, to „jednak widać, jak słabe było rusztowanie państwowe. Przyczyny szukać należy w tem, iż tak, jak w innych państwach, stojących :na podobnym stopniu kultury, oparty był zarząd kraju na systemie podporządkowania jednych pod drugie osób, uposażonych «w ziemię i we władzę nad tą ziemią, a w ostatecznym stopniu zależnych od wielkiego księcia. Podobne to ukształtowanie stosunków do tego, jakie na zachodzie Europy określa się nazwą systemu lennego. Wielkiemu księciu podlegali kniaziowie wogóle i bojarowie w jego dzielnicy wielkoksiążęcej, kniaziom znowu kniaziowie i bojarzy drugiego rzędu, w dobrach znowu kniaziów i bojarów siedziała podporządkowana im ludność, wolna i niewolna.
Dwór wielkiego księcia. Brak było w epoce tej zgoła urzędów centralnych. Wielki książę miał swój dwór, ale funkcje wyznaczał on tym, którzy w skład tego dworu wchodzili, od wypadku do wypadku. On się ich nieraz radził, ale nie był tą radą wiązany; wielcy książęta radzili się kogo chcieli, np. Giedymin dominikanina. Jedyny urząd, który się w tym czasię pojawił na dworze Giedymina, to urząd wójta (advocatus), zgoła jednak nie wiadomo, jakie były jego atrybucje; tyle pewna, że on był pierwszym w radzie wielkiego księcia. Był to może zastępca księcia, jednak ściśle zależny od jego woli, tak, że jedynie spełniał jego specjalne polecenia. Za Giedymina był też osobny sprawca wojsk; nie można go jednak traktować jako dowódzcy, bo właściwym „dowódcą był sam wielki książę. Za Olgierda siłą zbrojną dowodził stale Kiejstut.
Zarząd dzielnicy wielkoksiążęcej. Pod koniec tego okresu widać, że przeprowadzono organizację zarządu przynajmniej tych obszarów, które podlegały bezpośrednio wielkiemu księciu. O ile chodzi o dzielnice, to jeśli w dzielnicy nie było
osobnego księcia, na jej czele stał zastępca wielkiego księcia, zwany namiestnikiem. Zastępował on go zarówno w administracji: kraju, jak i w sądownictwie. Oczywiście nie mógł zmieniać obowiązujących przepisów, umniejszać np. ciężarów i t. d.; to należało do wielkiego księcia. Ale miał wielki książę takich namiestników i w ściślejszej Litwie; obszar im podległy był różny,. a często był to obszar poprzednio istniejącego księstwa. Najniższymi jednostkami zarządu były dwory i wołosti. Do. wołosti należał szereg osad, na których siedzieli ludzie wolni lub. niewolni, którzy uprawiali tę ziemię i ponosili z niej ciężary, składane do dworu. Do dworu należała ziemia, uprawiana wprost z dworu przez ludzi (liudi), należały bojarskie sioła, dworowi podporządkowane, które składały do dworu ciężary i dawały posługi. Na czele dworu stał tiwun, który był jego zarządcą. Miał on przedewszystkiem znaczenie urzędnika gospodarczego, odbierał daniny, czuwał nad tem, by pełniono posługi. Obok tego był on sędzią nad ludnością, osiadłą na ziemiach hospodarskich, tak. wolną, jak niewolną. Nadto miał także sądownictwo jakieś nad ludnością z dóbr prywatnych w obrębie wołosti, niejasną jednak jest rzeczą, w jakich granicach. Bojarzy nie podlegali tiwunowi, a tylko namiestnikowi. Wołosti nie stanowiły zresztą zwartych terytorjów, składały się z osad nieraz porozrzucanych. Księstwa. Obok tych terytorjów; które podlegały bezpośrednio władzy wielkiego księcia stały liczne księstwa. Jedne z nich były w rękach członków rodziny wielkoksiążęcej, tj. w XIV wieku Giedyminowiczów, w innych władnęli bądź kniaziowie z rodu Ruryka, bądź też potomkowie dawnych książąt litewskich. Takie. terytorja połączone były z Wielkiem Księstwem tylko wskutek osobistego podporządkowania kniazia pod wielkiego księcia. Kniaź: taki obowiązany był do czołobicia wobec wielkiego księcia, musiał spieszyć z pomocą zbrojną i radą na jego wezwanie, obowiązany był do wierności, a także do składania daniny, która nosiła nazwę: polietnie. W obrębie jednak terytorjum takiego księstwa wyłącznym władcą był taki kniaź, i to władcą absolutnym, z wyjątkiem dzielnic połockiej, witebskiej i smoleńskiej, gdzie pewien wpływ na rządy miał czynnik społeczny. Takiemu księciu podlegali inni kniaziowie, w księstwie siedzący, i bojarzy, którzy tylko wobec niego. obowiązani byli do służby wojskowej,
.z posiadanej ziemi, do danin i posług. W tem terytorjum kniaź wykonywał sądownictwo. Organizował on swoje terytorjum podobnie, jak wielki książę to, które jemu bezpośrednio podlegało, a więc ustanawiał namiestników i tiwunów, organizował dwory jako centra zarządu kraju i swoich dóbr.
5. Bojarzy
Literatura: Prochaska, Przyczynki, rozdz. I; Jakubowski, Opis księstwa trockiego; Леонтовичъ, Правоспособность.
Ziemia i obowiązek służby wojskowej. W XIV wieku, kiedy większa ilość wiadomości pozwala nam lepiej poznać — choć jednak niezbyt jeszcze dokładnie — ustrój społeczny, nie było już zdaje się na Litwie klasy ludzi wolnych, którzyby posiadali ziemię na własność. Ziemia była we władaniu kniaziów lub bojarów. Bojarzy — to warstwa rycerska, odpowiadająca np. wojom polskim z XIl wieku. Posiadali oni ziemię dziedziczną, jednak przeważnie siedzieli na ziemi, którą dostali od wielkiego księcia lub też od kniaziów z obowiązkiem służby wojskowej. Byli oni z tego powodu podporządkowani swemu panu, któremu składali czołobicie w uznaniu jego władzy. Ziemię, jaką posiadali, mógł książę każdej chwili odebrać; choć prawdopodobnie faktycznie już wyrobiła się zasada, że ziemia przechodziła po bojarze na jego potomków męskich, z wykluczeniem więc córek, prawnie jednak nie był stosunek bojara do ziemi zabezpieczony. Wielki książę wkraczał nawet w stosunki rodzinne bojarów, wy- „dawał córki ich, krewne, wdowy, za mąż. Dla służby rycerskiej nie było żadnych określonych form co do czasu jej trwania; musieli ją pełnić na każde wezwanie, czy to biorąc udział w wyprawie, czy też pełniąc straż po grodach. Co się tyczy wymiaru :służby wojskowej, brak co do tego okresu wskazówek, któreby pozwalały przypuszczać, że ściśle jej wysokość była dostosowaną do obszaru ziemi, jaki miał bojar. Oczywiście jednak, czem większe były dobra, tem orszak bojara, z którym stawał na wezwanie, był większy; obawa gniewu pana dostatecznie zapewniała «wysokość tej służby.
Wśród bojarów istniały znaczne różnice gospodarcze co do uposażenia ziemią; bez porównania musiały być one większe już wtedy, niż w innych krajach, np. w Polsce wśród rycerstwa. Jedni mieli znaczne obszary ziemi, na której siedziała i ludność, ziemię tę uprawiająca, inni mieli małe udziały, które nieraz sami musieli uprawiać. Od woli książąt zależało wyposażenie bojarów i od ich -energji społecznej.
Bojarzy zależni byli od książąt, od których dostali ziemię; byli więc bojarzy wielkoksiążęcy, podlegający wprost wielkiemu księciu, od niego posiadający ziemię, i bojarzy poszczególnych kniaziów, więc jakby bojarzy drugiego rzędu. Tych położenie .było społecznie gorsze, a ten ich stosunek wpłynął później jeszcze na obniżenie ich znaczenia nawet prawnego.
Ciężary z dóbr bojarów: daniny i posługi. Z ziem, - które posiadali, obowiązani byli bojarowie do szeregu rozmaitych „świadczeń na rzecz książąt, którym byli poddani, w ziemiach bezpośrednio zależnych od wielkiego księcia na rzecz tegoż. Były to bądź posługi, bądź daniny. Do posług należał obowiązek budowy nowych grodów, względnie naprawy starych. Ludność z dóbr bojarskich obowiązana była nietylko do robocizny na miejscu, ale także do wożenia potrzebnych kamieni, bierwion i drew na palenie cegły i wapna, o ile oczywiście wznoszono te grody jako murowane. Naprawiała ona także drogi, budowała i naprawiała mosty. Musieli w dobrach księcia kosić siano, utrzymywać księcia i jego urzędników w razie przyjazdu, który to obowiązek zwano później stacją; obowiązani byli także dawać na wezwanie podwody.
Obok posług ludność dóbr bojarów dawała daniny. Przeważnie, wobec gospodarki naturalnej, która panowała na obszarach Wielkiego Księstwa, były to daniny w naturze. Na Litwie i Żmudzi składano je w życie, owsie [чтение сомнительно] i sianie. Ta danina nosiła nazwę dziakła.
Co do wysokości [чтение сомнительно] świadczeń, to nie [чтение сомнительно] można ich już dziś ustalić, brak pod tym względem źródeł [чтение сомнительно], zwłaszcza [чтение сомнительно] co do Litwy ściślejszej. Nie ulega wątpliwości, iż rozstrzygał [чтение сомнительно] głównie o tem zwyczaj, że on określał [чтение сомнительно] rozciągłość tych świadczeń; tem też tłómaczy się, że nie były [чтение сомнительно] one jednakie w różnych częściach państwa litewskiego. Na rzecz [чтение сомнительно] wielkiego księcia szły te daniny tylko z tych obszarów, które podlegały jego władzy bezpośrednio; o ile chodzi o księstwa, w których rządzili kniaziowie, to daniny i posługi szły tam wyłącznie na rzecz kniaziów, wielki książę nie miał żadnych praw wprost w stosunku do ludności księstw.
6. Osadnictwo. — Warstwy niższe ludności
Literatura: Kamieniecki, Rozwój własności.
Osadnictwo: Kwestja pierwotnego osadnictwa litewskiego: nie została jeszcze bliżej zbadaną. Wnosząc z tego obrazu osadnictwa, jaki później widzimy w tych ziemiach, wydaje się rzeczą prawdopodobną, iż obok siebie istniały tu oba typy gospodarcze, osadnictwa jednoi wielodworczego. Osadnictwo jednodworcze występuje później silnie zwłaszcza w dzielnicach południoworuskich, lecz i w innych także się spotyka; Litwa etnograficzna zaś prawdopodobnie przechylała się do typu osadnictwa wsiami. Jak już wspomniano, była ona silniej zaludniona od innych części składowych państwa. Kilka wsi, ewentualnie siedzib jednodworczych, tworzyło wołost jako jednostkę zarządu.
Nie jest znaną również pierwotna jednostka gospodarcza. Był nią w zasadzie — o ile można wnosić z późniejszych wiadomości — obszar gruntu taki, który można było uprawić sochą, zaprzężoną w dwa woły lub w jednego albo dwa konie. Środkiem gospodarstwa był dwór czy dym, tj. siedziba gospodarza. Jak widać z późniejszych świadectw, gospodarka przedstawiała typ t. zw. gospodarki dzikiej odłogowej ; uprawiano grunty, które się najlepiej pod uprawę nadawały, kawałkami, tak że jeden gospodarz miał ich. po kilka. Wielkość wszystkich pól, stanowiących jedno gospodarstwo, nie była jednakową ; zależało to od dobroci ziemi, od siły gospodarczej. Oczywiście nie były te jedenostki wymierzane ani nie miały regularnych granic.
Wolni i niewolni. Jak w wszystkich pierwotnych społeczeństwach, i na Litwie była rozpowszechnioną niewola. Zwano niewolnych ludźmi niepochożymi. Niewolnik był przedmiotem własności, pozbawiony osobowości prawnej. Niewolników dostarczały zwłaszcza wojny, niewolnikami stawali się jeńcy. Niewola była
dziedziczną, przechodziła na potomków. Niewolnikiem zapewne można było zostać w razie popełnienia większego przestępstwa, a także i w razie nieuiszczenia się z zobowiązania. Niewolni bądź żyli na dworach tych, których własność stanowili, bądź też osadzano ich na gruntach, należących do ich panów; wtedy z gruntów, które uprawiali, musieli wyżywić siebie i rodzinę, oraz dawać daniny i posługi na rzecz pana według jego uznania. Z tej epoki dokładniej stanowiska tej ludności i jej ciężarów jednak nie znamy.
Ludność wolna, która pierwotnie stanowiła główną masę ludności kraju, z biegiem czasu różniczkuje się; w miarę, jak z niej się wytwarza wyższa warstwa bojarów, reszta spada niżej. Znowu tylko z późniejszych wiadomości wnosić możemy, iż już w tej epoce zginęli wolni, mający na własność ziemię, i przetworzyli się w ludność bezrolną, która osiadała na cudzych gruntach, zwłaszcza kniaziów i wielkiego księcia, za co musiała na ich rzecz składać daniny i pełnić posługi. Zachowywali jednak ci ludzie — później pochożymi zwani — osobowość prawną i swobodę opuszczania gruntów, przenoszenia się gdzieindziej.
Сканы: с. 2-3 и далее.