Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Границы и деление предмета: оригинал

Границы и деление предмета. С. 1-3. Польский текст издания 1921 года.

Granice i podział przedmiotu

W historji ustroju Wielkiego Księstwa Litewskiego zaznaczają się bardzo wyraźnie trzy okresy, na które ją należy podzielić. Okresy to następujące:

  1. Okres pierwszy od wieku XIII, tj. od powstania zawiązków państwa litewskiego, do końca wieku XIV. Jest to okres budowy organizacji państwowej z pierwiastków rodzimych, litewskich; jeśli się zaznaczają obce wpływy, to w kulturze, o ile chodzi o ustrój, w nazwach instytucyj, lecz nie w instytucjach samych, które rozwijały się genetycznie, nie naśladowały obcych wzorów. W ciągu tego okresu przychodzi do zróżniczkowania się społeczeństwa, które jednak jeszcze nie potrafiło określić swoich praw w stosunku do władcy. Na miejscu ustroju rodowego, którego tu prawie zgoła nie znamy, wytworzyła się silna, absolutna władza wielkoksiążęca. Można ten okres nazwać okresem wielkoksiążęcym. Trwa ten okres do końca XIV stulecia, gdy wskutek połączenia z Polską (r. 1386) zjawił się pierwszy przywilej stanowy w r. 1387 i rozpoczęło się wytwarzanie nowych form ustroju społeczeństwa i państwa.
  2. Okres drugi, rozpoczynający się z końcem XIV stulecia, a kończący w r. 1569. Jestto okres dalszego rozwoju instytucyj społecznych i państwowych Litwy, ale już pod wpływem urządzeń polskich. Rozwój ulegał oddziaływaniu, idącemu z Polski, to w większej, to w mniejszej mierze, aż ustrój zasymilował się prawie z ustrojem Polski. Ta asymilacya, przypadająca na czas, kiedy Litwę z Polską łączyła tylko unia osobista, umożliwiła zmianę tej unji na realną w r. 1569. Okres ten możnaby nazwać okresem recepcji urządzeń polskich.
  3. Okres trzeci ma daty ściśle oznaczone: 1569 i 1791. Litwa w tej epoce, nie tracąc charakteru państwa samoistnego, połączona była z Polską unją realną w jedną „rzeczpospolitą”. Linje rozwoju prawnego obu państw były prawie identyczne, nawet w tych częściach ustroju, które nie miały wspólnych instytucyj

. Okres ten nazwać można okresem rzeczypospolitej. Zamyka go rok 1791, kiedy przestało jako odrębne państwo istnieć Wielkie Księstwo Litewskie i zlało się z Polską w jednolite państwo, zachowując drobne tylko ślady dawnej swej odrębności.

Zarysy rozwoju ustrojowego Litwy w tych trzech okresach w mojem przedstawieniu nie wypadły równomiernie. Przyczyny tego takie. Okres pierwszy wykazuje znaczne ubóstwo form organizacji społecznej czy państwowej, a nadto i źródeł do niego tak mało, że niejedna strona tego życia nie może być dokładniej oświetlona. Okres trzeci znowu — jak dotąd, w literaturze historji litewskiego prawa bardzo po macoszemu traktowany — już z tego względu musiał w szczuplejsze być ujęty ramy, iż instytucje wspólne Litwie i Polsce (władca, bezkrólewia, sejm) przedstawiłem w pierwszym tomie Historji ustroju Polski. Nadto analogiczny, nieraz prawie identyczny rozwój instytucyj ustrojowych Litwy z instytucjami Polski sprawia, że wystarczało się powołać na odpowiednie ustępy z tomu I i zaznaczyć tylko różnice. Tak więc najpełniej wypadł okres drugi — najbogatszy w odrębne formy, już silnie rozwinięte, czy to własne, czy to zapożyczone od polskiego sąsiada. Literatura, właśnie dla tego okresu najobfitsza, pozwalała też te instytucje dostatecznie omówić. Tych słów kilka, sądzę, wytłómaczy i rozkład pracy i autora.

Сканы: с. 1 и далее.