Период II. Крестьянство и волочная помера: оригинал
Период II. Крестьянство и волочная помера. С. 52-69. Польский текст издания 1921 года.
6. Ludność włościańska
Literatura: Jabłonowski, Rewizja zamków; Леонтовичъ, Крестьяне; Новицкій, Очеркъ; Владимірскій-Будановъ, Формы; Лучицкій, Сябры; Tenże, Заимщина; Jabłonowski, Siabrostwo; Tenże, Ludność rolnicza; Tenże, Zasiedlenie Ukrainy; Леонтовичъ, Панскій дворъ; Tenże, Крестьянскій дворъ; Tenże, Друскенники; Tenże, Сельскіе промышленники; Tenże, Сельскіе ремесленники; Довнаръ-Запольскій, Государственное хозяйство, rozdz. 3; Грушевскій, Барское староство; Tenże, Історія, t. V, rozdz. 3; Леонтовичъ, Бояре; Ефименко, Данники; Tenże, Дворищное землевладѣніе; Baranowski, Podlasie; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 16—18 i 23; Jabłonowski, Podlasie.
Warstwy niższe ludności w państwie litewskiem — na których określenie używano najczęściej słowa: ludzie — przedstawiały obraz bardzo różnobarwny. Pod względem prawnego położenia tej ludności, stosunków ich zależności, jak i ciężarów, które ona ponosiła, między poszczególnemi warstwami różnice szły bardzo daleko, tak że gdy najsłabsi aż do końca tego okresu wykazywali wszelkie znamiona niewoli, prawie w całej pełni surowego znaczenia tego wyrazu, silniejsi prawnie i ekonomicznie stali tuż koło bojarów, a nawet nieraz nazwę bojarów nosili. Taką mozajkę przedstawia obraz tej ludności już w drugiej połowie w. XV, kiedy lepiej ją można poznać; w całej pełni ta różnorodność występuje w wieku XVI, kiedy olbrzymia ilość źródeł oświetla dokładnie jej położenie.
Niewolni. Czeladź dworna. Niewola, która w tym czasie już zaginęła na Zachodzie Europy, na Litwie utrzymywała się z całą siłą do XVI wieku, uznawały ją też oba statuty litewskie, z r. 1529 i 1566; drugi bardzo niewielkie tylko przeprowadził zmiany w celu jej ograniczenia. Niewolnictwo było dziedziczne, przechodziło na potomków niewolnych; w ten sposób głównie przybywało niewolnych: Dostarczało ich jednak także w znacznej mierze jeństwo wojenne. Ale były także inne sposoby powstawania niewoli, choć rzadsze: oddanie się w niewolę (n. p. w formie :zaprzedania), za karę, a to jako zamiana kary śmierci na niewolę u tego, który był pokrzywdzony, za jego zgodą (z wyjątkiem złodziejstwa; znosi to statut I), jak i poślubienie niewolnego lub niewolnej. Niemożność udowodnienia wolności także niejednokrotnie była przyczyną, iż wolny przez dawność zostawał niewolnikiem.
Wśród ludności niewolnej, niepochożej, jak ona jest zwykle nazywana, wyodrębniały się dwie warstwy: ludzi, którzy pełnili służbę na dworach, czy hospodarskich, czy kniaziowskich lub bojarskich, i tych, którzy byli osadzani na gruntach w charakterze gospodarzy. Pojęcie niewoli w pełni utrzymywało się tylko w odniesieniu do pierwszej warstwy, określonej jako czeladź dworna: Nie mieli oni przyznanej osobowości prawnej, traktowani byli jako rzecz. Bądź dostawali na dworze całe utrzymanie w formie t.zw.
miesiaczyny, bądź też mieli jakieś drobne nadziały gruntów, na których siedzieli (później określane jako zagrody lub ogrody). . Czeladź dworna tworzyła liczną warstwę aż do wieku XVI;
dwór w dużej mierze opierał na nich swoją gospodarkę. Dopiero gdy w XVI wieku przychodzi do przełomu w ustroju rolnym na Litwie, łączącego się z t. zw. reformą wołoczną, warstwa ta, choć - nie zaniknęła; jednak znacznie ilościowo zmalała; gospodarstwo, w inny zorganizowane sposób, nie potrzebowało już czeladzi w tej mierze, jak dawniej, przenoszono więc czeladź na grunty, tak że przeszła ona w położenie inne, w jakiem znajdowała się dotychczas druga warstwa ludzi niepochożych — określana najczęściej nazwą ojczyców.
Ojczyce. Ojczycami nazywano ludzi niewolnych, niepochożych, którzy osadzeni byli na ziemi, mieli więc swoje własne gospodarstwo. Nazwa ich pochodziła stąd, iż siedzieli oni dzie: dzicznie na swoich gospodarstwach, po. ojcach; nie znaczy to jednak, jakoby oni mieli prawo do tego gruntu, które byłoby: chronione w stosunku do właściciela ziemi. Zwyczajnie zwłaszcza hospodar w swoich rozległych dobrach uznawał związek ich z ziemią, nakazywał, by ojczycom zwracano ich gospodarstwo, jeśli wracali do niego, zbiegłszy poprzednio, bronił ich w stosunku do osób trzecich, jednak mógł ich z ziemi tej usunąć, przenieść na inną ziemię, lub nawet oddać ich samych bez ziemi, komu zechciał. Były to jednak wypadki rzadkie — zwłaszcza te ostatniego rodzaju; raz tylko odbierano w dobrach gospodarskich na wielką skalę ziemię ojczycom, nadając im inne, przy t. zw. reformie wołocznej. W innych dobrach, niehospodarskich, tego stosunku do ziemi tak nie uwzględniano. Ojczyce nie mogli opuszczać swobodnie swej ziemi; w razie jch zbiegostwa, więc bez zgody pana. można było dochodzić sądownie zwrotu niepochożego, o ile: niezachodziła dawność ziemska, określona przez statut pierwszy na 10 lat. W dobrach hospodarskich jednak i pod tym względem tę: ludność traktowano łagodniej, pozwałano na opuszczanie gospó+ darstw, o ile ojczyc osiedlał się w innych dobrach, do hospodara „należących. W przywileju ziemskim z r. 1447 wyraźnie przyrzekł: w. książę; że nie będzie przyjmował do swoich dóbr ludzi z dóbrbojarów, ale też naodwrót i ! bojarzy nie mieli przyjmować ludzi hospodarskich.
Ojczyce mieli przyznaną osobowość prawną, a więc mogli posiadać własność ruchomą, zawierać umowy, mogli stawać wobec sądów, odzywać się do pomocy władzy państwowej i t. d.
Wolni. Obok ludności niewolnej w skład warstwy włościańskiej wchodzili wolni — ludzie pochoży. Termin ten oznaczał człowieka, który miał przyznaną osobowość prawną, miał zupełną wolność osobistą, a więc i przenoszenia się z miejsca na miejsce; nie mógł jednak posiadać nieruchomości, o ile więc siedział na gruncie, to na cudzym. Dawny wolny człowiek z poprzedniej epoki zaginął zupełnie w ciągu rozwoju historycznego tak, jak zaginął także i w innych społeczeństwach zachodnioeuropejskich prawie bez śladu (np. w Polsce już przed wiekiem XII). O ile więc tacy ludzie pochoży osiadali w dobrach czy hospodarskich, czy innych, to osiadali na podstawie umowy; mogli swobodnie ziemię taką opuścić, opłacając tylko t. zw. wychód. Gdy czeladź znajdowała się w zupełnej władzy swego pana, a ojczyce podlegali sądownictwu tego pana jako patrymonialnemu, ludność wolna podlegała sądownictwu państwowemu. .
Lepsze stanowisko prawne tej ludności, niż niepochożej, nie zapewniało jej jednak silniejszego stanowiska społecznego. W dalszym rozwoju niejednokrotnie nad nich wznosili się pochoży, lepiej uposażeni, przechodzili nawet do rzędu szlachty, gdy znowu ludzie wolni tracili swoje stanowisko, nieraz pozostawali nawet w zależności od ludności niewolnej a ostatecznie zaniknęli w rzędzie ludności poddańczej, gdy ta się wytworzyła w następnym okresie.
Jednostka gospodarcza. Wobec obszerności ziem, wchodzących w obręb państwa litewskiego, i różnorodności stosunków rzecz jasna, iż musiały się uwydatnić rozbieżności w gospodarce rolnej; nie można mówić o jednym typie, któryby ogólne miał znaczenie. Różnorodność zaznaczała się już w nazwach jednostki gospodarczej. Najogólniejszą na określenie takiej posiadłości była nazwa ziemi, nazwa ogólna, która mogła także oznaczać i większe obszary: dzielnice, nawet całe W. Księstwo. Ściślejsze znaczenie miały nazwy: ślad (slied), źreb,sieliszcze, dworzyszcze i służba, którą najczęściej się spotyka. Nazwy te używane były w różnych częściach kraju, choć nieraz znowu spotyka się je i obok siebie. Tak nazwa źrebia występuje na obszarze Podlasia w szerszem tego. słowa znaczeniu, dokąd bezwątpienia przyszła z Polski, gdzie źreb oznaczał jednostkę gospodarczą w najogólniejszem znaczeniu. W ziemi smoleńskiej znowu i w ziemiach pobliskich, które częścią zostały oderwąne od dzielnicy smoleńskiej i przyłączone do Wielkiego Księstwa, jednostkę gospodarczą określano nazwą sieliszcza lub sielca. W południowych częściach państwa, na Wołyniu, w Kijowszczyźnie, rozpowszechniona była nazwa dworzyszcza, zaś Litwa właściwa używała najpowszechniej nazwy służby, która coraz też - bardziej się utwierdzała. .
Nie przeprowadzono dotąd badań, któreby pozwoliły ocenić wielkość takiej jednostki. To pewna, iż nie były to jednostki ściśle dokładnie odmierzone, a nawet w pewnej części kraju jednostki takie nie były sobie równe. W zasadzie można zapewne powiedzieć, iż był to obszar, który mógł wystarczyć na wyżywienie jednej rodziny. To tylko wyraźnie swierdzają źródła, iż służba była znacznie większa, niż dworzyszcze. Jednostki, noszące inne nazwy, raczej były zbliżone wielkością do dworzyszcza.
Jednostka gospodarcza obejmowała obok sadyby ziemię orną, pastwisko i t. d; jak również prawa złączone z ziemią, a więc prawo „wchodu” do lasu pana dla polowania, utrzymywania tam barci, wyrębu drzewa i t. d; prawo rybołostwa etc. Prawa włościan na gruntach, bezpośrednio należnych panu, sięgały bardzo daleko, łączyły silnie grunty pańskie z włościańskiemi. Jak długo w państwie litewskim prowadzony był ten system go” spodarki, który cały nacisk kładł na świadczenia i usługi ludności włościańskiej, włościanie korzystali z tych rozmaitych praw w szerokiej mierze. Dopiero gdy w wieku XVI coraz silniej zaczęło zaznaczać się przejście do gospodarki wyłącznie prawie rolnej i folwarcznej, konieczną okazało się rzeczą odgraniczenie silniejsze gruntów pańskich, usunięcie rozmaitych służebności, które przy nowym systemie gospodarstwa były dużą zawadą dla jego prowadzenia. Usuwać więc też zaczęto wtedy „wchody” i inne prawa, zwłaszcza przy przeprowadzaniu — o czem niżej będzie mowa — ft. zw. wołocznej pomiery.
Ten obszar ziemi, który tworzył jednostkę gruntową włościańską, nie przedstawiał się jako zamknięta całość. Przeciwnie, składał on się z szeregu kawałków rozprószonych, od siebie oddzielonych, z różnych pól i niw, różnej wielkości. Przy wzroście zaludnienia doprowadziło to do tego, iż pola, należące do róże»
nych gospodarstw, były pomieszane z sobą, nawet pola różnych wsi i różnych właścicieli, tworząc coraz to zawilszą szachownicę. Tego rodzaju stosunki wogóle występują w pierwotnych stosunkach gospodarczych, nieuporządkowanych świadomą celu pracą gospodarzy; wystarczy porównać je np. z tym stanem układu gruntowego, który w Polsce trwał do kolonizacji na prawie niemieckiem a przedstawiał zupełnie podobny obraz.
Takie jednostki gruntowe bądź to tworzyły dla siebie osobne całości, leżały zdala jedna od drugiej, więc były osadami jednodworczemi, bądź też większa ich ilość, razem skupiona, tworzyła wieś. System osad jednodworczych silnie utrzymał się i długo zwłaszcza w południowych prowincjach państwa, głównie na Ukrainie (chutory), gdy w obrębie Litwy właściwej przeważało osadmnictwo wsiami. Reguły tu jednak nie było, osady jednodworcze i wsie niejednokrotnie występują obok siebie, z biegiem czasu nieraz pierwsze następnie we wsi się przekształcały.
Jednostki te gospodarcze, jakkolwiek się nazywały, wykazywały dążność do utrwalenia swoich granic, więc i swojego odrębnego bytu jako jednostek. Przyczyną tego było, iż te jednostki stały się podstawą wymiaru ciężarów, jakie z nich szły czy na rzecz panów, których własność stanowiły, czy też na rzecz państwa, gdy chodziło o podatki lub powinność wojskową. W drodze zwyczaju ustaliły się ciężary, do jakich obowiązany był obszar, zwany dworzyszczem, służbą i t. d; bez względu na to, jak się przedstawiały stosunki faktyczne w takiej jednostce. Prowadziło to do bardzo wielkiej różnorodności w obciążeniu poszczególnych jednostek, do bardzo więc niesprawiedliwego rozkładu ciężarów, co już w XVI wieku tak jaskrawo się przejawiało, iż reforma stała się niezbędną. Reformę przyniosła dopiero t. zw. pomiera wołoczna; jednem z jej głównych zadań było właśnie wprowadzenie przynajmniej w majętnościach wielkoksiążęcych, gdzie wytworzone z biegiem czasu normy najsilniej się bez zmian utrzymywały, wyrównania ciężarów. Spotykało się bowiem zarówno jednostki bardzo słabo zaludnione, jak znowu przeludnione, zależnie od warunków rozwoju, od rozrodzenia się ludności, od klęsk elementarnych i t. d. Nierównomierne zaś nadziały, przypadające na ilość głów w jednostce gospodarczej, odbijać się musiały na mniejszem lub większem obciążeniu. -
Siabry. Taka jednostka gospodarcza nie musiała. prowadzić wspólnej gospodarki. Ulegała ona podziałom, o ile zacho+ dziła tego potrzeba i o ile rozrodzona rodzina nie utrzymywała wspólności w tej gospodarce, co nieraz się zdarzało, gdy krewni, dalsi nawet, połączeni przęz jakiegoś wspólnego przodka, już nie żyjącego, razem prowadzili gospodarstwo. Źwali się oni siabrami. W stosunek siabrostwa wchodzili jednak w braku krewnych także i niekrewni, obcy. Prawne stanowisko ich było takiesame, mieli oni wtedy takie prawo do części gospodarstwa, jak inni. Zwy« czajnie rozpadała się taka jednostka na mniejsze części, składała z pewnej ilości dymów odrębnych, tj. osobnych domostw, do których należały części wydzielone gruntów. Podział jednostki, służby czy dworzyszcza, miał znaczenie jakby na wewnątrz tylko; na zewnątrz taka jednostka przedstawiała się jako całość; w tym rozmiarze obowiązaną była ona do ponoszenia danin czy odbywania posług na rzecz pana, według niej następował wymiar służby wojskowej czy podatków. W obrębie jednostki rozkład ciężaru, czy na rzecz pana, czy państwa, o ile na nią wprost spadał, był jej rzeczą wewnętrzną. W jaki sposób się to dokonywało, nie wiemy; odpowiedzialną była zawsze w zasadzie cała jednostka.
Ogrody. Tych, którzy siedzieli na jednostkach gospodarczych, wzgl. ich częściach, można określić jako gospodarzy. Ich i ich rodziny musiał taki nadział wyżywić, wystarczyć też na to, by pokryć te ciężary, jakie mieli ponosić. Obok nich pojawiają się, przynajmniej w XVI wieku, t. zw. ogrodnicy czyli zagrodnicy. Zagroda czy ogród nie wystarczały na to, by zapewnić jednostce, na niej gospodarzącej, samoistny byt. Były to dymy, do których należały niewielkie obszary ziemi, niekoniecznie mające charakter ogrodów. Może być, iż silniejszy rozwój tej formy gospodarki przypadał dopiero. na epokę przekształcenia się gospodarstwa na Litwie, łączącego się zwłaszcza z akcją t. zw. wołocznej pomiery. Wtedy, gdy już dokładnie poodgraniczano role włościańskie od pańskich, zagrodnicy osadzani byli bądź na kawałkach pańskich gruntów, bądź też i na włościańskich, mianowicie tych, które jako zaścianki (za ścianą, tj. zą miarą trójpolówki leżące) nadawały się jedynie do wykrawywania w nich takich mniejszych kawałków na gospodarstwa, nie mające charakteru samoistnych:
Jako zagrodników osadzano często parobków, tj. czeladź dworską;. poprzednio utrzymywaną na dworze, w ten sposób wyposażoną; a obowiązaną do pracy na folwarkach; we wsi zaś zagrodnikami byli zwłaszcza rzemieślnicy wiejscy, którzy nie na uprawie niewielkiego pola opierali swoją egzystencję, lecz na wykonywanym: rzemiośle.
Dolnicy. W łączności z ustaleniem się jednostek gospodarczych jako służb, dworzyszcz i t. d. pozostawało wytworzenie: się specjalnej warstwy ludności włościańskiej, którą określały: źródła jako dolników, połowinników i t. d. Niejednokrotnie gospodarz, władnący jednostką gospodarczą, nie mógł podołać zadaniu, czy ło, że rodzina jego była nieliczna, za słaba, by tę jednostkę uprawić i z niej oddać należne ciężary, czy też chodziło: o rozszerzenie tej jednostki, na co siły jej nie wystarczały. Dopuszczano wtedy do pracy i do udziału w zyskach z tej pracy ludzi obcych, niezwiązanych krwią, którzy mieli więc tylko udział w gospodarstwie, czyli dolę, stąd nazwa ich jako dolników. Stosunek doiników do gospodarzy jednostki różnie się ukształtowywał; albo: brali oni udział w uprawie łącznie z rodziną, która na jednostce gospodarzyła, albo też wydzielano im część gruntów, a oni z nich: musieli część plonów, połowę lub trzy czwarte, oddać temu, który: stał na czele gospodarstwa. Tych, co oddawali połowę, zwano: połowinnikami. Ale mieli oni tylko udział, dolę, nie mogli rościć sobie żadnych praw do tej jednostki. Stosunki te były rozpowszechnione na całym obszarze państwa litewskiego, może w stopniu. najwyższym w. południowych dzielnicach, ruskich.
Ciężary ludności włościańskiej. Rodzaje zajęć. Ciężary, jakie ponosili gospodarzący na jednostkach gospodarczych ludzie, - różnie były określane. Decydował o tem .przedewszystkiem zwyczaj. Różnice między poszczególnemi jednostkami: były bardzo znaczne; w XVI wieku doprowadziło to do bardzo nierównomiernego obciążenia ludności, przeciążenia jej w jednych. okolicach, gdy znowu w innych, nawet pobliskich gospodarstwach: warunki. bytu były znacznie lepsze.
O ile szło o ludność, która się zajmowała przedewszystkiem uprawą roli, ciężary jej były określane w różny sposób. Ludność ta była obowiązaną do tiagła, t. j. do robocizny na dworze pańskim. Obok tego jednak dawała ona irobociznę:
w razie nagłej potrzeby, czyli t. zw. gwałty, oraz tłoki, tj. robociznę wzmożoną w czasie największych robót polnych. Na rzecz pana ludność składała różne daniny, pod nazwą najczęściej dziakła, w zbożu i sianie, ale także w drzewie, bydle, kurach i jajach. Łudność tę określano jako ciągłą (tiagła).
Uprawa roli jednak nie przedstawiała na Litwie przeważnego :zajęcia ludności. Jakkolwiek była ona rozwinięta już silnie i znaczną pociągała ilość rąk, to obok niej wielkie znaczenie miały 1 inne działy gospodarstwa, a więc używanie lasu, paszenie stad bydła, łowienie ryb, polowanie i t. d. Obok ludności rolniczej :spotyka się w Wielkiem Księstwie znaczną ilość ludności, która .się oddawała specjalnemu zajęciu nie rolniczemu, choć mogła anieć obok tego i rolę. Mamy też zwłaszcza w dobrach hospodarskich do czynienia z bardzo daleką idącą specjalizacją gospodarczą, tak że nie tylko poszczególni włościanie, ale nawet całe wsie miały oznaczony specjalny kierunek swej działalności. Ci ludzie zamiast robocizny i danin dawali na rzecz swoich panów bądź to część plonów tej swojej działalności gospodarczej, bądź też pełnili odpowiednie usługi na rzecz panów. Nosili oni odrębne nazwy od rodzaju ich zajęć. A więc pośród tych, którzy oddawali się hodowli bydła, bądź to pilnując bydła pana, bądź też zaj” mując sią wypasem bydła i oddając daniny w bydle, mamy koniuchów, kobylników, lejtów, rojtników, stadników, pastuchów, świniarów i t. d; z rodzaju łowieckich zajęć: łowców, strzelców, myśliwców, psarów, sokolników, bobrowników, osoczników, ptaszników i t. d. Lasem parali się bartnicy, podłaźnicy -— ale także smolarze, dziegciarze, klepacze, budnicy eic; rybołowstwem rybołowy i niewodnicy, rudą — rudnicy i t. d. N ,
Rozwój gospodarczy, daleko posunięty, ale ciągle na gruncie gospodarki naturalnej, sprawił, iż. podobnie . wytworzyła się daleko idąca specjalizacja w rzemiośle wiejskiem. Rzemieślnicy ci przedewszystkiem bądź składali na rzecz panów część swoich wyrobów, bądź też pełnili na dworze pana rzemieślnicze służby. I znowu zwłaszcza w dobrach hospodarskich całe istniały osady, mające charakter rzemieślniczych; spotyka się tu kucharzy, piekarzy, piwowarów, miodosytców — kowali, kotlarzy, kuźnieców — cieśli, bednarzy — tkaczy, szewców, krawców, murarzy — roHihatników, łuczników, mieczowników, płatnerzy, puszkarzy i ft. d.
Kilkadziesiąt możnaby wyliczyć rodzajów tych zajęć rzemieślniczych.
Nie znaczy to jednak, by ci, specjalnie ku pewnej gałęzi gospodarczej działalności zwróceni ludzie lub też rzemieślnicy, wyłącznie tylko w części plonów swej pracy lub w specjalnej; służbie oddawali ciężary na rzecz pana. To przeważało, ale obok; tych ich obowiązków nieraz oni jeszcze składali pewne daniny: zwykłe, czy też byli obowiązani do tłok albo gwałtów. Żadnej ogólnej reguły nie było, o różnicach decydował starodawny: zwyczaj. "
Dannicy. Osadnicy. Co do rodzaju ciężarów w różnych: częściach państwa również znaczne spotyka się różnice, zależne: od warunków miejscowych. Niejednokrotnie obowiązani byli ludzie, osiadli na gruntach, przedewszystkiem, choć zwykle nie wyłącznie,. do płacenia daniny. Zwano takich ludzi dannikami. Głównie spotyka się ich nad średnim Dnieprem, Berezyną i Sożą, w Kijowszczyźnie. Ten objaw występował zwłaszcza tam, gdzie nie byłodworów. W takich warunkach pojawiał się także czynsz, na którym główny wtedy spoczywał nacisk. Ludzi, którzy na czynszu: siedzieli, określano jako ludzi płacących dań groszową, osadnych, obroczników, albo też kuniczników (nazwa od kunicy = czynszu). Czynszowników najwięcej na Źmudzi — oraz na Podlasiu, gdzie: działał wpływ Polski.
Słud zy. Wśród tych ludzi wyróżniała się dość silnie jedna warstwa, nosząca nazwę sług. Różnie ich określano, jako sługi putne, polne, poselskie, dospieszne, szczytne, konne (w Smoleńszczyźnie), jako ordyńców (w Kijowszczyźnie); nosili oni także: nazwania bojarów putnych lub pancernych. Ludzie ci pospolicie wolni byli od wszelkiej robocizny, zwykle od danin także, a głównym ich obowiązkiem było pełnienie : służby listownej czyli putnej, tj. jeżdżenie z listami, odwożenie pieniędzy, pełnienie stróży,. jazda do ordy (u ordyńców), a zwłaszcza służba wojskowa bez żadnych ograniczeń, czy ze szczytem, konno, czy nawet w pan cerzu. Nieraz jednak obok tych obowiązków ciążyły na nich i inne, zwłaszcza czynsz (stąd zwani bojarami dannikami, osadź. nymi, płatnymi, czynszownymi, posiednymi).
Nacisk główny leżał w służbie wojskowej tych ludzi; wobec dostojnego znaczenia, jakie miała służba wojskowa, stanowiąca
„przywilej warstwy wyższej, przetwarzającej się, w szlachtę, ludzie ci, wolni czy niewolni nawet, podnosili się społecznie; stąd zwano ich, że odbywali służbę wojskową, i bojarami, z: dodatkiem: putni lub pancerni, choć bojarami we właściwem tego słowa. znaczeniu nie byli. Nieraz się zdarzało, iż tacy bojarowie — podobnie jak ministerjałowie w Niemczech, do któych są po-
„dobni — ostatecznie przechodzili do warstwy szlacheckiej. Pogorszono ich stanowisko już w r. 1529 — jak o tem była mowa wyżej, — jeszcze bardziej przy reformie wołocznej.
7. Pomiera wołoczna
Literatura: Довнаръ-Запольскій, Государственное хозяйство, rozdz. 3; Tenże, Очерки, część 2; Новицкій, Очеркъ; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 38—40.
Charakterystyka reformy. Ustrój wsi litewskiej uległ .za czasów Zygmunta Augusta gruntownemu przekształceniu w swoich podstawach gospodarczych, a częściowo i prawnych. Początek reformy przypada na ostatnie lata pierwszej połowy XVI wieku, kiedy spotykamy się z pierwszemi objawami ft. zw. wołocznej pomiery. Akcja coraz silniejsza, śmielsza, znalazła swój wyraz w „ustawie na wołoki hospodara korola” czyli w tak zwanej zwykle ustawie wołocznej z r. 1557, następnie uzupełnionej. iP omiera wołoczna w przeważnej mierze przeprowadzoną została w ciągu szóstego i siódmego dziesiątka lat XVI wieku. A jakikolwiek reforma nie objęła całej Litwy i odnosiła się tylko do „dóbr hospodarskich, to jednak tak silnie oddziałała i na te obszary, które pozostawały poza terenem jej bezpośrednio podpo- «rządkawanym, iż odtąd nowy trzeba liczyć okres w życiu wsi litewskiej. Ta reforma zaznacza się nie tylko z tego względu, iż tak głęboko sięgnęła w życie gospodarcze, a w części i prawne, kraju, lecz również i sposobem przeprowadzenia. Z inicjatywą „reformy stosunków wiejskich wystąpiła władza państwowa i prze- „prowadziła plan olbrzymi, niezwykłej doniosłości, z niezwykłą też -energją i konsekwencją. Gdyby szukać w państwach europejskich innych przykładów tego rodzaju akcji, któraby na tak szeroką „skalę przekształcała gospodarkę rolną, trzebaby sięgnąć aż do
Karola Wielkiego i jego działalności, gruntującej się na capitulare de villis, i tak co do znaczenia dużo niżej stojącej, bo tylko porządkującej tę gospodarkę, nie posuwającej jej naprzód, albo do wielkich reform stosunków włościańskich w XIX stuleciu.
Reforma, przeprowadzona przez ustawę wołoczną, wraz z pomierą wołoczną, dokonała dla Litwy tego, co dla Polski zrobiły: kolonizacja wsi na prawie niemieckiem w XIII i XIV wieku i wytworzenie folwarku w XV i XVI stuleciu; z tych samych też, <o tamta, wyszła ona warunków i celów gospodarczego rozwoju. Gospodarka poprzednia przeżyła się; już nie wystarczała gospodarka naturalna, oparta na gospodarstwach izolowanych, zaspakajających wszystkie swoje potrzeby w obrębie jednostki gospodarczej przez pracę gospodarza i poddanych mu czynników, z małą tylko przymieszką wymiany. Rozwój eksportu zboża, który przez Polskę, drogą Wisły i Bugu, sięgać zaczął w pierwszej połowie wieku XVI Litwy, Podlasia i, Wołynia, wskazywał tory dalszego rozwoju kraju przez podniesienie wytwórczości rolnej w kierunku uprawy zboża, przez zwrócenie ku tej wytwórczości pracy ludności, pracy, która dotąd rozpraszała się na różnorodną wytwórczość dla zaspokojenia wszystkich potrzeb gospodarstwa. By jednak podnieść kulturę rolną, zdobyć udział znaczny w eksporcie zboża na targi zachodniej Europy, trzeba było rozbić dotychczasowy układ stosunków gospodarczych, przekształcić technikę rolniczej eksploatacji ziemi. Polska do uzyskania warunków rozwoju, tak dla niej korzystnych, była lepiej przygotowaną; ona przeszła już przez kolonizację wsi na prawie niemieckiem, która jej dała lepszą technikę gospodarki rolniczej, nową jednostkę dla gospodarstwa włościańskiego, łan czyli włókę, dała nowy układ gruntów: trójpolówkę; przyszło jej już tylko wytworzyć folwark i zastosować wieś do potrzeby folwarku. Litwa przygotowaną nie była zupełnie; musiała oba stadja rozwoju wsi przejść w XVI w. równocześnie. To zadanie wziął na siebie władca Litwy i wykonał je w sposób znakomity. Reforma ta w przeciągu kilku dziesiątków lat dała Litwie takie ukształtowanie się stosunków gospodarczych włościan, jakiego rezultaty Polska zdobyła przez. kolonizację wsi na prawie niemieckiem w ciągu przeszło dwuwiekowej pracy. Na gruncie tej reformy wołocznej mógł już powstać i folwark.
Początki reform włościańskich. Potrzebie przekształcenia ustroju agrarnego Litwy już przed reformą wołoczną starano się przynajmniej częściowo zaradzić. W pierwszych dziesiątkach XVI w. książę zajął się porządkowaniem stosunków we wsiach hospodarskich w ustawach z lat 1514, 1529 i trzeciej bez. daty (wydanej między r. 1544 a 1548) dla województwa wileńskiego i trockiego, oraz osobnych z lat 1527 i 1529 dla Zmudzi. Ustawy te porządkowały i ujednostajniały stosunki ludności; ułatwiały one przechodzenie włościan na czynsze (osadę). Dalej szły usiłowania, które miały na celu już nie tylko uporządkowanie tego stanu rzeczy, ale i wprowadzenie nowych gospodarczych i prawnych instytucyj we wsi litewskiej. Za przykładem Polski zaczęto i na Litwie zakładać wsie na prawie niemieckiem, z czem łączyło się i wprowadzenie nowej jednostki gospodarczej, łanu czyli włóki, i nowego układu gruntów, tj. trójpolówki, i samorządu wsi z sołtysem, który przewodził wiejskiemu sądowi, ławie, na: czele. Zgoła ściśle naśladowano tu wzór polski. Jednak kolonizacja na prawie niemieckiem nie przybrała na Litwie szerszych rozmiarów, nie wyszła prawie poza Podlasie, które całe na polskich kształciło się wzorach. Wymiar nowy na włóki już zaczął wprowadzać i Zygmunt I. w dobrach swoich w obrębie Litwy: ściślejszej. Na większą skalę reformę agrarną przeprowadziła królowa Bona w starostwach, które do niej na Litwie należały, wymierzając grunty i przeprowadzając regulację ciężarów ludności według wzorów polskich. Były to jednak dopiero początki akcji, które objęły jeszcze nieznaczne obszary. Na cały obszar Litwy miała roznieść nowe formy dopiero reforma wołoczna, już za rządów Zygmunta Augusta.
Przeprowadzenie reformy. Dla przeprowadzenia pomiery wołocznej a następnie wprowadzenia w życie ustawy wołocznej potrzeba było ludzi, i to w znacznej ilości. Na czele zastępu tych, którzy przeprowadzali reformę, postawiono „sprawcę zamków i dworów hospodarskich wo wsiem wielikom kniażestwie litowskom” (był nim Polak, Piotr Chwalczewski, podkomorzy kaliski, starosta knyszyński i zabielski). On miał w rękach kierownictwo całej tej doniosłej akcji i kontrolę nad poddanymi mu innymi wykonawcami reformy. Z tych najważniejszymi byli rewizorowie, naznaczani tak, że każdy z nich obejmował swoją działalnością jedno starostwo. Przy każdym rewizorze było po kilku mierczych czyli pomierczych, tak że każdy z nich miał przeprowadzać reformę w pewnej ilości wołosti. To byli właściwi urzędnicy, którzy decydowali o przeprowadzeniu pomiery i związanych z nią kwestjach, pod nadzorem rewizorów. Techniczna strona samego wymiaru na nowo jednostek gospodarczych i wsi należała do mierników. Gdzie chodziło o ważniejsze sprawy, tam odnoszono się do sprawcy, a nawet do króla. Niejasny jest stosunek tych organów do władz naczelnych ; zwłaszcza w łączności musiały działać te czynniki z podskarbim ziemskim, gdyż chodzilo o dobra wielkoksiążęce, a naczelny zarząd tych dóbr w za. sadzie należał do poskarbiego. Oczywiście w przeprowadzeniu reformy organy, specjalnie powołane do jej urzeczywistnienia, działały w ciągłem porozumieniu z odpowiednim starostą, który bądź osobiście występował, bądź przez zastępcę. Zasadnicze rozstrzyganie kwestyj, tyczących się odmiany gruntów, wydzielania ich na pewien cel i t. d; należało do rewizora, ew. przy udziale starosty; on też stwierdzał te czynności na piśmie. W ważniejszych kwestjach decydował sprawca, który i ogólny wytyczał plan postępowania.
Jednostka gospodarcza i układ gruntów. Nazwa pomiery wołocznej wiąże się z zasadniczą czynnością, od której
rozpoczynano reformę — wymiaru gruntów; wymiar ten jednak nie wyczerpuje pojęcia reformy. Z pomierą została rozpowszechniona nowa jednostka gospodarcza: włóka. Włóka — to polski łan. Gdy jednak w Polsce podwójnej wielkości spotyka się łany, większe i mniejsze, na Litwie użyto wyłącznie łanu mniejszego, który był jednostką gospodarczą, używaną w Polsce w ziemiach, przyległych Litwie, specjalnie na Mazowszu, gdzie też zwykle nosił i nazwę włóki, nie łanu, jak w innych dzielnicach. Włóka na Litwie był to obszar gruntu ornego, obejmujący 30 morgów (np. na Żmudzi). Ale od tego ścisłego wymiaru zachodziły odstępstwa, wymierzano włókę na 33 (Podlasie, starostwo brzeskie i t. d.), a nawet 36 morgów. Pozostawało to zwykle w łączności z dobrocią ziemi, którą dzielono na trzy gatunki: dobrą, średnią i podłą. Gdzie była ziemia gorsza, wymierzano większe włóki; ale i w inny też sposób starano się zastąpić jakość gleby zwiększeniem jednostki gospodarczej.
Ta nowa jednostka, włóka, zastępowała poprzednią służbę, której wielkość nie była dokładniej określoną. Ale na wprowadzeniu włóki nie ograniczyła się technicznorolna innowacja reformy. Włóka wchodziła tutaj w życie razem z przekształceniem rozkładu pól. Miejsce dzikiej gospodarki odłogowej, połączonej z szachownicą parcel, zajął inny system gospodarki: trójpolówka, która i do Polski weszła razem zwymiarem ziemi na łany. A więc grunt orny dzielił się na trzy pola, z których dwa użyte były co roku pod uprawę zboża jarego i ozimego, a trzeci ugorował, a każde pole zmieniało swoje przeznaczenie co roku, tak, że co trzeci rok leżało ugorem. Cały więc grunt orny, należny do wsi, dzielono na trzy pola, tak iż każdy osadnik dostawał w każden z tych pól udział, a więc 10—12 morgów. Przez trójpołówkę usunięto szachownicę.
Trójpolówka i wymiar na włóki miały charakter komasacji gruntów. Komasację nie sposób było przeprowadzić w obrębie dotychczasowych granic osad, czy też z utrzymaniem dotychczasowego rozkładu zabudowań wiejskich. Pod tym względem mieli przeprowadzający reformę bardzo rozległe pełnomocnictwa, które im umożliwiały w pełni wykonanie szerokiego planu. A więc w miejsce osad niewielkich tworzyli większe, łącząc według swego uznania razem mniejsze osady w jedną nową wieś. Osadników mogli swobodnie przenosić z miejsca na miejsce; przenosili też i ich budynki, dotąd bezładnie porozrzucane, skupiali je obok siebie wzdłuż ulicy, najchętniej tak, żeby domy stały tylko z jednej strony ulicy. I ten typ wsi, której zabudowania stoją rzędem wzdłuż ulicy, z Polski był wzięty, gdzie go obecnie w nauce ulicówką się nazywa. Pola najchętniej wytyczano w trzech pasach, równoległych do drogi, zaś każdą włókę wytyczano również jako pas, przecinający pod kątem prostym ulicę wiejską. Nie zawsze jednak było to rzeczą możliwą ze względów na ukształtowanie gruntów; wtedy odstępowano od tego najprostszego systemu i wytyczano każde pole z osobna. Chatę budował włościanin w jednem z trzech pól, które stanowiły jego włókę — wbrew polskiemu zwyczajowi, gdzie chata z otaczającym ją ogrodem stała poza wymiarami pól trójpolówki. Poza gruntami, które, określone ściśle formami geometrycznemi, wchodzily do układu trójpolowego, pozostawały jeszcze inne grunty, znajdujące się
w granicach wsi, określane jako liszki, zliszki, kliny, zaścianki i t. d. Z tych gruntów część dostawała się wsi na wspólny użytek jej mieszkańców, a to jako pastwisko, łąka i las. O ile znajdowały się grunty orne, dzielone wtedy na mniejsze różnej wielkości parcele, to albo dodawano je poszczególnym włościanom dla wyrównania różnic ziemi w ich włókach, albo też były obejmowane przez tychże włościan tak, że z nich jeszcze jakieś dodatkowe ponosili na rzecz hospodara świadczenia. Z tych gruntów, o ile był we wsi kościół, szła część na jego uposażenie.
Nieraz jednak nie można było przeprowadzić uregulowania wsi i rozdziału gruntów bez zużytkowania ziemi, która była prywatną własnością. Rzecz to częsta wobec niesłychanego pomieszania gruntów różnych właścicieli, które się na Litwie spotykało. Nie wystarczało uregulowanie granic dóbr hospodarskich, które nieraz były naruszane przez okolicznych właścicieli, starających się zagarnąć, co się dało, z dóbr hospodarskich dla powiększenia swoich posiadłości. Gdy chodziło o dobra prywatne, które trzeba było użyć przy reformie, to jeśli właściciel wykazał swoje prawo — to wykazywanie, jak była mowa wyżej, miało duże znaczenie dla ustalenia przynależności stanowej, — musiał on wprawdzie odstąpić potrzebny grunt, dostawał za to jednak wynagrodzenie w ziemi gdzieindziej. Nazywano to odmianą. Możność odmiany ułatwiała oczywiście znakomicie działalność prowadzących pomierę, bo usuwała krępujące szranki granic posiadłości hospodarskich.
Ujednostajnienie zajęć i wyrównanie ciężarów ludności włościańskiej. Pomiera wołoczna przyniosła z sobą nie tylko nowy wymiar poszczególnych jednostek gospodarczych ludności włościańskiej; równocześnie doprowadziła ona także do wyrównania w uposażeniu tej ludności. Gdy dotychczas bowiem na jedną służbę przypadała znaczna ilość głów, na drugą zaś znowu bardzo niewielka, tak, że nawet nie mogła podołać nieraz obowiązkom, przy pomierze wołocznej przyjęto jako zasadę, iż włókę mają uprawiać ojciec z synem dorosłym lub dwaj bracia. Rewizorzy swobodnie więc przesiedlali ludność, trzymając się tej wytycznej zasady, by równomiernie zaopatrzeć gospodarstwa włościańskie w ręce do pracy. Wyjątkowo uposażano niektóre warstwy ludności włościańskiej lepiej, nadając po dwie włóki jednej osobie. Do tycb uprzywilejowanych należeli : putni bojarzy, koniuchy, strzelcy, osocznicy i młynarze.
Pomiera tworzyła szeroką, jednolitą masę włościańską, mniejwięcej w równych pracującą warunkach. Nie w tem tylko się to wyrażało, iż ci włościanie siedzieli na mniejwięcej równych jednostkach gospodarczych, ale także i w ich zajęciu. Gdy poprzednio te zajęcia były bardzo różnorodne, różnorodny więc był i wymiar ich obowiązków wobec dworu, reforma wołoczna wprowadziła ujednostajnienie w tych obowiązkach w bardzo wysokiej mierze. Ograniczono bardzo znacznie ilość tej ludności wiejskiej, która była obowiązana odtąd do posług na dworze lub też do świadczeń rzemieślniczych. Resztę ludności rzemieślniczej, a więc cieśli, ślusarzy, kowali, kołodziei, rzemienników, rybołowów, psarów, sokolników i t. d; skierowano razem z całą resztą ludności wiejskiej do pracy wyłącznie na roli. Jak kolonizacja wsi na prawie niemieckiem w Polsce wieś zwróciła wyłącznie w kierunku kultury rolniczej, tak tu, na Litwie, uczyniła to ta reforma; wprawdzie tyczyła się tylko dóbr hospodarskich, ale też. właśnie w nich głównie wytworzyły się te tak liczne i tak charakterystyczne dla poprzedniego okresu osady rzemieślnicze. /
Dla ludności rolniczej, siedzącej na równych mniejwięcej nadziałach, można było stworzyć też mniejwięcej równe normy obowiązków, do jakich miała być odtąd na rzecz dworu pociągana. I zrobiono to, uwzględniając jedynie co do wymiaru powinności jakość ziemi, jaka włościanom przypadła w udziale.
Nowy wymiar ciężarów ludności wiejskiej dóbr hospodara, ujęty w ustawie wołocznej, na dwie powinności główny kładł nacisk: na czynsz i robociznę. Unormowano te kwestje w ten sposób: od włóki dobrego gruntu płacić miał włościanin czynszu groszy 21, od włóki średniego gruntu 12 groszy, a nadto od jednego lub drugiego 2 beczki owsa albo od beczki 10 groszy (5 za owies, 5 za odwóz) i wóz siana albo 5 groszy (3 za siano a dwa za odwóz); włóka gruntu podłego płaciła czynszu 8 groszy, bardzo podłego, piaszczystego lub błotnistego, 6 groszy, włóka podłej ziemi dawała 1 beczkę owsa i wóz siana, bardzo podłej ziemi włóka była od tego wolna. Nadto każda włóka jakiegokolwiek gruntu dawała gęś lub 11/2 grosza, 2 kury lub 16 denarów i 20 jaj lub cztery denary, 2 groszy za niewód, a na stację 2!/2 gr. lub w naturze z każdych 30 włók jedną jałowicę i dwa barany, a z każdej włóki po kurze i po 10 jaj.
Jakkolwiek pewne więc świadczenia in natura zostały jeszcze - zachowane, to jednak odrazu określono możność zastąpienia ich opłatą pewnej kwoty pieniężnej, tak, że cały ciężar danin został sprowadzony do pewnej kwoty pieniężnej. Całe obciążenie w pieniądzach wynosiło przy włóce dobrej ziemi 54, średniej 45, podłej 31 i bardzo podłej 14 groszy. — Przemiana więc obowiązków włościanina z danin na czynsz dokonała się w tak wysokiej mierze, iż nie mogly się z tem mierzyć nawet rezultaty kolonizacji wsi w Polsce. A w ten sposób został też określony dokładnie ciężar, jaki miał na rzecz pana ponosić włościanin. Cała nadwyżka z gospodarstwa pozostawała do jego wyłącznej dyspozycji. Nie potrzeba chyba zaznaczać, jak silnie to musiało wpłynąć na wzmocnienie jego gospodarczego stanowiska.
Robociznę określono na dwa dni z włóki na tydzień; nadto z włóki dawano rocznie 12 tłok i w razie potrzeby gwałty, oraz koszono siano dworskie. Robociznę zamieniano na opłatę, o ile jej dwór nie potrzebował, a to tak, że za zwykłą robociznę w roku płacono z włóki 30 gr; za tłoki 12 gr; a za gwałty 10 gr. Pomiery wołocznej nie zastosowano nawet do wszystkich dóbr hospodarskich, ale w tych dzielnicach, dokąd ona nie doszła, przecież przy lustracjach wprowadzano nieraz jej zasady. Choć tyczyła się ona dóbr hospodarskich tylko, oddziaływała jednak przez przykład i na dobra szlacheckie. Uporządkowano przez nią znacznie stosunki, podniesiono wydatność roli, określono jednolicie stanowisko włościanina. Był to więc bardzo silny krok naprzód w ustroju wsi. A folwark, choć powstał, nie ciężył zbytnio ludności, gdyż przy pomierze. w zasadzie liczono 7 włók włościańskich na jedną tolwarczną.
Reforma wołoczna jednego jednak nie dawała Litwie, co Polsce dała kolonizacja wsi na prawie niemieckiem: organizacji gminy wiejskiej z sołtysem na czele. Wzięto z Polski rezultaty kolonizacji — ale tylko gospodarcze; sołectwa, wogóle nieliczne, jakie poprzednio na Litwie powstały, zniknęły, ulegając skupowi w tej jeszcze epoce.
Сканы: с. 52-53 и далее.