Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Период II. Связь с Польшей, территория и привилеи (1386-1569): оригинал

Период II. Связь с Польшей, территория и привилеи (1386-1569). С. 18-33. Польский текст издания 1921 года.

Okres II. Od r. 1386 do r. 1569

W roku 1386 wstąpił na tron królewski w Polsce jako mąż królowej polskiej Jadwigi wielki książę litewski Jagiełło. Fakt ten decydujący wywarł wpływ na losy dalsze Wielkiego Księstwa, a to nie tylko co do jego dziejów politycznych, lecz także i co do jego ustroju; z tego powodu od tej daty liczyć trzeba nowy okres w historji ustroju Litwy, okres sięgający do przekształcenia tego stosunku w r. 1569 przez t. zw. unję lubelską.

1. Stosunek prawno-państwowy Litwy do Polski w latach 1386—1569

Literatura: Lewicki, Powstanie Świdrygiełły, rozdz. 1; Tenże, Nieco o unji; Tenże: Ueber das staatsrechtliche Verhältniss; Довнаръ-Запольскій, Польско-литовскія уніи; Любавскій, Сеймъ, rozdz. 1 i 2; Tenże, Очеркъ, rozdz. 8 i 9; Пичета, Литовско-польскія уніи; Kutrzeba, Unja, cz. I, rozdz. 2 i 3; Tenże: Unja (odczyt).

Stosunek prawno-państwowy, który zawiązał się między Litwą a Polską w r. 1386 przez powołanie wielkiego księcia Jagiełły na tron Polski, określa się w literaturze zwykle jako unję tych dwóch krajów. Nie jest to ze stanowiska prawnego słuszne; przeprowadzić przedewszystkiem należy rozróżnienie między okresem lat 1386 do 1401 a okresem lat 1401 do 1569.

Stosunek prawno-państwowy Litwy do Polski w latach 1386—1401. Określony został ten stosunek w jednym tylko akcie, w dokumencie, który wydał Jagiełło 18 sierpnia 1385 r. w Krewie. Akt ten, błędnie nazywany unją krewską, zawiera zobowiązania, jakie przyjął Jagiełło na wypadek, gdyby został obrany królem polskim. Przyjmie on wtedy chrzest wraz z swoją rodziną

i całym krajem, wypuści jeńców polskich, zapłaci odszkodowanie, jakie dynastja andegaweńska miała dać za niedojście małżeństwa Jadwigi z Wilhelmem austryackim domowi rakuskiemu i t. d O tem, jak się miał następnie ukształtować stosunek Litwy do Polski, zawierał akt tylko kilka słów, a mianowicie, iż ziemie swoje Litwy i Rusi Jagiełło do Polski na zawsze wcieli. Układ zawarł Jagiełło po porozumieniu się i za zgodą swoich męskich krewnych, bez odwoływania się do społeczeństwa. Z chwilą, gdy spełnił się warunek, pod którym zobowiązania Jagiełły zyskały moc, tj. gdy został wybrany królem Polski jako mąż Jadwigi, nowego aktu Jagiełło nie wystawił; gwarancję dopełnienia przyjętych zobowiązań dało kilku jego krewnych, którzy pozostali jako zakładnicy w Polsce.

Zarówno słowa dokumentu krewskiego, jak i późniejszy stosunek Litwy do Polski w następnych latach, stwierdzają, iż myślą „Jagiełły było wcielenie Litwy do Polski czyli inkorporacja; Litwa miała stać się częścią państwa polskiego, którego tron przypadł Jagielle i jego męskim potomkom. Zresztą Litwa pozostawać miała przy odrębnych prawach, tak jak zresztą już w Polsce były tego rodzaju terytorja, stanowiące nierozdzielną część jej, a jednak w prawach różne, np. Ruś. Rządy miał zamiar Jagiełło sprawować bezpośrednio także w Wielkiem Księstwie Litewskiem. Wkrótce jednak okazało się to niemożliwą rzeczą, tak, iż trzeba było ustanowić tu : osobnego namiestnika, o czem niżej będzie mowa obszerniej. Litwa zbyt wielkie przedstawiała różnice w ustroju w stosunku do Polski, by mogło tak łatwo dojść do zespolenia tych dwóch państw. Nadto, choć pełnia władzy leżała w rękach wielkiego księcia, ograniczonego tylko przez wzgląd na prawa rodziny wielkoksiążęcej, i w. książę za zgodą rodziny mógł określić swobodnie: stosunek Litwy do Polski, to jednak faktyczne znaczenie żywiołu książęcego, jak i bojarskiego na Litwie, sprawiło, gdy te czynniki pod wpływem agitacji zwłaszcza księcia Witołda zaczęły w dużej mierze zwracać się przeciw tego rodzaju połączeniu, iż rzeczą nieuniknioną stała się rewizja tego stosunku. W ten sposób przyszło do zawarcia pierwszej unii w r. 1401, t. zw. unji wileńskiej.

Unje z lat 1401, 1413, 1432—3. Stosunek prawno-państwowy Litwy do Polski od początku wieku XV określony był przez umowy, noszące nazwę aktów unji. Przychodziło do zawierania tych umów wtedy, gdy Litwa, dążąca zwyczajnie do osłabienia związku z Polską, musiała pod wpływem niebezpieczeństw: zewnętrznych szukać oparcia o silniejszą Polskę. Tak przyszło: do unji r. 1401, zwanej wileńską, po klęsce, jaką poniósł Witold nad Worsklą, w r. 1413 do unii horodelskiej po klęskach dyplomatycznych Witolda, oraz w latąch 1432—3, gdy Zygmunt Kiejstutowicz nie mógł sam podołać walce z Świdrygiełłą i z Polską związać się musiał w tym celu.

Jeśli w r. 1386 społeczeństwo litewskie nie miało udziału: w uregulowaniu stosunku prawno-państwowego łączących się krajów, inaczej było przy unjach od r. 1401. Ze względu na siłę: faktyczną warstwy bojarów, by zagwarantować pewność umowy. ten czynnik musiał być do niej wciągnięty; we wszystkich też unjach obok wielkiego księcia litewskiegokróla polskiego w charakterze króla polskiego, i jego zastępcy na Litwie, także wielkim księciem zwanego, który tu stałą przez czas dłuższy tworzył instytucję, brali ze strony Litwy. udział także bojarzy. W zasadzie: do unji powoływano ogół bojarów litewskich, tj. tych, którzy znajdowali się na obszarze Litwy ściślejszej, o ile wyznawali religę rzymsko-katolicką ; oczywiście nie wszyscy osobiście brali: w unjach udział, jednakże zawsze wyraźnie zaznaczano w aktach. zgodę ogółu bojarów litewskich. Faktycznie w unjach z lat 1401 i 1413 udział bojarów był bardzo liczny, tylko unja z lat 1432/3. przyszła do skutku przy mniejszym ich udziale, głównie z, pośród urzędników. Ci bojarzy bądź to wystawiali odrębny akt, obok. aktu ze strony w. księcia, jak to było w r. 1401 i 1413, bądź. też wielki książę wystawiał dwa akty, a do jednego z nich przywieszali swoje pieczęcie bojarzy, jak to się stało przy unji z r.. 1432/3. Unię zatem tworzyły cztery akty: 1) akt króla polskiego, 2) akt wielkiego księcia litewskiego (zastępcy), 3) akt rady królewskiej polskiej (1401), względnie wydawany za zgodą ogółu szlachty polskiej (1413, 1433) i 4) akt ogółu bojarów litewskich.. Te akty wzajemnie wymieniano, litewskie dostawały się Polsce,. polskie Litwie. Jedynie w r. 1413 król polski i wielki książę: zastępca wspólnie wystawili jeden akt, ale za to w dwóch egzemplarzach, dla Litwy i Polski. Wyjątkowo tylko raz jeden wszystkie: akty zostały wydane w tej samej miejscowości, tj. akta unji horodelskiej z r. 1413, gdyż w Horodle przebywaii wtedy obaj władcy, król polski i wielki książę zastępca, oraz rada królewska polska i bojarzy litewscy; zwyczajnie zaś. aktb te w różnych były wystawiane miejscowościach. Tak w r. 1401 akta króla polskiego, wielkiego króla zastępcy i bojarów litewskich wydano w Wilnie, zaś akt rady królewskiej polskiej w Radomiu, przy unji, zawartej po objęciu władzy wielkoksiążęcej zastępczej na Litwie przez Zygmunta Kiejstutowicza, akt tegoż księcia został wydany w Grodnie w r. 1432, następnie oba akta polskie w Krakowie w r. 1433, i nakoniec akt Zygmunta z pieczęciami bojarów (więc właściwie akt bojarów) w Trokach w r. 1433. Zaznaczyć należy, że wprawdzie w zasadzie takie akta były zgodne z sobą, nieraz nawet identyczne, jednak znowu niekiedy różniły się między sobą, zachodziły niekiedy nawet różnice istotne; wobec jednak techniki ustawodawczej średniowiecznej nie było to rzeczą dziwną.

Już w tej stronie formalnej unji silnie zaznaczała się równorzędność obu stron kontraktujących. Co do treści, to w dokumentach wprawdzie jeszcze długo błąkały się wyrażenia, które mówiły o wcieleniu Litwy do Polski, więc o podporządkowaniu wielkiego księstwa pod Polskę jako części składowej tejże, jednak przepisy prawne, jakie te unje zawierały, wskazywały na zgoła innego rodzaju stosunek prawno-państwowy obu państw. Połączenie to od r. 1401 było unją osobistą, t. zn. polegało na tem, iż oba kraje miały wspólnego władcę. W jednej osobie więc łączyły się godności króla polskiego i wielkiego, a raczej — bo taką jest następnie dokładna nomenklatura — najwyższego księcia litewskiego (Jagiełło, Władysław Warneńczyk). Na Litwie jednak ten najwyższy książę od r. 1401 sprawował rządy tylko pośrednio; należały one bowiem odtąd tam do jego zastępcy, który je jako wielki książę wykonywał z wykluczeniem pierwszego. Unje okre- :ślały także stanowisko prawne tego wielkiego księcia, oraz iż po jego śmierci władza na Litwie ma wrócić do najwyższego księcia (1401, 1413), względnie normowały kwestję, w jaki sposób ten wielki książę miał być ustanowiony (1432/3). Że jednak monarchią dziedziczną była tylko Litwa, zaś Polska już w pierwszych dziesiątkach lat XV stulecia przeszła do rzędu państw elekcyjnych — już bowiem synowie Jagiełły tylko na podstawie elekcji tron w Polsce objęli — unja mogła się była rozerwać w razie, gdyby władza królewska w Polsce dostała się w inne ręce, niż wielkoksiążęca na Litwie; zastrzegały więc akta unii, iż w elekcjach królów polskich miała brać udział — w charakterze jednak tylko czynnika doradczego — Litwa, tj. wielki książę i bojarzy. W ten sposób starano się zapewnić, iż wspólne obrady doprowadzą do wyboru na króla polskiego osoby, która na mocy zasad dziedziczenia obejmie władzę wielkoksiążęcą na Litwie, że więc w ter sposób unja nie zgaśnie, lecz pozostanie jako instytucja stale oba państwa łącząca.

Związek obu państw miał charakter związku politycznego, tak, że rzeczą było wynikającą z natury rzeczy, iż wspólną musiały mieć oba państwa politykę na zewnątrz. Że zaś niejednokrotnie polityka królów polskich i wielkich książąt zastępców na Litwie w praktyce się rozbiegały, więc też starano się temu zaradzić w unjach przez odpowiednie postanowienia. Państwa miały sobie spieszyć z radą i pomocą, także zbrojną, w szczególności według unji z r. 1401 pomagać sobie przy odparciu, wroga, wrogów jednego z państw wzajemnie uważać za własnych wrogów i niszczyć ich (1413, 1432/3); w unji ostatniej wyraźnie zastrzeżono nieważność umów, zawartych na niekorzyść drugiego: państwa. Ta unja także określała obowiązek tego państwa, które otrzymuje pomoc, do utrzymywania nadesłanych posiłków; szkód jednak, jakieby te pomocnicze wojska poniosły, nie wynagradzano.

Takie były istotne przepisy unji. Zawierały akty jeszcze i różne inne postanowienia, te jednak już się nie odnosiły do prawno-państwowego stanowiska obu państw do siebie. Najciekawsze, najwięcej z kwestyą unji łączące się, są dwa: pierwsze — to nadanie w unii horodelskiej bojarom litewskim herbów szlachty polskiej, nadanie, tworzące więc podstawę związku heraldycznego obu krajów, bardzo ważne dla rozwoju warstwy wyższej społeczeństwa litewskiego, lecz nie mające wpływu na określenie stanowiska obu państw do siebie; drugie — to zastrzeżenie unji horodelskiej o możliwości wspólnych zjazdów polskolitewskich dla kwestyj spraw wspólnych. Takie zjazdy nieraz się też odbywaly, jednak nie powstałaprzez to żadna wspólna instytucja ; każdy zjazd obradował oddzielnie, nie było żadnych uchwał wspólnych, lecz odrębne polskie, odrębne litewskie. Inne ustępy aktów zawierały np. postanowienia, tyczące się uposażenia wielkich książąt na Litwie, regulacji pretensyj co do pewnych terytorjów (1432/3) i t. d.

Wyróżnia się jeden akt — dokument unji z r. 1413, wystawiony wspólnie przez Jagiełłę i Witołda; przyczyna w tem, iż akt ten był równocześnie przywilejem na rzecz bojarów; zawarto więc w nim szereg postanowień, które nie miały znaczenia dla stosunku prawno-państwowego Litwy do Polski, lecz na wewnątrz, w stosunku dla tej klasy społeczeństwa, o którą chodziło, by ją przez koncesje zyskać dla myśli unji; te artykuły, mające charakter przywilejowy, na innem przyjdzie omówić miejscu.

Stanowisko Litwy do Polski w latach 1440-1569. Unia z r. 1432/3 została jeszcze potwierdzoną w r. 1434, zaś następnie w latach 1439—1440 z powodu zmiany tronu w Polsce. W roku 1440 zerwał się związek Litwy z Polską, gdy na czele państwa litewskiego stanął wielki książę, nie uznający zwierzchnictwa Polski. Ten stan rzeczy przetrwał tylko do r. 1447, gdy wskutek powołania Kazimierza Jagiellończyka na tron polski przywrócony został związek dwóch tych krajów, a to w formie unji personalnej, gdy na tronach obu państw zasiadł tensam władca; nie ponowiono jednak aktów unji, któreby miały zatwierdzenie także ze strony społeczeństwa. Nie stworzono już osobnej godności wielkiego księcia zastępcy dla Litwy, jak to było poprzednio, lecz król polski jako wielki książę litewski bezpośrednio wykonywał rządy i na Litwie. Po śmierci Kazimierza (1492) znowu unia się zerwała, gdy tron Polski objął Jan Olbracht, tron litewski zaś w. książę Aleksander. Zawiązano wówczas rokowania, które doprowadziły do t. zw. unji wileńskiej w r. 1499. Umowa doszła do skutku w formie ratyfikacji ze strony rady królewskiej polskiej i wielkoksiążęcej litewskiej aktów sejmu polskiego i bojarów litewskich z r. 1413, wydanych w Krakowie i Wilnie, ze zmianami w tych aktach o tyle, iż zastrzeżono wzajemny udział w elekcjach oraz usunięto wszelkie postanowienia, które mogłyby naruszać równorzędność obu państw. Mimo jednak, iż w r. 1499 zatwierdzono akty dawniejsze, mające charakter unji, nie może tu być mowy o połączeniu tych państw unją, gdy oba państwa miały osobnych władców. Właściwie zatem umowa ta z r. 1499 była aktem przymierza z zagwarantowaniem wzajemnego udziału w elekcjach władców, co mogło było doprowadzić do unji. Po śmierci króla Jana Olbrachta wznowiono jednak pertraktacje o unję. Układ przyszedł do. skutku na sejmie polskim w Piotrkowie w r. 1501 między sejmem polskim, który w braku króla całą władzę miał w swoich rękach, a delegatami wielkiego księcia i sejmu litewskiego. Umowę zatwierdził Aleksander jako wielki książę w Mielniku w. tymże r. 1501 i stąd nazwa tej unji jako mielnickiej. Oba kraje miały odtąd mieć jednego władcę, wybieranego wspólnie w Polsce. Sprawy, obchodzące oba państwa, miały być wspólnie załatwiane. Widoczną jest rzeczą, iż chodziło o scieśnienie unji, jednakże nie stworzono żadnych wspólnych instytucyj poza osobą władcy, choć może — to jest zresztą rzeczą niejasną — myślano o jakichś wspólnych sejmach. Umowa powinna była uzyskać jeszcze zatwierdzenie ze strony sejmu litewskiego; ten go jednak nie dał. Tak więc t. zw. unja mielnicka pozostała tylko projektem. Łączność obu państw opierała się nadal tylko na tem, że wielki książę litewski był równocześnie królem polskim. Tak było od r. 1501 do 1506, gdy rządził Aleksander, tak następnie za rządów Zygmunta I (1506—1548). i Zygmunta Augusta (od r. 1548), którzy objęli władzę w obu państwach przez elekcje, odrębne na Litwie i w Polsce. Unja pozostała więc aż do r. 1569 wyłącznie unią osobistą, nie uregulowaną przez żadne nowe akty. Dopiero sejm lubelski z r. 1569 zmienił ten stosunek przez akta, noszące nazwę unji lubelskiej.

Rezulfaty unji dla Litwy. Połączenie się Litwy z Polską, choć od roku 1401 mające już charakter tylko unji, wywarło wpływ decydujący na cały rozwój ustroju Wielkiego Księstwa. Choć zupełną utrzymało ono samodzielność, choć więc mogło rozwijać pierwiastki własne swobodnie, nie poszło tą drogą, lecz, biorąc sobie za wzór Polskę, jej instytucje zaszczepiało na gruncie własnym, kształciło się na wzorach z niej branych. Litwa — to klasyczna ziemi recepcji. Położona między dwoma światami, Zachodu i Wschodu, przechyliła się przez połączenie się z Polską ku Zachodowi. W rozwoju ustroju była znacznie zapóźnioną, w końcu XIV wieku jej instytucje prawne przedstawiały się tak, jak przedstawiały w Polsce o dwa wieki wcześniej. Gdy więc chodziło o dalszy rozwój instytucyj, Litwa miała pracę ułatwioną, mogła korzystać z przykładu złączonego z nią państwa, o tyle więcej już rozwiniętego. Oczywiście — nie można tu mówić

o bezmyślnem jakiemś przenoszeniu polskich instytucyj na ten grunt; zastosowywano je wtedy, kiedy dawała się odczuwać potrzeba przekształcenia tych form prawnych, które się przeżyły, kiedy one wymagały reformy lub wprost zastąpienia przez inne. Wtedy Polska dawała wzór. Rzadko też przenoszono polskie instytucje na Litwę żywcem, bez zmiany. Zwyczajnie dostosowywano je do warunków bytu, odpowiednio, znacznie nawet modyfikowano, rodzime pierwiastki łączono z przejątkami z Polski, przetapiano w nowe odrębne formy. W ten sposób Litwa przyspieszała rozwój swego ustroju społecznego czy państwowego; coraz więcej odbiegały te jej dzielnice, które, dawniej częścią Rusi będąc, odrębny miały typ kultury i urządzeń, od tego typu, aa równocześnie od typu ustroju reszty ziem ruskich, które, wytworzywszy osobne państwo moskiewskie, same sobie szukały drogi, rozwijając rodzime pierwiastki z naleciałościami, idąceMi od Wschodu, od Tatarów, i od południa, z Bizancjum.

To przekształcanie się państwa litewskiego na wzór zachodni trwało czas dłuższy, przez dwa wieki, do końca XVI stulecia, kiedy w zasadzie przynajmniej kończy się ten okres. Często nie łatwą to było rzeczą zastosować do nowych pojęć dawne. Nieraz instytucje nowe i stare odbiegały od siebie tak znacznie, że tylko z trudem można było wcisnąć dawne formy w nowe. Ustrój społeczny Litwy opierał się na podporządkowaniu jednych pod drugich, tak, że tworzył jakby piramidę z wielkim księciem na czele, między zaś poszczególnemi klasami nie było ostrego rozdziału; w to miejsce wszedł nowy ustrój, stanowy, uznający tylko kilka warstw, silnie, jaskrawo od siebie oddzielonych. Trzeba było dostosować pojęcie szlachcica czy włościanina do stosunków litewskich, odpowiedzieć na to pytanie, kto ma być „szlachcicem, kto włościaninem. Trudne to było zadanie. Już rok 1387 rozpoczął przekształcanie Litwy, akta horodelskie z r. 1413 przeniosły na Litwę zachodnioeuropejskie pojęcie szlachty; jednak dopiero w XVI wieku pojęciu stanów w pełni odpowiadają litewskie stosunki społeczne. — Ustrój państwowy oparty był na Litwie na władzy absolutnej w. księcia i takiejże władzy licznych knia- :ziów w ich terytorjach; w to miejsce wejść miała ograniczona władza monarchy stanowego, dzielącego się nią z stanami. I tu. „była długa droga do przebycia, aż Litwa stanęła na równi z Polską.

Ten proces rozwojowy dokonywał się zwolna, raz szybciej naprzód biegł, to znowu powolniej. To pewne instytucje wprowadzał władca na wzór Polski w celu zbliżenia obu państw, umożliwienia zacieśnienia węzłów, to znowu społeczeństwo samo przejmowało obce mu formy, dopominało się o instytucje nowe, „na wzór Polski. Proces ten dokonywał się bez względu na siłę, z jaką występowała dążność zespolenia się z Polską; nawet w tych okresach, kiedy Litwa dążyła do zerwania unji, do odsunięcia się od Polski, nieraz od niej zapożyczała instytucje, by zaradzić budzącej się potrzebie życia. Raz też zaszczepione instytucye. siłą rzeczy parły naprzód, ku dalszej recepcji.

Odrębność kulturalna, ale i ustrojowa, Litwy były przyczyną, iż zamierzona przez Jagiełłę inkorporacja jej do Polski nie mogła się powieść. Unja osobista odpowiadała lepiej warunkom współistnienia. Ale gdy przy tej unji doszło do zbliżenia kultury i ustroju państw, można było myśleć o połączeniu ściślejszem; było wtedy ono już możliwem do przeprowadzenia. Doszło do tego w wieku XVI. Nim jednak przeprowadzono tę myśl, podjęto pod koniec tego okresu bardzo żywą działalność, mającą na celu reformę szeregu jeszcze instytucyj, i to reformę na wzór Polski. Gdy to się stało, można było przystąpić do zmiany unji osobistej — na stosunek silniejszy. Wypadkową różnych dążeń było zawarcie nowej unii, t. zw. lubelskiej w roku 1569, unji, która się przedstawia już jako unja realna.

2. Podstawa terytorjalna państwa

Literatura: ob. literaturę przy rozdz. 2 okresu I; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 10.

Obszar państwa litewskiego w ciągu tego okresu jeszcze nawef się powiększał przez wiek XIV i XV, prawie do końca tego drugiego stulecia, kiedy odpadać zaczęły niektóre terytorja.

Litwa ściślejsza. Od roku 1413 na stałe już przyłączoną była do Litwy właściwej i Źmudź, jakkolwiek miała pewne swoje odrębności. — Podlasie, w obszerniejszem tego słowa znaczeniu, gdzie sprawowali rządy Giedyminowicze, nie przez cały okres

utrzymało się przy Litwie. W r. 1391 dostał przeważną jegoczęść jako lenno litewskie książę Janusz mazowiecki. W końcu XIV wieku wróciło Podlasie do Litwy; tylko ziemie drohicką i mielnicką chwilowo znów mieli w swoich rękach książęta mazowieccy, od r. 1440 do r. 1444, kiedy zostały od nich skupione. Nazwa Podlasia zacieśniła się w ciągu tego okresu do tych dwóch ziem, i trzeciej, bielskiej, która na równi z tamtemi dwiema uległa silnej, kolonizacji polskiej. Reszta ziem obszerniejszego Podlasia nie utrzymała też jednolitości; okręg kamieniecki wszedł w ziemię trocką, ziemia brzeska miała osobnych namiestników, Kobryń posiadali osobni kniaziowie, następnie królowa Bona, tak, że dopiero, po jej śmierci poddano go bezpośrednio pod władzę wielkiego księcia. — Na Polesiu długo jeszcze — nawet do XVI wieku -— utrzymywały się odrębne księstwa: turowskie, pińskie, słuckie i t. d; które jednak powoli zanikały. :

Dzielnice (Ruś). W dzielnicach poza Litwą ściślejszą utwierdzało się coraz silniej panowanie litewskie. Ziemie połocka i witebska rządzone były już na stałe przez namiestników wielkiego księcia. Kijowska dzielnica posiadała jeszcze swoich książąt, osadzanych tam jednak zwykle przez wielkiego księcia; ostatni książę kijowski zmarł w r. 1470 i wtedy poddano. już Kijów bezpośrednio władzy wielkiego księcia. O Wołyń i Podole musiała: walczyć Litwa jeszcze przez czas dłuższy z Polską; ostatecznie: pozostał przy niej Wołyń (bez ziemi chełmskiej i bełzkiej), orazPodole wschodnie. Bezpośrednio rządzili niem w. książęta ostatecznie dopiero od śmierci Świdrygiełły (r. 1452), który tu miał: główny punkt oparcia.

Pod koniec wieku XIV rozszerzyła swoje rządy Litwa w ziemi: smoleńskiej, zajęła Wiazmą, Bielsk i t. d. Rządzono tu bezpośrednio, utraciła jednak Litwa całą ziemię smoleńską w końcu. XV i początkach XVI stulecia na rzecz Moskwy; w r.. 1494: odpadła Wiazma, w r. 1503 Bielsk i Toropiec, w r. 1514 i Smoleńsk. Ziemia czerniechowskosiewierska, w. drobnej; tylko części, rządzona bezpośrednio, a mająca swoich kniaziów, bardzo licznych, ciągle chwiała między Moskwą i Litwą; ostatecznie: w ostatnich latach XV i pierwszych VI wieku całe to terytorjum. odpadło do Moskwy.

3. Przywileje ziemskie i dzielnicowe

Literatura: Ясинскій, Грамоты; Леонтовичъ, Источники; Jakubowski, Земскіе привилеи; Kutrzeba, Unia, cz. I, rozdz. 2; Halecki, Litwa, Ruś i Żmudź.

Na całe życie Litwy, społeczne i państwowe, silny wpływ wywarły przywileje ziemskie i dzielnicowe; one to w przeważnej mierze wniosły ferment w życie społeczne, podając nowe pojęcia prawne, one stały się podstawą wytworzenia szeregu nowych insstytucyj prawnych w ustroju społecznym Litwy.

Przywileje ziemskie litewskie podzielić należy na dwie grupy —— a nawet na trzy. Pierwsza grupa, to przywileje, nazywane — : niezupełnie słusznie — ogólnoziemskiemi, druga — przywileje, nadawane dla poszczególnych dzielnic; wśród tej jednak grupy -odróżnić. wypada jeszcze dwie znacznie się różniące co do ich prawnego znaczenia.

Przywileje ziemskie. Pierwszą grupę rozpoczyna przywilej wileński Jagiełły z r. 1387, ściśle łączący się z kwestją połączenia Litwy z Polską. Następny przywilej stanowił akt unii, wydany w Horodle w r. 1413 wspólnie przez Jaglełłę i Witołda ; postanowienia przywilejowe, będące przejęciem i rozszerzeniem poprzedniego przywileju z r. 1387, mieszają się z przepisami, normującemi stosunek do Korony. Trzeci z rzędu przywilej, wystawiony w Grodnie 1432 r. przez komisarzy króla Jagiełły pod imieniem króla, nie został uznany przez króla, choć on dał koamisarzom generalne pełnomocnictwo, nie miał więc prawnego znaczenia. Prawie dosłownie z nim zgodny jest przywilej trocki wielkiego księcia Zygmunta Kiejstutowicza z r. 1434. Piąty przywilej, prawdopodobnie pochodzący z r. 1440, tj. wydany przez Kazimierza zaraz po objęciu rządów, zaginął bez śladu; zapewne w znacznej mierze był on zgodny z następnym, wydanym przez tegoż władcę w Wilnie w r. 1447, nim Kazimierz przyjął koronę polską. Ten przywilej przejął i rozszerzył dodanemi artykułami :po objęciu rządów na Litwie Aleksander w Wilnie w r. 1492. Nowy, niedługi przywilej wydał na początku swych rządów, w r. 1506, Zygmunt I. Ten władca wydał następnie trzy przywileje w Wilnie w r. 1529, tj. ogólne zatwierdzenie praw z racji elekcji :na wielkiego księcia jego syna Zygmunta Augusta, zatwierdzenie

przywileju horodelskiego i wreszcie wielki przywilej, będący przeróbką przywilejów poprzednich z r. 1492 i 1506. Ten przywilej. powtórzył Zygmunt August w r. 1547 (w Wilnie); w r. 1551 (w Wilnie) zaś zatwierdził w formie transsumptu poprzednie przywileje, od przywileju horodelskiego poczynając (ale z opuszczeniem przywilejów 1432 i 1434 r.), oraz kilka innych aktów, łączących się treścią z przywilejami. — Ku końcowi rządów wydał nadto Żygmunt specjalne jeszcze przywileje: wileński z r. 1563co do zrównania schizmatyków z katolikami, bielski z r. 1564 co do wprowadzenia nowych sądów i wileński z r. 1565 co do wprowadzenia sejmików. Pierwsze przywileje wydawane były wyłącznie tylko dla Litwy ściślejszej (tj. z Podlasiem, a od r. 1413 ze Źmudzią), nie: tyczyły się innych dzielnic, tj. połockiej, witebskiej, smoleńskiej, kijowskiej, wołyńskiej i czerniechowskosiewierskiej. Stąd rzeczą. jest niewłaściwą określanie ich jako ogólnolitewskich. Pierwszym. przywilejem, który tyczył się już całego państwa litewskiego, był. przywilej z r. 1434.

Przywileje te, które nazywać będę krótko ziemskiemi, należą: do grupy stanowych przywilejów, dobrze znanych na Zachodzie Europy. Ściśle łączą się one z przywilejami ziemskiemi w Polsce od koszyckiego z r. 1374 zacząwszy, z których przejmowały szereg postanowień. Jak w ogóle przywileje ziemskie, zawierały one nadania różnorodnych swobód na rzecz wyższych warstw społeczeństwa, przedewszystkiem więc stanu szlacheckiego, który się wyrabia z kniaziów i bojarów; ubocznie tylko gwarantowały one także prawa duchowieństwa i mieszczan, obok tego zaś, również. podobnie jak w przywilejach ziemskich zachodnioeuropejskich,. zawarte były w nich i ograniczenia władzy hospodara w zakresie sprawowania rządów; zaznaczają się zwłaszcza przepisy przywileju z r. 1492 na rzecz wielkoksiążęcej rady.

Przywileje żmudzkie i podlaskie. Z tych ziemi, które: wchodziły w zakres Litwy ściślejszej, dwie, choć korzystały z przywilejów ogólnych, jednak obok tego jeszcze dostały odrębne własne przywileje; te przywileje mają więc już charakter dzielnicowych, ale mieszczą się w obrębie tamtych przywilejów ziemskich, tamte uzupełniają; uwzględniają specyalne warunki rozwoju i ustroju tych ziemi. Są to ziemie: Żmudź i Podlasie..

Źmudź, późno przyłączona do państwa litewskiego, znaczną wykazywała odrębność ze względu na to, iż społecznie była w rozwoju spóźniona i zapewniała społecznemu pierwiastkowi silny wpływ na niektóre urządzenia. Zaginęły pierwsze przywileje dla Żmudzi Jagiełły, Witołda, Zygmunta Kiejstutowicza, Kazimierza, dochował się dopiero przywilej Aleksandra z r. 1492, który zapewne przejął ostatni poprzedni, nieco go uzupełniając. Potwierdzili ten przywilej ostatni dwaj Jagiellonowie — bez wprowadzania w nim zmian (1507 i 1569 r.).

Inny charakter miały przywileje podlaskie. Ziemia drohicka i mielnicka ulegały za rządów litewskich napływowi szlachty mazowieckiej, która tu znalazła najbliższe a bardzo dogodne pole do kolonizacji. Szlachta ta niosła z sobą swoje prawo, -swoje własne polskomazowieckie instytucje. Zbyt to był silny czynnik, by książę mógł się z nim nie liczyć; rezultatem tego było, iż już Kazimierz w zaginionym przywileju nadał ziemi drohickiej (obejmując zdaje się tą nazwą i ziemię mielnicką) w pewnej mierze polskie prawo sądowe, nie wiadomo jednak, w jakich granicach. W r. 1516 Zygmunt I. w pełni to prawo tu wprowadził, bo z nieznacznemi tylko w przywileju określonemi restrykcjami. Zatwierdził ten akt w r. 1547 Zygmunt August. Trzecia z ziem, tworzących Podlasie, ziemia bielska, dostała prawo polskie od w. księcia Aleksandra w r. 1501, a w całej pełni od Zygmunta Augusta w r. 1547, co ten władca potwierdził jeszcze w r. 1563. Tu więc specyficzne warunki rozwoju sprawiły, że ziemie te obok tego, iż korzystały z przywilejów ziemskich litewskich, jeszcze miały swoje własne, zastosowane do prawa sądowego, a uwzględniające polski tych ziem charakter.

Przywileje dzielnicowe. Inny charakter miały pozostałe przywileje, dzielnicowe, wystawiane dla poszczególnych dzielnic, nie wchodzących w skład ściślejszej Litwy: połockiej, smoleńskiej, witebskiej, kijowskiej i wołyńskiej. Szły one początkowo obok przywilejów ziemskich, które do tych dzielnic nie miały zastosowania, a dopiero od r. 1434 obowiązywały w tych dzielnicach równorzędnie z przywilejami ziemskimi, które uzyskały charakter ogólnych. Jeśli przywileje ziemskie noszą wybitnie zachodni charakter, to te, dzielnicowe, nawet co do formy, tem- „bardziej co do treści, wskazują na inne związki, na związki z daswnemi tradycjami ruskiemi. I formą i treścią dadzą się przynajmniej niektóre związać z aktami, które nas zawiodą w świat zgoła od zachodniego różny. Z biegiem czasu jednak i ta grupa przywilejów uległa wpływom z Zachodu idącym. I formę one dostały i treść coraz bardziej zachodnią. Zwłaszcza przywilej ziemski z r. 1447 silnie oddziałał na przywileje dzielnicowe, które zostały po tej dacie wydane, wprowadził do nich identyczne przepisy. Oczywiście uwzględnić należy, że nie chodziło o zewnętrzną recepcję tylko, że ta recepcja dokonywała się na tle powolnego przekształcania się stosunków w tych ziemiach pod wpływem instytucyj, które wytwarzała Litwa ściślejsza na wzór zachodni, polski głównie.

Przywileje, wystawione dla ziemi połockiej przez Witołda, Zygmunta Kiejstutowicza, Świdrygiełlę, Kazimierza Jagiellończyka i Aleksandra, zaginęły, zachował się dopiero przywilej Zygmunta I. z r. 1511, potwierdzony następnie bez zmiany przez Zygmunta Augusta w r. 1547. Można jednak przypuszczać, iż Zygmunt I. niewiele nowego wprowadził w swój przywilej, głównie zaś weń przejął poprzednie, najstarsze przywileje Witołda i Zygmunta — na co wskazuje i styl zwięzły, archaiczny artykułów — oraz dane Połoczanom przez Kazimierza „prawa wolnaja dobraja christianskaja kak w Korunie polskoj”.

Również zaginęły najstarsze przywileje witebskie Witołda, Zygmunta, Świdrygielły i Kazimierza, zachował się dopiero przywilej kazimierzowski ; potwierdzili przywilej Aleksandra bez zmiany Zygmunt I. w r. 1509 i Zygmunt August w r. 1547. I tu da się wydzielić artykuły najstarszych przywilejów, wykazujące cechy wspólne z takimiż artykułami przywileju połockiego.

W tych najstarszych częściach przywilejów połockiego i witebskiego, które do Witołda odnieść należy, kryje się 11 artykułów, mających charakter riadu, tj. układu, jaki zawarty musiał być gdzieś w XIV wieku między Połockiem a księciem, władztwo w Połocku obejmującym. Takie układy znane były w północnoruskich ziemiach, które, wyrobiwszy silniej pierwiastek społeczny, zapewniały mu wpływ na rządy, na powołanie księcia, umożliwiały też stawianie temu księciu specjalnych zobowiązań. Znane są np. takie układy W. Nowogrodu, noszące tam nazwę gramot; z temi gramotami spokrewniony był ten riad połocki, który wszedł następnie do przywilejów połockiego i witebskiego. Tak tu więc i forma i treść inna była ; z biegierm czasu dopiero podporządkowała się ona formie i treści z Zachodu przyjętego przywileju ziemskiego.

Ziemia smoleńska pierwszy przywilej dostała od Kazimierza, zapewne zaraz po jej zajęciu w r. 1442; był to t. zw. „przywilej majestat”. W latach 1482—1486 dał Kazimierz Smoleńszczanom wskutek skarg na starostę „Sudowyj list” i „List”, a Aleksander w latach 1492—1499 jeszcze inny „List” do namiestnika. Te cztery przywileje, również jeszcze odrębną mające formę, zaginione później, zatwierdził, dosłownie je powtarzając, Aleksander w r. 1505, a następnie i Zygmunt I.

Zaginęły także pierwsze trzy przywileje dla ziemi kijowskiej Kazimierza (zapewne z r. 1471, po objęciu tej dzielnicy w bezpośrednie rządy po wymarciu Olelkowiczów) i Aleksandra. Zachowały się dopiero dwa przywileje Zygmunta I. z r. 1507 i 1529.

Wołyń dostał przywileje na wzór zachodni w latach 1392 i 1432, w czasie walk o tę ziemię ; nie weszły one jednak w życie. Dopiero przywilej, nadany Wołyniowi po r. 1452, tj. po objęciu tej dzielnicy przez wielkiego księcia Kazimierza w bezpośredni zarząd, rozpoczyna właściwe przywileje wołyńskie. Zaginął on jednak, znany jest dopiero przywilej Aleksandra z r. 1501, potwierdzony w r. 1509 przez Zygmunta i wtedy nieco zmieniony.

Ta grupa przywilejów różni się od przywilejów ziemskich w dwóch głównie kierunkach. Wydawane one były nie dla stanu pewnego, lecz dla całej ludności tych dzielnic. Treścią zaś ich —

zwłaszcza dawniejszysh — nie było przedewszystkiem, jak tamtych, uprzywilejowanie jednej warstwy, lecz zagwarantowanie, że zwyczaje tej dzielnicy — staryna — nie ulegną zmianie. Stąd

w nich znamienne wyrażenia: „my staryny nie ruchajem, a nowyny nie wwodim” lub „my nikomu nowiny nie wielim wwoditi a staryny ruchati". Ale treścią nieraz nawet te części przywilejów połockiego i witebskiego, które z riadu pochodziły, przypominają przepisy przywilejów ziemskich, boć i tu szło o zabezpieczenie społeczeństwa od nadużyć namiestników wielkoksiążęcych, od przekraczania granic władzy sądowej i t. d.; w późniejszej dobie coraz więcej zapożyczań z przywilejów ściślejszej Litwy, coraz bardziej przywileje te stanowy zaczynają przybierać charakter.

W przywileju wołyńskim z r. 1501 zastrzeżono, że ma on obowiązywać tylko do wydania ogólnego statutu, widocznie więc celem było zrównać ziemie, usunąć odrębności partykularne ; mimo jednak rozciągnięcia przywilejów ziemskich na całe państwo litewskie, mimo wydania statutu litewskiego, który całą obowiązywał Litwę, przecież ostały się te przywileje, a nawet i później je potwierdzano. Wykazały one jedną jeszce, zewnętrzną odrębność ; były pisane po rusku, gdy przywileje ziemskie, jak również przywileje dla Żmudzi i Podlasia, redagowano po łacinie.

Сканы: с. 18-19 и далее.