Период II. Статуты, военное устройство и финансы: оригинал
Период II. Статуты, военное устройство и финансы. С. 121-139. Польский текст издания 1921 года.
14. Statuty litewskie
Literatura: Daniłowicz, Opisanie bibljograficzne; Леонтовичъ, Спорные вопросы (tam dokładnie podana dawniejsza literatura); Piekosiński, Statut litewski; Любавскій, Сеймъ; Jakubowski, Studja, rozdz. X; Bernstein, Poprawa.
Statut I z r. 1529. Prawo litewskie rozwijało się do XVL wieku prawie że wyłącznie jako prawo zwyczajowe. Charakter ustawodawczy miały jedynie przywileje ziemskie, zawierające przepisy omal wyłącznie z zakresu prawa publicznego. Poza przywilejami w wieku XV jedną tylko większą wydano ustawę, t. zw. sudjebnik, w r. 1468. Ustawa ta, złożona z 28 artykułów, tyczyła się prawa karnego i zajmowała głównie kradzieżą: Taki stan rzecży sprawiał, iż prawo było często niepewne, sprzyjał utrwaleniu a nawet pogłębieniu różnic dzielnicowych. Już jednak w samych początkach XVI stulecia — jak to stwierdza przywilej wołyński z r. 1501 — noszono się z myślą ogłoszenia ogólnie obowiązującego statutu. Na razie nie przyszło jednak do wykonania tej myśli; tymczasem zaś sejmy i król z radą wydawały od czasu do czasu ustawy, regulujące przynajmniej pewne kwestje prawne.
Dopiero w r. 1514 zwrócił się sejm z prośbą do hospodara o wydanie statutu. W r. 1522 na ponowną prośbę hospodar rozkazał spisać statut; drugi sejm z tegoż roku, wileński, statut zrewidował. Aktem z 6 grudnia 1522 r. król statut ogłosił. Nie został on jednak jeszcze wprowadzony w życie, brakło ostatecznej redakcji, tak że zaczął obowiązywać dopiero od 29 września, 1529 r.
Statut ten nosi nazwę pierwszego statutu litewskiego i określa się go jako pochodzący z r. 1529. Składa się z 13 rozdziałów a 244 artykułów, obejmuje zaś całe prawo sądowe, więc prawo prywatne i karne, jak i postępek sądowy, oraz sporo przepisów z zakresu prawa publicznego, a to głównie co do praw monarchy, szlachty i służby wojskowej. Przy statucie w niektórych rękopisach wpisano przywilej ziemski z r. 1447 oraz dwa przywileje żydowskie: Witołda dla żydów w Brześciu z r. 1388 w potwierdzeniu Zygmunta I, który go odniósł do żydów całej Litwy, z r. 1507, i przywilej tegoż monarchy ogólny z r. 1514. Przy układaniu statutu korzystano z przywilejów ziemskich, zużytkowano mianowicie przywileje z r. 1492 i 1506, z sudjebnika z r. 1468, z szeregu ustaw litewskich, wydanych w pierwszych dziesiątkach XVI wieku ; zaczerpnięto też szereg postanowień z ustaw polskich, od statutów Kazimierza W. poczynając (bezwątpienia wedlug tekstów ustaw w wydaniu Łaskiego z r. 1506). Większość przepisów jednak nie da się odnieść do pisanych źródeł; częściowo przepisy te były tylko spisaniem prawa zwyczajowego, częściowo wytworzyli je redaktorowie statutu, co dotąd nie jest rzeczą do.
kładniej zbadaną, i kto wie, czy: będzie to można wogóle dość: ściśle określić. .
Wkrótce później, na sejmie 1534 lub 1536 r; przeprowadzono „poprawę” statutu, zmieniając niektóre przepisy, zwłaszcza: z zakresu prawa sądowego, i dodając nowe. Ustalono przytem. nagłówki i numerację artykułów. Poprawa liczyła 283 artykułów.. Uchodziła ona za ten sam statut, tylko zrewidowany.
Statut II. Statut I z r. 1529, który przyczynił się w dużej. mierze do ujednostajnienia prawa, gdyż objął całą Litwę, nie zadowolił, nawet po poprawie, na długo ludności. Choć starał się. wyczerpać przynajmniej całe prawo sądowe, to jednak miał: znaczne luki i braki. Nie brak w nim antynomij, układ nie dość. był systematyczny; co najważniejsze jednak, dla wielu kwesty; brakowało odpowiednich przepisów. Zwłaszcza odczuwano wady przepisów, bardzo skąpych, które iyczyły się procesu sądowego. Już też w r. 1544 sejm prosił hospodara o nową poprawę statutu..
Przewlekała się sprawa długo wobec niechęci ze strony monarchy i możnowładztwa do wydania nowego statutu. Tłómaczy się ta niechęć tem, iż szlachta, żądająca poprawy statutu pierwszego, dążyła do tego równocześnie, by w nowym utwierdzić i rozszerzyć swoje przywileje; zwłaszcza połączyła z tą. „sprawą postulat reformy sądownictwa na wzór polski z usunięciem praw dotychczasowych, jakie wychodziły na korzyść czynnika możnowładczego. W r. 1551 wybrano komisję dla poprawy: statutu; nowy statut przedłożony został jednak dopiero na sejm. z r. 1561. ,
Okoliczności zewnętrzne sprawiły, że jeszcze przeciągała się rewizja statutu. Na sejmie bielskim, na którym statut" w części tylko przejrzano, wydał król 1 lipca 1564 r. przywilej,. ogłaszający statut. Mimo zapowiedzi nie wszedł on jednak jeszcze: w. życie. : 5
Wreszcie na sejmie wileńskim z roku 1565/6, na którym także przeprowadzono reorganizację ustroju sądów, hospodar oznaczył dzień 26 stycznia 1566 r. jako dzień, od którego. miał obowiązywać nowy statut, choć jeszcze niektóre rozdziały nie były przejrzane. Dnia 11 marca 1566 r. ostatecznie władca ogłosił statut jako obowiązujący.
Do statutu wpisano, zgodnie z postulatami szlachty, przywilej ziemski z r. 1551, zawierający w sobie 12 poprzednich przywilejów, przywilej wileński z 7 czerwca 1563 r. o zrównaniu praw wyznawców kościoła wschodniego z prawami rzymsko-katolików, bielski z 1 lipca 1564 r; wileński z 30 grudnia 1565 r. o wprowadzeniu sejmików, jak wreszcie promułgację statutu z 11 marca 1566 r.
Statut ten nosi nazwę drugiego; określa się go jako pochodzący z r. 1566. Składał się z 14 rozdziałów; był o jeden rozdział, a o kilkadziesiąt artykułów (liczył ich 368) pełniejszy, niż statut pierwszy. Oparty był w zasadzie na statucie I, lecz w układzie więcej systematyczny. Oczywiście zużytkował przepisy, wydane na sejmach litewskich po poprawie I statutu, jak wogóle uwzględniał i zużytkowywał te przemiany ustroju, które się w tym czasie, i to w tak silnej progresji, dokonały na Litwie. Zapożyczał się statut w pewnej mierze i z ustawodawstwa polskiego, choć zdaje się, że przęcież to zbliżenie, dużo większe, do przepisów prawa polskiego, które w tym statucie można zauważyć, przypisać należy nie wprost przejęciu przepisów z Polski, lecz asymilacji ustroju Litwy do ustroju Polski, asymilacji, która się oczywiście i na statucie odbiła. Uzupełnił statut te braki, które się dawały odczuć przy poprzednim; pomnożył zwłaszcza bardzo silnie artykuły, tyczące się procesu. Jeszcze na sejmie w Brześciu w r. 1566 i drugim w Grodniu 1568 r. zmieniono szereg postanowień, wstawiając w ich miejsca nowe. :
Oba statuty litewskie zajmują w ustawodawstwie całej Europy XVI stulecia bardzo wybitne miejsce. Jakkolwiek nie wolne .od wielu błędów, nie dość systematyczne, nie dość postępowe — np. w zakresie prawa karnego — w stosunku do innych współczesnych kodyfikacyj, przecież nietylko miały one ogromne znaczenie dla Litwy przez to, iż w miejsce prawa zwyczajowego postawiły ustawowe, i to w granicach takich szerokich dziedzin prawa, bo calego prawa sądowego, a nawet z domieszką prawa publicznego, ale wyrównują lub nawet przewyższają inne zachodnioeuropejskie pomniki kodyfikacji szerokością kwestyj, które ujęły i rozwiązały w trudniejszych, niż na Zachodzie, warunkach.
15. Wojskowość
Literatura: Довнаръ-Запольскій, Государственное хозяйство, rozdz. 6; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 23 i 42; Лаппо, Повѣтъ, rozdz. 1 i 2; Korzon, Dzieje wojen, t. I, § 21 i 22; Tenże, Organizacja wojskowa; Jabłonowski, Kozactwo; Jarosz, Legenda Batorjańska.
Obowiązek służby wojskowej bojarów. Na wszystkich dobrach, nie będących własnością panującego lub kościoła, ciążył obowiązek służby wojskowej; z obowiązkiem tej służby dobra te dzierżyli bojarzy. Bojar obowiązany był do służby wojskowej wobec swojego księcia; wobec wielkiego księcia tylko jego bojarzy. Ale wielkiemu księciu służbę wojskową dawali i wszyscy kniaziowie. Jaki był wymiar pierwotny tej służby, nie wiemy; prawdopodobnie nie było to ściśle określone, z jakim orszakiem obowiązany był każdy kniaź czy bojar stawać na wyprawę, że jednak od tego zależało jego znaczenie, starał się bezwątpienia wystąpić kążdy z możliwie największą ilością ludzi.uzbrojonych, by nie ściągnąć na siebie gniewu władcy. Później o tem już decydował zwyczaj, który ustalał i wysokość wojennej służby. Przy nowych zaś nadaniach ziemi przez w. księcia w ciągu wieku XV określano nieraz już w nadaniu, ilu i jak uzbrojonych łudzi miał dostarczać obdarzony.
Służba wojskowa ciążyła na ziemi posiadanej i miała być. odprawiana osobiście. Od osobistego udziału wolni byli duchowni z dóbr swoich prywatnych, oraz kobiety, o ile już mogły posiadać ziemię. Dopełniali duchowni, oraz kobiety, tego obowiązku przez wysyłanie odpowiedniego pocztu. Wobec tego, że służba ciążyła. na ziemi, jeśli ziemia pozostawała we własności niedzielnych, ojca z synami dorosłymi, braci i t. d; wystarczało do zadosyćuczynienia obowiązkowi, jeśli jeden z obowiązanych osobisty brał udział w wyprawie. Wyjątkowo nakazano w r. 1565 i innym niedzielnym jechać osobiście, ale przyrzeczono im za to żołd.
Ograniczeń co do służby nie było żadnych; jak długo trzeba było służby, musiał ją dawać zobowiązany. Nie miał on też żadnych praw do odszkodowania wobec w. księcia, o jakiekolwiek. chodziłoby szkody, w wojnie poniesione, ani też do żołdu. Raz tylko, w r. 1566, przyrzeczono żołd, ale tylko .dla tych ludzi, którzy zostaną wystawieni ponad liczbę, jaką dawać była szlachta -obowiązana.
Wymiar służby w XVI stuleciu. Rezultatem tego stanu rzeczy było bardzo nierównomierne obciążenie obowiązkiem służby wojskowej. Dopiero w początku XVI wieku. — po raz pierwszy w r. 1502 — została ona dokładniej uregulowaną. Regulowały tę :sprawę ustawy, specjalnie tyczące się pospolitego ruszenia, wydawane jako ustawy dorazowe, na jedną wyprawę (np. w r. 1502) ilub czasowe, obowiązujące na pewną ilość lat (np. w r. 1528 na lat 10, w r. 1544 na 8 lat). Zasady co do obowiązku pospolitego ruszenia określiły w XVI oba statuty litewskie, pierwszy i drugi, wymiar jednak ciężaru należał wyłącznie do tych czasowych ustaw.
Wysokość obowiązku wojskowego czyniono w tych ustawach .zawisłą od ilości służb, jakie poszczególny bojar — czy kniaź, bo wtedy już między nimi nie czyniono różnicy — posiadał jako :swoją własność. Zmienny to jednak był ciężar. Tak nakazywano wystawienie jednego ratnika, tj. jeźdźca w uzbrojeniu, z pięciu służb (r. 1521), zwyczajnie jednak z większej ilości 8—10 służb (w r. 1528 z 8 służb, w r. 1544, 1551, 1563, 1566 z 9—10
służb, w r. 1567 — z 11 służb). Wyjątkowo w latach 1563 i: 1567 jednorazowo nakazano wystawiać obok 2 ratników (t.j. z 20 : służb) i jednego pieszego. Liczono się z tem, że jednostka gospodarcza, służba, wzięta za podstawę, nie wszędzie była przyjęta w obrębie państwa litewskiego; ustanawiano też odpowiednią proporcję wymiaru służby wojskowej z służb i tych innych jedna- :stek. Nie zawsze jednak ta proporcja była taka sama. Tak w dzielnicach południowych w r. 1544 na równi ze służbą postawiono dym, dający 12 groszy i kłodę owsa, w r. 1567 zaś jednego ratnika dawać miano z 20 dymów. Ale i służby nie były równe; z tego powodu w ziemi połockiej dwie służby ludzi pochożych traktowano za jedną, tak, że wystawiano pachołka z 20 takich służb.
Dla bardzo zamożnych, jak i dla ubogich, ustanawiano osobne reguły. Według ustawy z r. 1529 ci, ci mieli ponad 700 służb, wystawiali pachołków 100, ci, co mieli 400—700 służb, 50 pa- „chołków. Mający taką. ilość służb, jaką za jednostkę przyjmowała «ustawa, szli tylko osobiście, ci, co mieli mniej, osobiście również, „ale wedle możności swojej co do uzbrojenia (r. 1529, 1567),
albo też z nich najbiedniejsi całkiem uwolnieni byli od służby, a reszta płaciła za to podatek (r. 1563). Podatek ten nosił nazwę pokoniewszczyzny.
Ci, którzy nie wzięli udziału w wyprawie, albo też nienależycie, czy też z wojska zbiegli, karani byli konfiskatą majątku. Wyjątkowo w latach 1520 i 1567 ukarano tych, co się uchylili od wyprawy, karą pieniężną, według ilości koni, które stawić należało, stąd także zwaną pokoniewszczyzną.
Organizacja pospolitego ruszenia. Bojarzy stawali na wyprawę bądź pod wodzą swoich kniaziów, bądź też, jeśli chodziło o bojarów, podlegających bezpośrednio wielkiemu księciu, pod swoją chorągwią powiatową. W XV już wiesu zbierał pospolite ruszenie chorąży, spisywał tych, co się stawili, badał, czy dostarczyli odpowiednie poczty i czy są dostatecznie uzbrojeni, stwierdzał nieobecność, przypuszczał zastępców chorych, o ile chorobę wykazali, a następnie oddział doprowadzał do starosty, a starosta do wojewody, wojewoda zaś do hospodara, wzgl. później do hetmana. W wieku XV obok chorągwi kniaziowskich, które zanikały, i powiatowych, powstały chorągwie panów, którzy nie siedzieli w powiatach; te chorągwie wprost stawały przed hospodarem. Od wprowadzenia w życie w r. 1566 urzędów marszałków i kasztelanów chorąży oddawał zebranych w centralnych powiatach pod komendę kasztelana, w innych marszałka, i ci doprowadzali chorągwie do wojewody.
Spisy pospolitego ruszenia. W celu stwierdzenia gotowości szlachty do boju oraz jej uzbrojenia, ale także i dla poiiczenia siły zbrojnej, jakiej ona dostarczała, zarządzano popisy; pierwszy naznaczył sejm z r. 1507. Najważniejsze z tych popisów były te, które łączyły się z dokładnem spisaniem obowiązanych do służby i ilości ich pocztów. Taki pierwszy spis przeprowadzono w r. 1528 przez osobnych komisarzy, którym dostarczali odpowiednich regestrów miejscowi urzędnicy. Podobny drugi spis, choć nie tak dokładny, przeprowadzono w r. 1565, wreszcie trzeci w r. 1567. Ten ostatni jednak w innych warunkach przyszedł do skutku, bo nie dla celu popisu specjalnie, ale przy sposobności zebrania się w Mołodecznie pospolitego ruszenia, które poddano spisowi.
W pospolitem ruszeniu brały udział także i miasta, które obowiązane były wystawiać zbrojne poczty.
Na wyprawę szli także oczywiście słudzy, którzy mieli oddaną ziemię na służbie pancernej czy putnej i t. d. Usunięto to w znacznej mierze w r. 1529.
Inne próby zebrania siły zbrojnej. Kozacy. Wojsko zaciężne. Pospolite ruszenie nie zawsze mogło zaradzić potrzebie, powołanie go nieraz natrafiało na trudności. Nadto nie całe pospolite ruszenie można było zwyczajnie użyć, gdyż dla zasłony ciągle prawie zagrożonych dzielnic południoworuskich trzeba, było tamtejszą szlachtę pozostawiać na miejscu .lub co najwyżej używać do obsady tam leżących twierdz. Raz jeden chwycono się — w r. 1565 — takiego sposobu, iż panowie rady dali swoje poczty, a w razie potrzeby mógł hospodar zwrócić się i do innych panów o poczty, ale płacił za to żołd tym, którzy poczty stawili.
W wieku XVI były próby zorganizowania na południowej granicy Kozaków. Z niespokojnego tego żywiołu, złożonego z różnych napływowych elementów, wprawionego do wojny, chciał Zygmunt I utworzyć zbrojny hufiec dla stałej straży nad Dnieprem (1524 r.); nie powiódł się jednak ten zamiar, jak również i spis regestru Kozaków kijowskich w r. 1541, tak że zużytkowanie ich jako stałej siły zbrojnej przypada dopiero na okres, kiedy ziemia kijowska została już włączoną do Polski.
Już więc w XV stuleciu musiała Litwa wprowadzić u siebie hufce zaciężne, dopiero w XVI wieku jednak częściej ich używała. Rekrutacja odbywała się w ten sposób, iż listy na zbieranie odpowiedniej liczby najemników wydawano rotmistrzom, których rzeczą było o nich się postarać. W tych listach też oznaczano i wysokość żołdu, jaki mieli pobierać. Zaciąg żołnierza odbywał się na pewien oznaczony okres czasu. Stałego wojska, na które byłby przeznaczony odpowiedni dochód, jak w Polsce kwarta na wojsko kwarciane, na Litwie nie było.
16. Skarbowość
Literatura: Довнаръ-Запольскій, Государственное хозяйство; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 34 i 42.
Posługi. Stacja. W początkach tego okresu na rzecz skarbu hospodarskiego szły różnorodne świadczenia, znaczne wykazujące odmiany w poszczególnych częściach państwa, oraz różnorodne posługi. Do posług należały — obok obowiązku służby wojskowej — stróża, t.j. straż (także: zastawa), jako stróża zamkowa i polna, obowiązek budowy i naprawy zamków i dróg, oraz dostarczania podwód na rzecz w. księcia i jego urzędników i wysłańców. Wysokość tych. obowiązków określał zwyczaj; zmniejszały się one przez nadawanie przywilejami zwolnień, o czem wyżej była mowa, przetrwały jednak aż do końca tego okresu. Pod koniec tego okresu, za Zygmunta Augusta, zamieniaro usługi przeważnie na opłaty w pieniądzach (w r. 1551 podwody); przeciw pobieraniu jednak tych reluicyj silny był opór.
Do najstarszych posług, względnie danin, na rzecz hospodara należał stan, czyli, według wyrażenia z Polski wziętego, a Z biegiem czasu coraz częściej używanego — stacja. Polegał ten obowiązek na tem, iż w. księcia, gdy przybywał do pewnej miejscowości, musiano tam utrzymywać, dostarczając żywności dla jego dworu i karmy dla koni. Te obowiązki ciążyły na wszystkich wogóle dobrach, tak hospodarskich, jak i będących prywatną własnością, później i na miastach, gdy one powstały. Powoli, w stosunku do dóbr prywatnych, obowiązek ten słabnął. Nieraz zwalniał od niego hospodar zupełnie, to znowu określał dokładnie jego wysokość, oznaczając, jakie daniny i w jakiej ilości miały być w razie jego przyjazdu dawane; zamieniany: był też ten obowiązek także na jakieś stałe roczne świadczenia, lub i pieniądze. Świadczenia takie polegały na dawaniu kur, gęsi, jaj, ale także i wieprzów, krów i t. d; które już nie szły od poszczególnych osadników, ale składane były od większej jednostki. Na określenie daniny, składanej tytułem stacji, rozmaite też śpotyka się nazwy; zwano ją w litewskich okolicach miezlewą, w ruskich jałowszczyną lub korowszczyną, gdyż dawano ją zamiast jalowicy łub krowy, w południoworuskich wołkunowszczyną, gdyż wybierano tę daninę od wołów. Pod koniec tego okresu do stacji obowiązane były już przeważnie tylko dobra hospodarskie.
Opłaty. Do bardzo pierwotnych dochodów w. księcia należały dochody z sądownictwa: opłaty i kary pieniężne. Te do; chody utrzymały się wprawdzie przez cały ten okres, lecz również coraz mniej przynosiły, a to głównie z tego powodu, iż nospodar przekazywał je w coraz większej mierze na .rzecz urzędników, którzy, wykonywali sądownictwo, jako ich dochód. Za to do skarbu hospodara wpływała później tywunszczyna, która pierwotnie stanowiła daninę, składaną na rzecz tywunów.
Daniny. Obok posług i opłat szły na rzecz w. księcia różnego rodzaju daniny. Składano w. księciu przy objazdach kraju podarki, także w pieniądzach. Zwyczaj ten i później się zachowywał, już nie przy objazdach, ale n. p. przy nadawaniu urzędów. Dochód ten stracił w biegu czasu zupełnie na znaczeniu. Również pozanikały daniny, płacone przez kniaziów na rzecz w. księcia, noszące nazwę polietniego, jak i — ale powolniej i później — liczne daniny obowiązkowe, składane przez ludność. W różnych okolicach różne one nosiły nazwy, bądź od celu lub rodzaju świadczenia, bądź też od jednostki, która była podstawą. ich wymiaru. Z danin najstarszą może była tatarszczyna. Tatarszczynę płacono w przeważnej części ziem ruskich wtedy, kiedy kniaziowie, od Tatarów zawiśli, składać musieli dań na rzecz swoich panów; i później utrzymała się ta danina, pobierana już na rzecz w. księcia, zaniknęła jednak w połowie XV wieku. Od końca wieku XV pojawiła się ordyńszczyna, płacona tylko przez miasta i wsie podnieprskie, gdy w. książę składał podarki chanom tatarskim. Wogóle nie miała ona większego znaczenia. Miasta płaciły ordyńszczynę bądź z miejskiej skrzynki, bądź rozkładały ja na mieszkańców.
W dzielnicach, przyłączonych do Wielkiego Księstwa, składała ludność na rzecz w. księcia daniny, których nałożenie odnoszono głównie do czasów Witołda. Skladano je na rzecz w. księcia nawet wtedy, jeśli w której z tych dzielnic władał osobny kniaź. Nazwy były dla tych danin różne. Tak pobierano w ziemi smoteńskiej i księstwie pińskiem pososzczynę, której nazwa pochodzi od sochy. będącej podstawą wymiaru, w księstwach siewierskich pogołowszczynę (choć wybierano tę daninę nie od głów, ale od dymów), podymszczynę w ziemi kijowskiej, ale także w księstwie mścisławskiem i ziemi drohickiej, na Wołyniu wołowszczynę (od sochy wołowej). Nie wszędzie cała ludność płaciła te daniny, jak n. p. w ziemi smoleńskiej, gdzie wolne były od niej w zasadzie dobra bojarów. Ponieważ płacono te daniny w pieniądzach, więc je nieraz nazywano także serebszczyzną lub serebszczyną, jako że płacono je w srebrze. Tak tylko nazywała
się ona w ziemi połockiei, a zapewne i witebskiej. Także serebszczyzną zwano daninę, składaną na rzecz wielkiego księcia w wiaściwej Litwie i na Źmudzi. Zdaje się, że wszędzie podstawą poboru była socha. Z biegiem czasu daniny te zanikały, hospodar zwalniał od nich. Właściwa Litwa dostała wolność od serebszczyzny już w roku 1447; inne dzielnice, na które się przywilej z tego roku nie rozciągał, otrzymały wolność od tych tak różnie nazywanych danin później, zwłaszcza w początkach XVI stulecia, ale resztki ich spotyka się do końca tego okresu.
W razie potrzeby, gdy zwykłe dochody skarbu nie mogły wystarczyć, w. książę żądał od ludności jednorazowej daniny. Zwano ją, ponieważ była pobierana w pieniądzach, również serebszczyzną, a także i pomocą, co dobrze oddaje jej charakter. „Spotykamy się z tą serebszczyzną — rzadko zresztą — jeszcze w pierwszej połowie wieku XV. Zwolnienie od danin szlachty przez przywilej dla Litwy właściwej w r. 1447 uniemożliwiło pobór serebszczyzny w tej formie. Bliżej charakter pomocy nie jest znany.
Dobra hospodarskie. W miarę, jak zanikały dawne daninyi posługi, skarb państwa musiał szukać nowych źródeł dochodu. Dwa dochody, należące do pierwotnych, utrzymały się w swojem znaczeniu, a nawet zyskiwały coraz większe: dochód z dóbr hospodarskich, oraz z ceł i myt, których ściśle nie odróżniano. Pierwszy z tych dochodów stał się już w XV stuleciu główną podstawą dochodów skarbu wielkoksiążęcego. Dobra te, bardzo rozległe, znajdowały się rozrzucone po obszarze całego państwa. W ciągu tego okresu ilość ich coraz się zwiększała, choć nie brakło i ubytków. Przybywały dobra przy przyłączaniu księstw poszczególnych kniaziów, także w razie wymierania rodzin kniaziowskich i pańskich, gdy brakowało legalnych sukcesorów (odumarszczyny), przez zapisywanie dóbr wielkiemu księciu, jak i w drodze konfiskat. Nadto ulepszanie gospodarki, zakładanie nowych dworów hospodarskich, osadzanie ludności na ziemiach, nie wziętych poprzednio pod uprawę, połączone często z karczowaniem rozległych lasów, ilość tych dóbr: znacznie powiększały, Zmniejszały zaś ich ilość liczne darowizny w ziemi.
Nie było wśród tych dóbr podziału na dobra ściśle hospodarskie (stołowe, według późniejszego wyrażenia z Polski wziętego
, i ziemskie, należące do państwa). Wszystkie dochody z nich ściągał skarb hospodarski; by pokrywać tak potrzeby w. księcia, jak i państwowe. Dopiero Zygmunt August zaczął odróżniać. dobra hospodarskie od dóbr własnych, będących jego prywatną własnością, do których zaliczył dobra spadkowe, ft. j. te, które spadkiem jemu przypadły, czy po żonie (Radziwiłłównie) i matce (Bonie), czy też — nie wszystkie — dobra, wzięte po tych, którzy zmarli bez pozostawienia spadkobierców, względnie jemu swoje majątki przekazali w tęstamencie. W r. 1569 dokładniej określił w osobnym akcie, które dobra są jego własne. Jednakże i te dobra po jego śmierci złączyły się z resztą dóbr hospodarskich. Dochody, płynące z dóbr, czy to z dworów i.z ziemi wprost z dworów uprawianej, czy to od ludności, składającej daniny i czynsze, od wolnych czy niewolnych, danników, osadników i t. d; czy od miast i od żydów, po miastach i wsiach mieszkających, ściągał skarb państwa pośrednio. Wyjątek stanowiły sioła nad Dnieprem i Dźwiną, gdzie nie było dworów hospodarskich. Tamtejsza ludność włościańska oddawala dochody zwyczajnie wprost do skarbu wielkoksiążęcego za pośrednictwem starostów i dziesiętników, którzy przedstawiają się jako umocowani da tego przez władzę. W zasadzie zarząd dóbr był w ten sposób prowadzony, iż oddawano go tywunom i namiestnikom, a później starostom i dzierżawcom. Tywun, namiestnik, dzierżawca czy starosta — o zraczeniu tych nazw i stanowisku tych urzędów była mowa wyżej — dostawał w zarząd pewien obszar dóbr hospodarskich, w których znajdował się jeden dwór czy więcej (ewent. i zamek), z siołami i osadami ludzi hospodarskich, oraz z prawem korzystania z posług i pobierania danin, które należały do dworu z wsi prywatnych, o ile od obowiązków wobec w. księcia nie były wolne. Pierwotnie oddawano te dobra tylko w zarząd, t. j. tak, iż ten, który dobrami rządził, część dochodów bral dla siebie, ewent. także na utrzymanie zamku, załogi w nim, naprawy obronnych utwierdzeń i t. d; z reszty zaś musiał zdać rachunek wobec skarbu, który też w XV, a w wyższej jeszcze mierze w XVI stuleciu, wysyłał nieraz komisarzy dla sprawdzenia stanu rzeczy. Ustawa na wołoki określiła dokładnie — uwzględriając i praktykę poprzednią, — do jakich dochodów miał prawo ten, kto. w tych warunkach rządził dobrami. Szła na niego 1/10 czynszu z włók, 1/3 część snopów (prócz snopów owsa i siana), 1/10 z ryb, winy pobrane z tych, co nie szli na robotę, oraz różne drobniejsze opłaty, zwłaszcza targowe. Ale obok oddawania dóbr do wiernych rąk, jak to określano w Polsce, pojawiły się już w XV stuleciu i inne sposoby ich zarządu: dzierżawa i zastaw. Gdy oddawano w dzierżawę, dzierżawca płacił określony roczny czynsz w pieniądzach, a dochody wszelkie brał na siebie. Oczywiście iż pod formą dzierżawy kryło się nieraz wynagradzanie usług; wtedy określano czynsz nisko; ale dawano także — zwykle w dożywocie — dobra i bez płacenia czynszu. Zarząd lub dzierżawa mogły być każdego czasu odebrane, gdy oddawano je „do woli” hospodarskiej; ale nieraz dawano je z określeniem czasu, zwykle w dożywocie, w XVI w. nawet i na dłuższy czas, n. p. na dwa lub trzy dożywocia. Skarb państwa, by uzyskać gotówkę, nieraz dobra zastawiał za pewną sumę pieniędzy. Mógł skarb skupić dobra, wracając wypożyczoną sumę, ale nieraz było zastrzeżone, iż nie wolno było skupić przed upływem pewnego czasu, więc oznaczonej ilości lat, łub też za życia zastawnika. Prawe zastawnika zależały od umowy; albo on przez czas trwania zastawu pobierał wszystkie dochody (więc jako procent od sumy), albo też ten stosunek łączył się z zarządem lub dzierżawą, tak, że sumę wykazaną dochodu lub dzierżawną brał na poczet . kapitału, albo częściowo szły dochody na procent (mniejwięcej 10 pre. od kapitału), a reszta na spłatę kapitału.
Stosunki w dobrach hospodarskich regulował wielki książę w szeregu aktów dla poszczególnych dóbr, określając w nich obowiązki tych, którzy dobrami rządzili, jak i siedzącej w dobrach ludności. W XVI stuleciu wydawał ogólne ustawy dla dóbr swoich w większych terytorjach, których celem było usunięcie różnorodności stosunków, ustalenie obciążenia odpowiednio do wielkości posiadanej przez włościanina ziemi, oraz przemiana tych stosunków w zastosowaniu do nowo zaznaczających się prądów gospodarczych, zwłaszcza przemiana danin na czynsze. Dla wsi położonych w granicach województw wileńskiego i trockiego, wydali hospodarowie — jak to już wyżej zaznaczono — trzy takie ustawy: w r. 1514, 1529 i trzecią między rokiem 1544 a 1548 (względnie 1551), dła Żmudzi dwie w r. 1527 i 1529. Znacznie od tych ustaw ważniejszą byla ustawa wołoczna z r. 1557, omówiona dokładniej już wyżej. Stosunki w gospodarstwach leśnych urządzały ustawy z r. 1567 i 1574.
Z zarządem dóbr królewskich łączył się także pobór różnych opłat na rzecz skarbu; n. p. dochodów z młynów, lub opiaty, zwanej kapszczyzną, pobieranej od karczem, także leżących i w dobrach prywatnych, gdyż można było zakładać karczmy tylko za pozwoleniem monarszem, przy czem nieraz opłatę tę zastrzegano dla skarbu. Ale też mogły być te dochody i ściągane osobno, przez osobnych poborców.
Monopole. Dochodów z dóbr najbliżej stoją dochody z przedsiębiorstw. Na tę drogę weszło gospodarstwo hospodarskie w XVI wieku; łączyły się te przedsiębiorstwa z eksportem zwłaszcza towarów leśnych z dóbr hospodarskich, który był bardzo znaczny. W r. 1547 uchwałą sejmową postanowiono, iż towarów leśnych, więc wańczosu, klepek, popiołu i t. d; niewolno wywozić zagranicę, lecz należało je po ustanowionych cenach sprzedawać komorom hospodarskim, które znajdowały się w Kownie, Brześciu, Dryssie — i w Sałantach na Żmudzi. W ten sposób więc eksport towarów leśnych za granicę został uznany za monopol skarbu państwa. Ale już na sejmie z r. 1551 hospodar dozwolił na wywóz towarów leśnych z dóbr szlachty, wyrobionych jej kapitałem i przewożonych na jej statkach. W ten sposób monopol stracił prawie znaczenie. Nieco później pojawił się drugi monopol: na sół, ustanowiony w r. 1561. Powołano do życia trzy składy na sól, w Pińsku, Grodnie i Brześciu, które wydzierżawiono. Sól mieszkańcy powiatu pińskiego mogli kupować tylko w Pińsku; w Brześciu miały się w sól zaopatrywać ziemie od Brześcia do Niemna po Grodno; w Grodnie obszar kraju między Niemnem a Narwią. Monopol ten nie obejmował więc całej Litwy, ale tylko niewielkie jej części; wkrótce też zupełnie upadły te składy wraz z monopolem, gdy skończyły się kontrakty ich dzierżawy, których nie odnowiono.
Cla i myta. Na rzecz skarbu hospodarskiego szły dochody z cel i myt, z któremi ściśle związane były, razem zwyczajnie wydzierżawiane, opłaty targowe, pobierane przy przechodzeniu towaru z rąk do rąk. Wśród tych ostątnich wyróżniają się dwie: woskownicze i solannicze, pobierane od końca XV stulecia od kupnasprzedaży wosku i soli w miejscowościach, w których ustanowiono komory na wosk, względnie sól. Osoby prywatne czy miasta mogły pobierać myta tylko na podstawie specjalnego przywileju hospodarskiego. Myta i cła pobierano przy drogach, prze. jazdach i przewozach na rzekach, przy groblach i t, d; pod różnorodnemi nazwami. I cła były rozsiane po całym kraju; przedstawiały się jako cła przewozowe. Wybierano je zwykle albo od jednostki bardzo grubej, np. od wozu, rzecznego statku i t. d; albo też w pewnym stosunku procentowym do wartości towaru.
Opłacano cła nieraz in natura, choć coraz więcej w pieniądzach.
Opłaty dla obcych kupców były zwykle wyższe, miejscowi posiadali zwolnienia czasowe czy trwałe, tak mieszkańcy miast, jak : + jednostki, o ile dostały na to specjalne przywileje. Taryfy ogólnej nie było, lecz każde cło i myto miało swoją odrębną taryfę zwyczajową. Za Zygmunta I ustanowiono obok dawniej pobieranego cło, nazywane .nowem. Nie jest ono dokładniej znane; odnośna ustawa się nie zachowała. Zdaje się, że było to cło, pobierane od wywozu i przywozu, zwłaszcza głównych artykułów. W r. 1561 nowe uchwalono cło, na razie jako czasowe, które się jednak utrzymało i dalej, obok tamtych ceł, które również byly wybierane. To cło miało już wyłącznie charakter cla od wywozu i przywozu. Taryfę zmieniano jeszcze w latach 1566, 1568 i 1569.
Od ceł nowo ustanowionych w wieku XVI nie byli wolni ci, którzy posiadali zwolnienia dawniejsze; odnosiły się one tylko do ceł, jakie istniały w chwili wydawania tych przywilejów. Szlachta — za wzorem szlachty polskiej, która już w początkach XVI wieku żadnych ceł nie płaciła — dobijała się, by to prawo i w obrębie Litwy dla siebie uzyskać. Osiągnęła to dopiero w roku 1559, ale tylko częściowo, zwolniono ją bowiem jedynie od cła przy wywozie towarów leśnych, zboża i bydła, z zastrzeżeniem, że to produkty jej własnego gospodarstwa; od cła od towarów wwożonych nie została zwolniona. Za to wolność celną uzyskała i co do cła nowego.
Mennica. Zaznaczyć należy, iż dochodem skarbu było także regale mennicze; oczywiście nie był to dochód stały.
Podatki. Te dochody, o których dotąd byla mowa, przedstawiały się jako dochody skarbu wielkiego księcia, który je pobierał na mocy swej władzy, szły zaś tak na porrzeby osobiste hospodara, jak — w równej mierze — na pokrycie wydatków państwowych. Obok tych dochodów późno zjawiły się inne, mające już wyłącznie państwowy charakter. Są to podatki, uchwalane przez sejmy. Do tych dochodów należy częściowo jeden z poprzednich, mianowicie dochód z nowego cła od r. 1561. .
Cechą podatków było to, iż mogły one być nakładane tylko za zgodą tego czynnika, który od ponoszenia nowych ciężarów był zabezpieczony przywilejami, t.j. warstwy szlacheckiej. Stąd do nałożenia podatków niezbędną była uchwała sejmu. Dwa inne czynniki, duchowieństwo i miasta, nie uzyskały tego znaczenia w państwie, by je o zgodę pytano. Duchowieństwo miało głos przecież w osobach biskupów, w sejmach uczestniczących.
Podatki były uchwalane z powodu nadzwyczajnych wydatków, głównie na potrzeby wojenne, na zaciąg żołnierzy, wyjątkowo na inne cele, jak wykup z zastawu dóbr hospodarskich, utrzymanie komisji dla pracy nad poprawą statutu lub na djety dla posłów na sejmy.
Podatki przedstawiają się głównie jako podatki bezpośrednie; podatki pośrednie pojawiły się znacznie później i nie miały tego, co tamte, znaczenia.
Po raz pierwszy podatek uchwalono w r. 1450, następnie w r. 1473, o czem zresztą nic bliżej nie wiadomo. Od początku wieku XVI zjawiają się podatki wcale często; uchwalano je jako podatki jednorazowe, albo też na lat kilka, dwa lub trzy. Tylko trzy razy uchwalono pogołowszczynę, w latach 1514, 1519 i 1565. W dwóch pierwszych wypadkach podatek przedstawiał się jako pogłówne powszechne, nałożone na całą ludność, podzieloną na kilka klas zależnie od stanowiska społecznego i gospodarczego; w r. 1565 nałożono pogołowszczynę tylko na tę ludność, która nie dawała służby wojskowej, i tę również podzielono na klasy; wolna była więc od niej szłachta i część ludności nieszlacheckiej, która służyła wojskowo.
Obok pogołowszczyny uchwalano, i to często, serebszczyznę. Ten podatek nosił więc nazwę, która była używana i na określenie innych także danin. Serebszczyzna przedstawia dwa typy, według jednostek, które stanowiły podstawę do jej poboru. Rzadziej nakladano ten podatek od służby, względnie — pod koniec okresu, po reformie wołocznej -— od włóki, a gdzie włók nie wymierzono, od dymu (brano od dymu połowę tego, co od włóki) Określano ten podatek także jako pobierany od „koni”, bo brano go tak, że podstawą wymiaru były dobra, które dostarczały ratników. Płaciła ten podatek tylko ludność włościańska. Pod koniec tego okresu wydawano przepisy, określające dokładniej wysokość podatku tego według ilości dymów, składających służbę, by w ten sposób nieco zrównać ciężary wobec różnorodnej wielkości służb. Niższą normę poboru podatku zastosowywano do ogrodników. Podatek ten przedstawiał się jako podatek gruntowy. Najczęściej jednak podstawą wymiaru serebszczyzny była socha, zaprzęgana w dwa woły lub w dwa albo jednego konia. Ale i tych, którzy mniej mieli ziemi, także pociągano do tego ciężaru. Podstawą wymiaru była ilość narzędzi pracy na roli; były więc za podstawę brane tylko dochody z roli płynące, nie inne.
Uchwały sejmu trzeba było, o ile chodziło o uchwałę podatku, który miały ponosić grunty, należące do szlachty i duchowieństwa; i bez uchwały mógł w. książę z mocy swej władzy pobrać podatek z własnych dóbr, z miast hospodarskich, jak i od żydów. Zwyczajnie jednak nakładano te podatki w uchwale sejmowej, względnie odrębnie, jednak wtedy, kiedy podatek sejm uchwalił. Tylko Wilno miało przywilej, nadany w r. 1522, iż płaciło podatek tylko w razie, jeśli go nałożono na cały kraj, i to w kwocie ściśle określonej.
Co się tyczy podatku z miast, to z miast mniejszych pobierano podatek tak, jak z gruntów wiejskich, gdyż te miasta miały przeważnie rolniczy charakter. Z miast większych wybierano podatek w tej formie, iż na nie oznaczano na każde z osobna ryczaitową sumę, którą miało zapłacić. Miasta nieraz pociągano nadto do przymusowych pożyczek, w r. 1561 nawet w formie podatku od majątku mieszczan, odpowiadającej podatkowi, który nosii w Polsce nazwę szosu.
Żydzi płacili również podatek już w XV stuleciu wtedy, kiedy go nakładano na miasta, a to tak, iż złożyć musieli pewną część sumy nałożonej na miasto, n. p. w Trokach połowę. W XVI w. ponosili ciężary razem z miastami, narówni z mieszczanami. Jeśli był nałożony podatek na miasta, to żydzi płacili jedną czwartą tege, co wszystkie miasta razem. Za Żygmunta Augusta zmienił się sposób opodatkowania żydów: albo nakładano na nich podatek pogłówny, albo też ryczałtową sumę, której rozkład by: już rzeczą wewnętrzną żydów.
Podatki pośrednie. Podatki pośrednie, uchwalane przez sejm na potrzeby państwa, zjawiły się dopiero pod koniec tego okresu, w r. 1561. Obłożono podatkiem przetwory ze zboża, f.j. mąkę, słód i krupy, który to podatek wybierano od miar z młynów, a uzupełniono podatkiem od żaren po miastach i wsiach (w różnej wysokości), płatnym tygodniowo; razem nałożono podatek na napoje, t. j. miód, piwo i wódkę, wybierany po karczmach od miar napoju. Wybierano jednak te podatki na rzecz skarbu państwa tylko w dobrach królewskich i duchownych; w dobrach prywatnych miały one być pobierane, ale na rzecz ich właścicieli.
Podatki te miały trwać na czas wojny inflanckiej, uirzymaly się jednak do końca tego okresu, nawet i dłużej, mimo że obok tego podatku wprowadzono (w r. 1569) zupełnie prawie analogiczny podatek czopowego, nie ograniczony do dóbr w. księcia i duchowieństwa. W r. 1561 wprowadzono także podatek pośredni od kupnasprzedaży zboża; forma jego poboru była jednak tak niedogodną, iż się nie utrzymał.
Zarząd skarbu. Wszystkie dochody szły do skarbu hospodara, który miał z nich pokrywać rozchody. Nie było rozróżnienia — poza podatkami — dochodów hospodarskich i państwowych; pierwsze ślady takiego rozdziału pojawiły się dopiero za Zygmunta Augusta, gdy — jak o tem była mowa — zaczął on
niektóre dobra wyłączać jako własność osobistą. Lecz podatki, uchwalane przez sejmy, były przeznaczane wyłącznie na cele państwowe, i to zwyczajnie już dokładnie oznaczone przy uchwale sejmowej. . .
Wszystkie dochody, o ile nie zostały zużyte wprost przez dawanie asygnat do tych, którzy je ściągali, przychodziły do skarbu państwa, czy to iż je tu wnoszono bezpośrednio, co było wyjątkiem, czy z nich tu wyliczali się starostowie i dzierżawcy albo - też osobni birczy, którzy byli specjalnie wyznaczani do ich poboru, jak n. p. gdy chodziło o podatki. Skarb zaś cały pozostawał pod zarządem podskarbiego żiemskiego, któremu później pomagał i którego zastępował podskarbi nadworny. On przeprowadzał kontrolę nad wszelkiemi wpływami. Wobec sejmu nie zdawano
liczby z zwykłych dochodów skarbu; jedynie tylko dochody, piynące z podatków, podlegaly kontroli sejmu, gdy były przez sejm,. 4 to na pewien cel, uchwalone.
Dochody były zużytkowywane na utrzymanie dworu w. księcia, o ile tego nie pokrywały daniny i stacje, na utrzymywanie poselstw u obcych państw, dla posłów, wysyłanych za granicę, na dyjety dla posłów sejmowych, na płace urzędników, o ile nie miełi wyposażenia w ziemi lub w opłatach, które pobierali, na wynagrodzenie zasługi i t. d. Przedewszystkiem jednak dochody te były obracane na sprawy wojskowe, na naprawę i budowę nowych zamków, o ile nie wystarczały posługi, jakie ludność w tym celu dawała, oraz już od pierwszej połowy wieku XV na opłacanie wojsk zaciężnych. Były to główne pozycje rozchodu państwa.
Сканы: с. 120-121 и далее.