Период II. Судоустройство: оригинал
Период II. Судоустройство. С. 106-121. Польский текст издания 1921 года.
14. Sądownictwo
Literatura: Ясинскій, Литовскій трибуналъ; Лаппо, Земскій судъ; Tenże, Подкоморскій судъ; Tenże, Гродскій судъ; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 43.
Władza sądowa w ciągu tego okresu, aż do reformy przeprowadzonej w r. 1566, ściśle łączyła się z władzą jednych osób
nad drugimi. O ile chodziło o te warstwy społeczne, które wytworzyły następnie szlachtę, tj. o kniaziów i bojarów, to podlegali oni sądownictwu tych, którym byli podporządkowani, więc bądź wielkiemu księciu, o ile ich stosunek był do niego bezpośredni, bądź też kniaziom, od których zależeli.
Zarówno w. książę, jak i inni kniaziowie, wykonywali w dużej mierze to sądownictwo osobiście; zwyczajnie jednak w ich imieniu sprawowali jurysdykcję ich urzędnicy, którzy obok tej władzy, jaką mieli w zakresie zarządu kraju, więc administracji, byli także i sędziami. W terytoriach, podlegających w. księciu bezpośrednio a powiększających się w miarę usuwania kniaziów, władzę sądową w coraz większym zakresie przejmowali urzędnicy wielkoksiążęcy, gdyż w. książę sam zbyt wiele innych miał zajęć, tak że już w XV wieku, jeśli nawet nie wcześniej, trzeba uważać. sądownictwo tych urzędników w stosunku do bojarów — a i kniaziów, o ile oni utracili swoją bezpośrednią podległość wielkiemu księciu — jako zwyczajne, a sądownictwo wielkiego księcia jako: wyjątkowe, choć bardzo rozległe, choć nawet znowu w biegu czasu Z szeregu przyczyn wzmagające się co do ilości spraw, które pod nie podpadały. Z tego względu najpierw więc zajmę się sądownictwem zwyczajnem urzędników wielkoksiążęcych.
Sądy starostów. Tymi urzędnikami, którzy wykonywali sądownictwo nad warstwą bojarów (wzgl. i kniaziów), byli namiestnicy wielkoksiążęcy, siedzący po dworach i zamkach wielkoksiążęcych. Władza ich w zasadzie rozciągała się na obszar powiatu, który podlegał ich zarządowi, tak że przed ich sąd stawać powinni byli w zasadzie wszyscy bojarzy, względnie później — gdy się wyrobiło to pojęcie — cała szłachta, osiadła w powiecie, w charakterze pozwanych. Później te sądy nosiły nazwę sądów wojewodzińskich, starościńskich lub sądów dzierżawców,. gdy pojawiły się nowe nazwy na oznaczenie tych urzędów, z Polski przejęte. Różnicy jednak między temi sądami nie było, charakter ich pozostał taki, jakim był poprzednio. Tak wojewoda, jak starosta, czy dzierżawca, sądził szlachtę swego powiatu, która i pod względem administracyjnym była mu podporządkowaną. Oczywiście więc wojewoda miał tę władzę właściwie jako starosta, którym pozostał mimo zmiany swej nazwy, zaś starostowie i dzierżawcy tylko o tyle, o ile byli właściwymi urzędnikami zarządu kraju, nie zaś jeśli to byli zwykli zarządcy kompleksów majątku monarszego, ograniczeni wyłącznie do spraw gospodarczych, a z tamtymi mający tylko nazwę identyczną, gdy treść ich władzy była różną, jak np. ci, którzy z tiwunów przemianowani zostali na dzierżawców, a.o których mówi statuf I litewski, wyraźnie im prawa do sądzenia szlachty odmawiając.
Różnice co do rozciągłości terytorjalnej władzy sądowej takich starostów były bardzo znaczne, jak znaczne zachodziły różnice między obszernością ówczesnych powiatów.
Sądy te nazywać będę starościńskiemi. Sąd taki był jednoosobowy; sądził wojewoda, starosta czy dzierżawca, on wydawał wyrok. Sądził w zasadzie w miejscu swej stałej siedziby, ale nieraz i po za nią, tak że dopiero w r. 1544 hospodar wyraźnie zastrzegł, iż poza siedzibą właściwą staroście sądzić nie wolno. Co do kompetencji tych sądów, to do nich należały wszystkie sprawy, zarówno z zakresu prawa prywatnego, jak i kamego, :o ile bądź ze względu na osobę pozwanego lub też ze względu na treść sprawy nie były z tego sądu wyjęte i poddane pod sąd wyłączny wielkiego księcia.
Urzędnicy ci, sprawujący sądownictwo, zwłaszcza wybitniejsi, jak wojewodowie i znaczniejsi starostowie, nie byli w możności sami osobiście zadość czynić tym wymaganiom, które na nich wkładał obowiązek wymiaru sprawiedliwości. Dawali więc oni zastępować się przez mianowane przez nich od wypadku do wypadku, czy i stale, osoby, noszące nazwę namiestników lub marszałków. W późniejszym czasie namiestnicy ci zwali się nieraz na wzór polski także podstarościmi. Taki namiestnik w pełni zastępował swego mocodawcę. I ten sąd był sądem jednoosobowym. Dopiero statut I z r. 1529 wprowadził przepis nowy, iż namiestnik może sądzić jedynie z udziałem dwóch ziemian, wzgl. conajmniej jednego; nazywano ich nieraz poprostu sędziami, a wyznaczał ich w swoim powiecie starosta. Przepis ten jednak nie wszędzie został przeprowadzony, tak, że jeszcze później go przypominał hospodar (r. 1551). Od r. 1551 te sądy miały się odbywać cztery razy do roku a sesje ich trwać po 4 tygodnie.
Sąd wielkiego księcia. Miejsce jego i skład. Źródłem prawa był wielki książę, on też występował jako sędzia
najwyższy. Przez cały ten okres spotyka się też sądy hospodarskie, które odprawiał wielki książę we własnej osobie.
Sąd ten nie miał żadnej stałej siedziby; sądził hospodar, gdzie się znajdował, czy to była jakaś większa miejscowość, czy nieznaczna; bez przerwy więc, gdy kraj objeżdżał, załatwiał sprawy sądowe, przed niego wnoszone, taksamo, jak to było także i Polsce, pod względem sądowym o tyle wyżej od Litwy rozwiniętej. Nie było też rzeczą wykluczoną, że sprawy z Wielkiego Księstwa szły przed hospodara, gdy się i w Koronie znajdował, że on w obrębie granic Polski w takich sprawach wydawał wyroki. Dopiero w r.
1542 zakazał w. książę przenoszenia spraw do swego sądu, o ile: bawił w Polsce, wolno jednak było wnosić do niego do Polski t. zw. otozwy, aż i to zniesione zostało w r. 1551.
W sądzie hospodarskim obok hospodara brały udział także i inne osoby w charakterze asesorów (nazwa asesorów jednak nie była tu w użyciu). Mógł w. książę sądzić także i bez ich
udziału, co się jednak rzadko zdarzało. Ilość asesorów była różną; najczęściej kilku tyłko zasiadało, nieraz kilkunastu a nawet i więcej. Asesorami byli najczęściej panowie rady, ale bądż obok nich, bądź też i bez panów rady, inne osoby, przedewszystkiem urzędnicy dworścy (np. często marszałkowie), a nawet inni, niżsi, a i kniaziowie i bojarzy bez urzędów. Zdarzało się, jednak rzadko, że zasiadała przy wielkim księciu cała rada hospodarska. Ilu było asesorów, zależało od obecności osób przy dworze, które w. książę mógł i chciał powołać do udziału w swoim sądzie; zależało to tylko od jego woli, skład ulegał zmianie za każdym razem, gdy sąd się odbywał.
: Skład asesorów nie wpływał zgoła na fo, jakie sprawy sąd załatwiał; nieraz przy błahej sprawie był bardzo liczny, to znowu doniosły jakiś spór rozstrzygał hospodar w obecności kiłku tylko asesorów, i to nie piastujących nawet wyższych godności. Jednakże przecie wielki książę niekiedy odrączał sprawę, aż się zbierze większa ilość asesorów, zwłaszcza z pośród panów rad, a to w tych wypadkach, jeśli bądź sprawa jakaś była bardzo zawikłana, bądź też zachodziły wątpliwości co do. przepisu prawnego, który miano w pewnym wypadku zastosować.
Asesorowie mieli w sądzie tylko doradczy charakter. W. książę zapytywał ich o zdanie, bo oni mogli mu doradzić, czy to znając stosunki faktyczne, czy to pouczając go, jakie jest prawo, które do XVI wieku rozwijało się prawie tylko zwyczajowo i wykazywało znaczne różnice w poszczególnych częściach państwa. Lecz sędzią był tylko hospodar, tylko od niego zależała treść wyroku. Radził się asesorów, ale nie musiał, mógł ich powoływać, ilu chciał i kogo chciał, mógł przecie i bez nich się zgoła obejść.
Obok dorady dawali jeszcze asesorowie pomoc w. księciu w przeprowadzeniu procesu, badając dokumenty, przesłuchając świadków, dokonywując wizyj i t. d; o ile im to wielki książę zlecił. Najczęściej używał on do tego kanclerza i podkanclerzego, oraz marszałków. Od końca wieku XV zdarzało się, iż z polecenia wielkiego księcia wyznaczona przez księcia osoba rozpatrywała całą toczącą się sprawę i następnie referowała ją hospodarowi, który na tej podstawie wydawał wyrok. W ten sposób ułatwiał sobie panujący wykonywanie sądownictwa, choć i w XVI w. nieraz cały proces osobiście przeprowadzał.
Sąd wielkiego księcia. Kompetencja. Zakres spraw, które należały do sądu wielkoksiążęcego, był bardzo różny; z biegiem czasu, w XV, a zwłaszcza w XVI wieku rósł on coraz bardziej i coraz silniej. Jak długo istniały odrębne księstwa z książętami na czele, to sprawy z tych księstw nie podpadały pod sąd wielkiego księcia, gdyż tam sędziami byli tylko ci dzielnicowi władcy; w miarę usuwania ich w. książę swoją jurysdykcją obejmował i te terytorja. To jeden z powodów, że ilość spraw w sądzie jego rosła; ale obok tego czynnika, łączącego się z kwestją rozciągłości terytorjalnej władzy w. księcia, nie brakło i innych, zwłaszcza że do sądu wielkoksiążęcego przychodził szereg spraw na różnej podstawie prawnej, czy to jako do sądu jedynie wyłącznego dla nich, czy też jako do sądu, konkurującego z innemi sądami, bo będącego sądem tego, który był źródłem prawa i stróżem sprawiedliwości. W. książę mógł każdą sprawę z terytorjum, podlegającego jego jurysdykcji, względnie jego urzędników, wywołać przed swój sąd, każdy też mógł sprawę wnieść wprost do sądu hospodara, z pominięciem właściwego sądu. W. książę mógł taką sprawę odesłać do sądu niższego, czynił to jednak rzadko, uważając za zasadę, że nie powinien odmawiać osobistego wymiaru sprawiedliwości. Wobec uznania w pełni na Litwie zasady fori prorogati mogły strony zawczasu się umówić o oddanie sprawy wprost temu sądowi. Każdy też z niższych sądów miał prawo odesłać sprawę przed sąd wielkoksiążęcy, co czynił nieraz, jeśli wyłaniały się jakieś trudności w rozstrzygnięciu procesu, zwłaszcza gdy zachodziła niepewność co do przepisu prawnego, który należało zastosować. Nawet w biegu procesu, w jakiemkolwiek jego stadjum, mogły strony zażądać odesłania sprawy do sądu hospodarskiego. Temu ostatniemu położył kres dopiero statut I, który postanowił, iż odwołać się można do sądu w. księcia, jeśli proces się zaczął, dopiero po przeprowadzeniu postępowania procesowego, a więc już w formie t. zw. otozwu od wyroku.
W tych sprawach występował sąd wielkoksiążęcy jako konkurujący z innemi sądami. Obok tego jednak co do wielu spraw sąd wielkoksiążęcy przedstawiał się jako sąd wyłączny pierwszej instancji. Podstawą do kompetencji wyłącznej tego sądu były: bądź osoba pozwanego, bądź też charakter sprawy, o którą chodziło. Wyłącznie sądowi hospodarskiemu podlegały pewne, i to liczne kategorje osób. Tylko w. książę mógł sądzić kniaziów, którzy bezpośrednio od niego byli zawiśli. W ciągu wieku XV wyrobiła się zasada, że tylko sądowi wielkiego księcia podlegają panowie rady, wogóle panowie, a zdaje się że nawet wogóle wszyscy urzędnicy we wszystkich sprawach, choć kwestja to nie zupełnie jasna. Także i goście, t.j. cudzoziemcy bawiący w państwie, temu podlegali sądowi. Mówiono o tych osobach, że one są w przysądzie hospodara, że nie siedzą w powiecie, w przeciwstawieniu do szlachty, która w powiecie siedzi, t. j. podlega zwykłej jurysdykcji urzędników wielkoksiążęcych. Obok tych osób, które z mocy swego urzędu czy stanowiską społecznego tylko sądowi księcia były poddane, spotyka się zwłaśźcza w XVI wieku jeszcze liczny szereg osób z pośród szlachty, które nie siedziały w powiecie, bo zostały wyjęte z pod jurysdykcji zwykłej, a poddane wielkoksiążęcemu przysądowi przez specjalny przywilej, czyli t. zw. listy zakrywalne. Rozciągłość tych listów nie odnosiła się jednak do dóbr później nabytych, toż znowu mogło takie wyjęcie z zwykłych sądów odnosić się tylko do pewnych dóbr. Ilość takich przywilejów w XVI wieku była bardzo znaczna.
Wszystkie te wyjęcia z pod zwykłej jurysdykcji, czy ze względu na stanowisko lub urząd osób, czy też oparte o listy zakrywalne
, usunęło dopiero wprowadzenie w życie w r. 1566 drugiego statutu litewskiego. :
Ale nietylko ze względu na osobę podsądnego sądził sprawy hospodar w pierwszej instancji; działo się to także i ze względu na istotę sprawy. Określiła to praktyka już częściowo w XV w.; niektóre sprawy wyraźnie temu sądowi przekazywały i pomniki ustawodawcze (sudjebnik z r. 1468 i przywilej ziemski z r. 1492). Dopiero jednak dla XVI wieku dokładniej da się zakres tych spraw ustalić; wyliczyły je — jednak nie wszystkie — pierwszy i drugi statut. Tak do sądu wielkiego księcia wyłącznie należały sprawy z zakresu prawa publicznego, jak spory między grupami społeczeństwa, kwestie stanu, n. p. przyznania szlachectwa, i t. d. Osobną grupę stanowiły sprawy, które tyczyły się dóbr i dochodów hospodarskich, w których tylko w. książę mógł wyrokować, oraz sprawy przeciw urzędnikom o krzywdy. Z zakresu prawa prywatnego do sądu hospodarskiego należały (stwierdzał to i przywilej z r. 1492) sprawy o nieruchomości, choć niepodobna bliżej określić, w jakim zakresie. W szerokiej mierze dla sądu w. księcia były zastrzeżone sprawy karne; sudjebnik z r. 1468 zastrzegał dla jego jurysdykcji najazdy; należały tu — pełniej stwierdza to dopiero statut I — zdrada główna, obraza władzy wielkoksiążęcej (za którą uważano i niewypełnienie wyroku w. księcia, naruszenie poleceń pisemnych księcia, zniszczenie ich, sfałszowanie i t. d; jak i przekroczenia wobec urzędników w. księcia), przestępstwa wojskowe (niestawienie się do służby i t. d.), naruszenia praw majątkowych w. księcia (grabież dóbr hospodarskich i t. d.), przestępstwa, dokonane w miejscu pobytu w. księcia lub w sądzie przeciw sędziom, wreszcie takie, które za sobą jako karę wiodły utratę czci, lub też gdy szło o fałszywe obwinienia o czyny, mające charakter hańbiących (te dwie ostatnie grupy spraw zastrzegł dla sądu wielkoksiążęcego już przywilej z r. 1492).
Obok tych spraw sąd hospodarski rozpatrywał jeszcze sprawy, które do niego przychodziły w drodze otozwu i apelacji. Apelacji we właściwem tego słowa znaczeniu, t. j. jako ponownego rozpatrzenia przez sąd wyższy sprawy, już sądzonej przez sąd pierwszej instancji, prawo litewskie nie znało aż do II statutu z r. 1566, który ją wprowadzał, lecz w tych wypadkach tylko, jeśli strona uważała się za pokrzywdzoną przez to, iż sędzia wydał wyrok
wbrew prawu, t. j. wbrew statutowi lub wbrew prawu zwyczajowemu, o ile brakło przepisu na jakiś wypadek w statucie; ale i statut II jeszcze obok apelacji zna otozew czyli otzywanie. Otozew oznaczał to, co w Polsce nazywano mocją: skargę na sędziego, iż wydał wyrok wbrew prawu. Ta instytucja zastępowała w XV i XVI stuleciu brak apelacji; przy otozwie nie występowały te strony, co w pierwszym procesie, gdyż tu stroną pozwaną był sędzia, który poprzednio wyrokował, i w razie skazania on też musiał szkodę stronie powodowej wynagrodzić, co wyroku pierwszej instancji nie zmieniało. Zaznaczyć jednak należy, że nazwą otozwu określano później nie tylko mocję, ale i właściwą apelację, jak i zwykłe przeniesienie sprawy do sądu wyższego.
Otozwy w właściwem znaczeniu, t. j. mocje, szły. od sądów pierwszej instancji do hospodara, i to czy sądzili sami urzędnicy czy ich zastępcy. Dopiero statut I z r. 1529 wprowadził różnicę między sądami pierwszej instancji wojewodów i starostów — a dzierżawców. Od dzierżawców mocja szła do starosty łub wojewody, a od wojewody lub starosty do sądu wielkiego księcia lub też sądu rady wiełkoksiążęcej. Według postanowienia z r. 1542 tak od wyroku dzierżawców, jak i wszystkich starostów (z wyjątkiem żmudzkiego), wolno się było odwoływać tylko do wojewodów, od wojewodów i starosty żmudzkiego do sądu rady, o ile w. księcia nie było w Litwie, a od niej do w. księcia. W r. 1551. przeprowadzono tę zmianę, iż sądem pierwszej instancji miały być sądy zastępców wojewodów, starostów i dzierżawców, do których szły otozwy, a od nich, o ile nie było w. księcia w kraju, do sądu rady, a od sądu rady wreszcie do hospodara, który raz w rok sądzić je miał w obrębie Litwy.
Sądy komisarskie. Już w XV wieku wielki książę wyręczał się nieraz w rozsądzaniu spraw, które przed jego przychodziły forum, komisarzami, którzy za niego badali sprawę i wydawali wyrok. Za każdym razem z osobna władca musiał ustanawiać takich komisarzy dla pewnej sprawy; wyznaczał bądź jednego, bądź też kilku, którzy sądzili kollegialnie. Najczęściej wyznaczał takich sędziów komisarskich wtedy, jeśli sprawa wymagała przeprowadzenia dochodzeń na miejscu, ale także i w innych sprawach, o ile uznał to za potrzebne. Dopiero II statut litewski zastrzegł, iż wielki książę będzie takie sądy wyznaczał tylko w sprawach o granice między dobrami hospodarskiemi a szlacheckiemi, oraz o wykup dóbr wielkoksiążęcych. Od sądów tych apelacja szła do sądu osobistego wielkiego księcia.
Sąd asesorski. Komisje nieco przyniosły ulgi w. księciu w wykonaniu sądownictwa, lecz niewiele, W miarę, jak rosła ilość, spraw, które szły na sąd księcia, coraz to trudniejszą było rzeczą, by on na swoich osobistych sądach mógł je rozstrzygać. Było rzeczą więc nieuniknioną, że wielki książę musiał starać się o to, by w jakiś sposób ciężar ten choć częściowo” z siebie zrzucić. Choć też przez cały ten okres ciągle się spotyka sądy osobiste księcia, to obok nich powstawały inne sądy, z sądów hospodarskich osobistych wywodzące swój początek, a mające ten sąd zastąpić.
Wśród tych sądów od początku wieku XVI conajpóźniej występuje sąd, który sam się określał jako sąd hospodarski, a przedstawiał jako zupełnie analogiczny do sądu, znanego w Polsce pod nażwą asesorskiego. Wielki książę zlecał kilku, trzem lub więcej, osobom, najczęściej branym z pośród panów rad, rozsądzenie pewnej sprawy na swoim dworze. Jeszcze za rządów Zygmunta Starego oddawał im władca do załatwienia nie jedną sprawę, ale cały ich szereg, na czas, jak długo trwała sesja; załatwiali sprawy w tej miejscowości, w której przebywał wielki książę, na jego dworze. Przeprowadzali oni cały proces i wydawali wyrok. Nieraz jednak, gdy zachodziły jakie kwestje wątpliwe, zwracali się o poradę do króla. Działo się to zarówno co do kwestii, które się wyłoniły w ciągu postępowania sądowego, a „mających uboczne znaczenie, jak również co do całej sprawy i wyroku. Wyrok mógł być więc wydany na tym sądzie z nauki hospodarskiej, t. j. według jego rozstrzygnienia, które sąd taki wiązało. Mogła zresztą sprawa taka przejść z tego sądu do sądu osobistego wielkiego księcia, jeśli bądź ją tenże przed swój sąd wywołał, bądź też żądały tego obie strony. Od wyroku sądu asesorskiego można było wnieść apelację do sądu osobistego hospodara, jednak tylko wtedy, jeśli wyrok nie był wydany z nauki hospodarskiej, gdyż wtedy był on wyrokiem samego wielkiego księcia i jako taki był wyrokiem ostatecznym.
Sąd marszałkowski. Obok sądu asesorskiego zastępował wielkiego księcia, przynajmniej od początków wieku XVI
także inny jeszcze sąd, który również z jego sądził poruczenia, o ile mu książę te sprawy w swojem zastępstwie zlecił. I on więc nie miał jakiejś określonej własnej kompetencji, a przedstawiał się jako sąd komisarski. Był ten sąd sądem jednoosobowym lub też kolegialnym. Jako kolegialny występuje rzadziej (tylko za Zygmunta I), zwykle był jednoosobowym. Nosił on nazwę sądu marszałkowskiego, a to z tego powodu, iż sędzią bywał jeden z marszałków, którego do tego wyznaczył hospodar, i on dobierał sobie asesorów, albo też, jeśli sąd składał się z kilku osób, kolegjalnie sprawy rozstrzygających, to wśród tych osób znajdowało się kilku marszałków. Sąd taki sądził tak w czasie pobytu na Litwie wielkiego księcia, jak i — w przeciwieństwie do sądu asesorskiego — także w czasie jego niebytności. Od sądu marszałkowskiego można było oczywiście także apelować do osobistego sądu hospodarskiego, chyba że sąd taki wydawał wyrok na podstawie nauki hospodarskiej.
Sąd rady wielkoksiążęcej. Inny charakter, niż te sądy, które załatwiały sprawy w zastępstwie w. księcia tylko, o ile im to w. książę poruczył, miał sąd rady wielkoksiążęcej. Rada hospodarska załatwiała sprawy sądowe już w drugiej połowie wieku XV, za Kazimierza Jagiellończyka, który nieraz przez czas dłuższy bawił poza granicami Litwy. W tej nieobecności w. księcia szukać należy przyczyn powstania kompetencji rady w sprawach sądowych w zastępstwie wielkiego księcia. Nieraz jej wielki książę polecał załatwienie pewnych spraw; ale i bez tego sprawy do niej były wnoszone (jak to n. p. zaświadcza i sudjebnik z r. 1468). Nie jest dotąd bliżej znana działalność rady jako sądu; to tylko można powiedzieć dziś, iż widocznie nie był sąd rady ściślej zorganizowany ani też wogóle nie rozwinął jakiejś wydatniejszej działalności. W sądzie brali udział ci z panów rad, którzy na razie znajdowali się w Wilnie; w większym komplecie sądził on tylko na zjazdach rady. Sejm z r. 1528 zorganizował sąd rady jako instytucję stałą, a dokładniej go określił pierwszy statut litewski z r. 1529. Rada wielkoksiążęca zbierała :się dla wykonywania sądownictwa raz na rok, od poprawy pierwszego statutu litewskiego dwa razy na rok. Te zjazdy rady dla spraw jurysdykcji nosiły nazwę sejmów rokowych lub sądowych; sesje określano jako roki sądowe lub roki ziemskie. - Radzie: podlegały sprawy tych, którzy byli wyjęci z pod sądownictwa powiatowego, jak i skargi na wojewodów i starostów. (otozwy). Sejm sądowy miał wyrokować bez względu na to, ilu z członków rady weźmie: w nim udział.
Te sejmy sądowe jednak nie spełniły nadzieji, które do nich przywiązywano. Źle się na nie zjeżdżano, tak że nie dochodziły, wielki książę przyjmował do swego sądu sprawy z Litwy — na co się żaliła rada — nawet bawiąc w Polsce, tłumacząc to właśnie niedochodzeniem sądów rady. Sąd rady przestał istnieć z chwilą wprowadzenia w życie II statutu litewskiego z r. 1566.
Potrzeba reformy. Za Zygmunta Augusta pojawiają się i coraz potężnieją dążenia do reformy sądowej. Dwie były główre wady tego ustroju, które trzeba było usunąć. Jedną — to wyjęcia, i to bardzo liczne, z przysądu zwykłych sądów. Że takie osoby były poddane tylko sądowi wielkoksiążęcemu, względnie sądom, które go zastępowały (od których jednak przecież była jeszcze możliwa w dużej mierze apelacja), było to bardzo znacznem utrudnieniem dochodzenia sprawiedliwości. Skarżyła się na to szlachta, która, sama w powiatach siedząc, odczuwała bardzo, iż, gdy chodziło o panów rady lub o panów chorągiewnych i wogóle inne osoby, poddane wyłącznie sądowi hospodara, musiała szukać sprawiedliwości daleko od powiatu, w którym siedziała, co było. połączone z trudnościami i stratami materjalnemi, a nieraz i latami czekać, aż wielki książę na Litwę przybędzie. Czem bardziej rosła samowiedza szlachty zwykłej, czem lepiej rozumiała swoje - potrzeby, uczyła się je formułować, tem silniej też zaznaczała się jej dążność do uzyskania reformy sądowej, a czego żądać, tego: się ta szlachta uczyła od Polski; jak w Polsce każdy, kto do szlachty należał, bez względu na jego stanowisko społeczne, w zasadzie odpowiadał wobec swoich sądów w powiecie, w którym: mieszkał, tak chciała szlachta litewska, by i na Litwie wszyscy, należący do szlachty, czy to książęta, czy panowie rady i ft. d; obowiązani byli stawać wobec powiatowego sądu. Zniesienie więc wszelkich wyjęć z pod tych sądów, usunięcie uprzywilejowanego dla pewnej klasy osób sądownictwa wielkoksiążęcego i podporządkowanie ich na równi z innymi pod sąd w powiecie — to zasadniczy postułat szlachty w zakresie reformy sądowej.
„Drugą wadą ustroju sądowego litewskiego było przeciążenie
sądu wielkoksiążęcego. Dawało się to odczuć królowi, który nie mógł podołać zadaniu, i szlachcie, która musiała długo czekać na wymiar sprawiedliwości. A to przeciążenie leżało głównie w tem, że do sądu króla przychodziła mnogość spraw osób, wyjętych z pod przysądu powiatowego; jak wiemy, był ten stan i z innych powodów atakowany przez szlachtę. Taki stan rzeczy ułatwiał reformę przez to, iż usunięcie egzempt sądowych uczyniłoby zadość i postulatom szlachty, by wszyscy sądzili się w powiatach, i równocześnie odciążyłoby znacznie sąd wielkoksiążęcy. W tym też kierunku szła akcja szlachecka za Zygmunta Augusta i doprowadziła ostatecznie do reformy, którą zasadniczo przyznał przywilej t. zw. bielski z r. 1564, a przeprowadził statut II.
Nie ograniczyła się jednak szlachta do żądania usunięcia egzempt sądowych; z tem miała iść razem reforma ustroju sądów niższych. Jak cały ruch ten był silnie zależny od wpływów polskich, tak też i w sformułowaniu postulatów, jak ma wyglądać reforma sądów niższych, poszła szlachta za wzorem polskim, i to bardzo niewolniczo; nie wymyśliła żadnego nowego ustroju, a kopjując wzory polskie, żądała wprowadzenia w miejsce dotychczasowych sądów wojewodów, starostów i dzierżawców — sądów ziemskich, grodzkich i podkomorskich, tak, jak one istniały w Polsce, prawie bez żadnych nawet modyfikacyj. Nie zastanawiano się nad tem, że ta organizacja ma braki, że podział na sądy ziemskie i grodzkie z taką kompetencją, jaką one miały w Polsce, można było wytłómaczyć i zrozumieć ze względu na rozwój genetyczny tych sądów, ale że miał on liczne wady, które należałoby usunąć, zwłaszcza zaś, że rozdział kompetencji należało oprzeć na jaśniejszych podstawach. Zaznaczam to, by podnieść, jak zależną była Litwa, choć sama dla siebie przeprowadzała reformy, od pojęć i instytucyj polskich, jak w nich szukała podstawy dla swego rozwoju, dla postępu naprzód w instytucjach ustrojowych. Sądzić należy, iż pociągał do tych sądowych urządzeń polskich szlachtę litewską zwłaszcza ustrój sądów ziemskich, które, jako złożone z sędziów, wybieranych przez samą szlachtę (dla ścisłości zaznaczyć należy: ona przedstawiała po 4 kandydatów na stanowisko sędziego, podsędka i pisarza, z których krół nominował) przeciwstawiały się silnie dotychczasowej organizacji sądów litewskich, które połączone były z posiadaniem urzędów wojewody, starosty czy dzierżawcy, nadawanych wyłącznie przez wielkiego księcia, uwzględniającego przedewszystkiem przy nominacjach żywioł możnowładczy.
Reforma sądownictwa. Wprowadzenie sądów ziemskich, grodzkich i podkomorskich wr. 1566. By jednak przeprowadzić reformę, trzeba było odebrać władzę sądową tym, którzy ją dotąd posiadali. A oni uważali tę władzę — dającą przecie i znaczne dochody — za prawo nabyte, którego im nie było: można odebrać bez ich zgody. Presja ze strony szlachty, wzgląd na toczącą się sprawę uregulowania stosunku do Polski, to powody, dla których możnowładztwo, w którego rękach była sądownictwo, okazało skłonność do ustępstw w tym Kierunku. Na sejmie bielskim z r. 1564 ci, którzy dotąd sprawowali sądy, więc wojewodowie, starostowie, dzierżawcy, czy jąk się nazywali, zrzekli się dobrowolnie wobec wielkiego księcia wszelkich swoich praw do sądownictwa i korzyści z niego, co książę stwierdził w przywileju, od miejsca, gdzie się sejm odbywał, zwanym bielskim.
Równocześnie przywilej bielski stwierdził jeszcze jedno: dobrowolne zrzeczenie się -prawa do sądzenia wyłącznie przez wielkiego księcia ze strony tych wszystkich, którzy to prawo dotąd posiadali. Ponieważ był to przywilej, a więc prawo ich traktowane było jako prawo podmiotowe, usunięcie tego stanu rzeczy, niezbędne dla przeprowadzenia reformy sądownietwa, mogło dojść do skutku tylko za dobrowolną zgodą uprzywilejowanych. Pod presją ze strony szlachty możnowładcy i urzędnicy, bo w praktyce ci mieli sądowe egzempty, wyraźnie się zrzekli tego prawa. W ten sposób usunięto dwie prawne przeszkody, stojące na drodze reformie sądownictwa pierwszej instancji.
Statut II w redakcji z r. 1564, t.j. w tej, w jakiej został uchwalony z zastrzeżeniem jeszcze poprawy, wprowadzał na Litwie dwa sądy, które jako sądy pierwszej instancji istniały w Polsce; sąd ziemski i sąd grodzki. Nie wprowadzał statut trzeciego z tych sądów pierszej instancji, jakie znała Polska: sądu podkomorskiego. Dopiero przy poprawie statutu na sejmie wileńskim w grudniu 1565 r. sąd ten dodatkowo tu wprowadzono.
Sąd ziemski został utworzony ściśle na wzór polski. Składać się więc miał z sędziego, podsędka i pisarza; kandydatów na te urzędy wybierał sejmik, a to po czterech, i z tych kandydatów jednemu nadawał urząd wielki książę. Urząd ten był dożywotni; ograniczeń co do wyboru osoby nie było, byle był to szląchcic osiadły. Sąd zbierał się na roki trzy razy w ciągu roku. Jedną tu widzimy zmianę w stosunku do Polski; w Polsce sąd ziemski istniał w zasadzie jeden dla każdego województwa, i objeżdżał powiaty, zjeżdżając do nich na roki, a wyjątkowo tylko niektóre ziemie miały osobny swój sąd ziemski. Na Litwie, wprowadzając tę instytucję sądów ziemskich, zmodyfikowano ją pod względem rozdzielenia terytorjalnego, a mianowicie zastosowano do przeprowadzonego Właśnie świeżo podziału na powiaty; w każdym powiecie miał być osobny sąd ziemski, tyle ich więc było na Litwie, ile powiatów. Powiat zatem sądu ziemskiego na Litwie pokrywał się z powiatem administracyjnym, czego nie było w Polsce; wyborów dokonywał sejmik odnośnego powiatu, a jak wiemy, każdy powiat miał tu swój sejmik. ,
Sądowi ziemskiemu podlegała cała szlachta, która w danym mieszkała powiecie, bez żadnych już wyjątków. W zasadzie do tego sądu należały wszystkie sprawy, w których szlachta występowała w charakterze pozwanego, z wyjątkiem spraw, które były wyraźnie przekazane innym sądom, czyto pierwszej instancji, czyto hospodarskiemu. Obok sądu ziemskiego został postawiony urząd zamkowy, czyli, jak go zwano w Polsce, a także wkrótce później i na Litwie, sąd grodzki. Pozornie tylko zdawać się może, iż w sąd ten przekształcił się dawny sąd starościński; różnice między dawnym sądem starościńskim a nowym grodzkim były zasadnicze. Podobieństwo wykazuje tylko skład sądu; na czele jego stał starosta, który nominował swobodnie według swego uznania — byle z szlachty tegoż powiatu — jako zastępcę namiestnika lub podstarościego (różnica w nazwie nie miała żadnego praktycznego znaczenia), oraz sędziego grodzkiego i pisarza grodzkiego. Sąd ten sądził sprawy raz na miesiąc na t. zw. roczkach grodzkich; wpisy jednak do ksiąg przyjmował bez przerwy. Sąd grodzki był sądem jednoosobowym ; rozstrzygał o sprawie starosta, wzgl. podstarości (namiestnik), sędzia prowadził formalną stronę procesu, pisarz zaś kancelarję. Od wyroku sądu, gdy starosta w nim nie zasiadał, szła apelacja do starosty. Ponieważ w sądy grodzkie zmieniły się dawne sądy wojewodów, starostów i dzierżawców, o ile mieli jurysdykcję, powiaty ich były różnej wielkości i nie schodziły się z powiatami ziemskiemi. W głównym powiecie każdego województwa (tak zwanym, jak województwo, a więc wileńskim w województwie wileńskiem i t. d.) sądownictwo grodzkie należało do wojewody. Wojewoda był tu starostą, i stąd sąd taki nazywany był wojewodzińskim, choć w swej istocie zwykły był to sąd grodzki. Nie tyczyło się to jednak pięciu województw, nowo utworzonych w r. 1566.
Jeśli co do składu swego przypominał. nieco sąd grodzki dawny sąd starościński, to zasadniczo inaczej przedstawia się jego kompetencja. Gdy dawny sąd bowiem załatwiał wszystkie sprawy, o ile nie były zastrzeżone dla w. księcia, nowy sąd grodzki miał zgoła inaczej określony swój zakres działania. Sądowi grodzkiemu przekazał statut II sprawy karne, które dokładnie wyliczył: o najazd gwałtowny na dom szlachecki, gwałt w mieście, pożogę, rozbój na drogach, zgwałcenie, złodziejstwo, fałsz i mężobójstwo. I tu więc oddziałał przykład polski t. zw. czterech artykułów grodzkich; zresztą jednak zakres działania tego sądu był” tu ciaśniejszy, niż w Polsce, i więcej jednolity. W praktyce gród rozszerzył przecie granice swej kompetencji, co jednak dokładniej nie zostało dotąd zbadane.
Trzecim sądem I instancji obok ziemskiego i grodzkiego był
od r. 1566 sąd podkomorski. Sąd ten powołany został do życia jako sąd dla jednego tylko rodzaju spraw,. a to spraw granicżnych. Każdy powiat otrzymał osobnego swego podkomorzego (w przeciwieństwie do Polski, gdzie podkomorzy był jeden na województwo). Mimo prośb szlachty, by ona mogła wybierać kandydatów na podkomorzego, z którychby dopiero jednego mianował monarcha, jak to było w Polsce, urząd ten miał nadawać swobodnie w. książę. Podkomorzy sam wyznaczał z. pośród szlachty powiatu jednego lub dwóch komorników, którzy go zastępować mieli w wykonywaniu funkcji.
Reforma ustroju sądownictwa, dokonana w r. 1566, zajęła się tylko organizacją sądów pierwszej instancji, nie utworzyła żadnych nowych sądów wyższych. Przeciwnie nawet — statut Il litewski nie zna jednego z tych sądów, które dotąd istniały: sądu rady wielkoksiążęcej, tj. sejmu sądowego, który też odtąd przestał istnieć. Inne pozostały, jak dawniej, tj. sąd hospodara, asesorski i marszałkowski
Reforma silnie odbiła się na działalności sądu osobistego wielkiego księcia. Przez usunięcie wszelkich egzempt, przekazanie spraw osób, które miały dotąd forum uprzywilejowane wobec w. księcia, sądom ziemskim, jak również oddanie im wszystkich spraw o nieruchomości, które w znacznej mierze dotąd szły do sądu hospodarskiego, doznał sąd wielkoksiążęcy znacznej ulgi. Z drugiej jednak strony reforma znowu znacznie powiększyła zajęcia sądowe w. księcia. Pozostały temu sądowi, jak dawniej, sprawy, wynikające z prawa publicznego, sprawy karne, jakie miał dawniej, oraz apelacje. Dwie pierwsze kategorje spraw nie doznały żadnej zmiany; za to wskutek usunięcia wszelkich pośrednich instancji między sądami pierwszej instancji a wielkim księciem i zniesienia sejmu sądowego ilość spraw apelacyjnych, które dostawały się przed sąd księcia (tak właściwych apelacyj, jak i mocyj) oczywiście znacznie się wzmogła. Ograniczeń zaś w możności apelacji statut Il prawie nie znał. Wskutek tego w. książę i dalej nie mógł podołać zadaniu rozpatrzenia spraw, zwłaszcza że statut I] powtórzył zakaz sądzenia przez w, księcia spraw z Litwy poza jej granicami.
Inne sądy. O sądzie marszałka wielkiego, który się wyrobił zdaje się pod koniec tego okresu, jak i sądach duchownych, miejskich i żydowskich była już mowa poprzednio. We wsiach, jak także już o tem wspomniano, rzadko występowały sądy ławnicze, o ile wsi były lokowane na prawie niemieckiem, zresztą w całej pełni władzę sądową nad ludnością niewolną i nad ojczycami sprawowali panowie jako sądownictwo patrymonialne. Brali jednak udział włościanie w t. zw. sądach kopnych, tyczących się zwłaszcza granic, bliżej dotąd nie znanych.
Сканы: с. 106-107 и далее.