Период II. Рада и сейм: оригинал
Период II. Рада и сейм. С. 93-106. Польский текст издания 1921 года.
12. Rada i Sejm
Literatura: Любавскій, Сеймъ, rozdz. 3—4, 6—7; Czermak, Parlamentaryzm litewski; Малиновскій, Рада; Максимейко, Сеймы; Леонтовичъ, Рада; Tenże, Вѣча; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 30, 31, 35, 37, 44; Лаппо, Повѣтъ, rozdz. 4.
Powstanie rady wielkoksiążęcej. Przebieg spraw z końca wieku XIV — walka o władzę wielkoksiążęcą — wpłynął silnie na zmianę stanowiska wielkiego księcia do społeczeństwa. Udział, faktyczny oczywiście, części tego społeczeństwa, kniaziów z poza rodu Gedymina, jak i potężniejszych bojarów, coraz silniej zaczął się zaznaczać; ten czynnik decydował o tem, kto zwycięży, w czyich rękach pozostanie tron. W takich warunkach, czy Jagiełło czy Witołd, jeśli chodziło o ważniejsze sprawy państwowe, nie mogli już ich załatwiać sami, względnie tylko przy udziale swoich krewnych, członków rodu Giedymina; musieli powoływać do nich i innych kniaziów i bojarów, by tym aktom zapewnić trwałość, by je poprzeć silniej, niż tylko absolutną swoją wołą, która wprawdzie wystarczała w zasadzie, według prawa, nie mogła jednak często wystarczyć w praktyce życia, gdy niezadowoleni mogli doprowadzić do tego, iż wola władcy nie znajdowała posłuchu.
To były podstawy wytworzenia się koło osoby wielkiego księcia rady wielkoksiążęcej. W mniej ważnych sprawach hospodar o radę zapytywał tych, których miał koło siebie; gdy jednak chodziło o czynności bardziej doniosłe, zwoływał ich z całego swojego państwa. Nie zawsze równie obszerne to grono, bo że rada prawnie i nadal tylko radą była, wielki książę był dość swobodny w powoływaniu tych czynników, które z radą miały mu pospieszyć. Już jednak w pierwszych dziesiątkach XV stulecia pewne jednostki uważają nie tylko za swój obowiązek służyć radą władcy, lecz także i za swoje prawo; choć nigdzie: nie stwierdzone wyraźnie, prawo to ich zostało uznane przez zwyczaj, tak, iż tych jednostek nigdy nie brak było na zjazdach rady; ich też panami radami zaczęto nazywać.
Skład rady. Skład rady nie był jednaki i z tego względu, iż w biegu czasu, stosownie do przekształceń państwowego i społecznego bytu wielkiego księstwa, jedne czynniki z rady ustępowały, inne znowu zdobywały sobie tu miejsce. W końcu w. XIV obok biskupa wileńskiego, jedynego, jaki był wtedy na ziemiach Wielkiego Księstwa, prócz również nielicznych urzędników dworu hospodarskiego, jak kanclerz, marszałek i koniuszy, widzimy tu namiestników (późniejszych starostów), ale tylko z obszaru Litwy ściślejszej, jak wileński, trocki, krewski, kowieński, oszmiański, wiłkomirski, miednicki i t. d; oraz kniaziów; gdy powstały nowe stolice biskupie kościoła rzymsko-katolickiego, stale wzywano ich pasterzy na rady wielkoksiążęce; oni też — zwani później panami radami duchownymi — pierwsze w radzie zajmowali miejsce. Gdy powstały — w r. 1413 — pierwsze urzędy. wojewodów i kasztelanów, zajmujący te godności odrazu weszli jako rady świeckie do rady wielkoksiążęcej i pierwsze też wkrótce — usuwając kniaziów — wzięli miejsce, w tym porządku: wojewoda wileński, wojewoda trocki, kasztelan wileński, kasztelan trocki. Po nich od r. 1471 wszedł do rady wojewoda kijowski. Dalej szli namiestnicy i urzędnicy dworscy, ci ostatni w coraz pełniejszej mierze, w miarę, jak ich przybywało; o ile piastowali i inne godności, wojewodów: i kasztelanów (jak to zwykle było z kanclerzami, marszałkiem ziemskim, hetmanami), to oczywiście wyżej w radzie siedzieli. Najczęściej z pośród nich spotykało się w radzie marszałków dwornych, gdy ściśle dworscy urzędnicy rzadziej byli wzywani.
O ile chodzi o namiestników i ich udział w radzie hospodarskiej, przeprowadzić należy odróżnienie między namiestnikami z obszaru ściślejszej Litwy a z reszty, t. j. dzielnic-anneksów. Namiestnicy z ściślejszej Litwy w dużej mierze byli powoływani do rady; widzi się tu namiestników, mających zarząd drobnych obszarów; widocznie wszystkich ich uważano jako tych, których do rady można powoływać. Inaczej, gdy chodzi o terytorja z poza ściślejszej Litwy; z tych terytorjów do rady wielkoksiążęcej powoływano tylko tych, w których rękach znajdował się zarząd całych dzielnic, a więc namiestników połockich, witebskich, smoleńskich i t. d. Inni namiestnicy z tych terytorjów, drugiego rzędu, nie byli na zjazdy powoływani. Na równi z namiestnikami stał marszałek ziemi wołyńskiej, również do rady powoływany.
W początkach wieku XVI uległ pewnej zmianie skład rady przez to, iż weszli do niej utworzeni wtedy nowo wojewodowie; częściowo byli to nowi członkowie rady, częściowo zaś zajęli oni miejsce dawnych namiestników z dzielnic, o ile te dzielnice właśnie w województwa zostały przekształcone. Za Zygmunta I skład rady uległ! zmianie dalszej. Zniknęli prawie z rady kniaziowie, co tłómaczy się zanikiem ich dawnego stanowiska, ostał się tylko z nich książę słucki; zniknęli też i namiestnicy z obszarów ściślejszej Litwy, z wyjątkiem starosty żmudzkiego. Skład rady ustalał się więc ściślej; wchodzili do niej biskupi. rzymsko-katoliccy, wojewodowie i kasztelanowie, starosta żmudzki, ks. słucki, marszałek wołyński, oraz urzędnicy dworu hospodarskiego. Rok 1566 powiększył tę radę o wszystkich nowo wtedy utworzonych wojewodów i kasztelanów. Przed unją składała się więc ta rada z księcia słuckiego, 4 biskupów, 13 wojewodów, 14 kasztelanów, starosty żmudzkiego, marszałka wołyńskiego i urzędników dworskich.
Rada ściślejsza. W tym dość szerokim zakresie zbie rała się rada wielkoksiążęca tylko od. czasu do czasu, w razie potrzeby, od końca XV wieku, odkąd wytworzyły się sejmy, zwykle razem z sejmem, którego stanowiła część składową, ale nieraz przecie i obok sejmu. Było to ciało jednak dość ciężkie, nie zawsze można było je zebrać, nadto zaś nie zapewniało ono utrzymania tajemnicy. Już też w XV wieku wytworzyła się obok tej rady obszerniejszej jeszcze druga rada, ściślejsza, która utrzymała się i dalej w wieku XVI. Za Zygmunta I i Zygmunta Augusta do tej rady wchodziło osób niewiele: biskup, wojewoda i kasztelan wileńscy, wojewoda i kasztelan troccy i starosta żmudzki. Zwrócić jednak należy uwagę na to, iż z powodu zwykłej kumulacji urzędów ci dostojnicy piastowali także równocześnie i najwyższe urzędy centralne, zwłaszcza kanclerzy, marszałków, hetmanów. Określano tę radę jako tajną. Wyraźnego odgraniczenia kompetencji tej rady od rady w szerszem jej znaczeniu nie było.
Kompetencja rady. Przez cały wiek XV utrzymywała rada swój charakter pierwotny — jak to wskazuje już sama nazwa — ciała doradczego, które w zasadzie prawnie hospodara nie krępowało. Faktycznie jednak hospodar liczyć się musiał z tą radą i zwoływać ją dla załatwienia ważniejszych spraw państwowych. Były to głównie sprawy politycznej natury, kwestja stosunku Litwy do państw ościennych, zwłaszcza Polski, Zakonu i Moskwy, kwestje wojny, pokoju i unji. Ale i o ile chodziło. o sprawy zarządu wewnętrznego, rada miała głos; nie było jednak nigdzie określoną rzeczą, w jakich wypadkach radę miał wielki książę zwoływać. Od niego to wyłącznie zależało, od jego poczucia, czy może sam pewną sprawę załatwić.
Dopiero przywilej ziemski w. ks. Aleksandra z r. 1492 określił prawnie udział rady w czynnościach władzy. Te czynności były następujące: 1) wysyłanie posłów w sprawach Wielkiego Księstwa do państw innych, 2) nadawanie dostojeństw, urzędów i dzierżaw, które się znajdowały w odleglejszych dzielnicach państwa, 3) odbieranie urzędów i dzierżaw, 4) rozporządzanie dochodami wogóle (wymienione specjalnie dochody z ceł, karczem i kar), które na rzecz publiczną były wyłącznie — według przywileju — przeznaczone. W tych sprawach więc wielki książę odtąd był obowiązany do zapytywania rady swej o zdanie; lecz i ten przywilej nie zmuszał go, by się do zdania rady stosował, Jedynie zgoda rady konieczną była, gdyby książę dochody skarbu chciał bez koniecznej potrzeby pobrać lub wywieść z kraju. Inne sprawy mógł książę także wnosić na radę, ale nie musiał. Przywilej zawierał ważny przepis, iż jeśli hospodar jakąś sprawę załatwi z radą, to nie może następnie postanowienia cofnąć, poprawić lub zmienić. Od księcia więc zależało, czy takie sprawy radzie przedłoży, gdy jednak to raz uczynił, pozbawiał się przez to możności samowolnej zmiany powziętych postanowień. Miało to znaczenie dla spraw administracyjnych, ale także i ustawodawczych. W ten sposób, o ile pewna kwestja przez radę raz ustawodawczo została załatwioną, to już i wszelkie jej modyfikacje dalsze przyjść musiały pod obrady rady. Ten przepis więc zawierał móżność ujęcia przez radę w jej ręce ustawodawstwa. Przywilej z r. 1506 sformułował tę kwestję szerzej i wyraźniej, stanowiąc, że statuty i zwyczaje stare zmieniane ani nowe nie mogą być ustanawiane bez zgody rady wielkoksiążęcej, postanowienie, powtórzone następnie przez późniejsze przywileje, jak i statut I. Przywilej zaś z r. 1529 zobowiązał monarchę, że bez zgody rady nie może wysyłać posłów do państw. zagranicznych.
Taką pozostała kompetencja rady aż do końca jej bytu, t.j. do r. 1569, z wyjątkiem kwestfji ustawodawstwa, które od r. 1566 przeszło — jak o tem niżej — w znacznej mierze do sejmu.
Geneza sejmu. Rozbudzenie świadomości politycznej bojarów. Rada wielkoksiążęca przedstawiała się przez cały ten okres jako ciało, mające charakter zgromadzenia urzędników. A jakkolwiek król przy obsadzaniu dostojeństw i urzędów musiał się liczyć z tem, by powoływać na nie wybitnych kniaziów i panów, bo tylko w ten sposób mógł sobie zapewnić poparcie silniejsze w społeczeństwie, jakkolwiek rada prowadziła swoją poli. tykę własną, sprzeczną nieraz z interesami dynastji i hospodar musiał się jej podporządkowywać, by nie utracić swej władzy, to jednak zawsze przecież o składzie rady decydowało piastowanie przez jej czlonków godności i urzędów. Nie zawsze jednak mogło wystarczyć, już w końcu wieku XIV, poparcie samej rady wielkoksiążęcej a władca musiał wciągać szersze warstwy do udziału w czynnościach rządowych. Tak niektóre traktaty, zawarte przez Wielkie Księstwo z Zakonem, utwierdzone zostały ze strony czynnika społecznego: członków rady wielkoksiążęcej, kniaziów i bojarów, nie piastujących godności, a nawet i miasta. Tak więc czynnik zewnętrzny, żądanie drugiego kontrahenta, wciągało część społeczeństwa w ten akt prawny, nadając mu inny charakter, nie ciała doradczego, lecz gwaranta w stosunku do wielkiego księcia, za którego ręczył, że pokoju dotrzyma. Obok tych dwóch aktów widzimy udział ogółu bojarów, i to czynny, w aktach unji Litwy z Polską z lat 1401, 1413 i 1432-4. W dwóch pierwszych unjach rada ustępowała miejsca wprost ogółowi bojarów, w ostatnich brała udział obok bojarów. Cały szereg osób osobiście więc gwarantował unję, wystawiając odrębne dokumenty, umocnione ich pieczęciami, które do tych aktów przywieszały; chodziło o to, że udział tego czynnika miał zabezpieczyć układ, miał być gwarancją, że unja nie zostanie przez społeczeństwo odrzuconą. I tu także więc drugi kontrahent, państwo polskie, wywołał ten udział czynnika społecznego; dodać jednak trzeba, iż tylko z obrębu ściślejszej Litwy, która sama te unje zawierała.
Ten udział jednak bojarów, wyjątkowo i miast — obok rady, lub nawet z wykluczeniem rady — występował sporadycznie; nie był wynikiem rozwoju wewnętrznego i spotęgowania znaczenia i prawnego wpływu części społeczeństwa Wielkiego Księstwa, zabezpieczonego przez jakieś akty prawne, lecz zjawił się wskutek żądania czynnika, stojącego poza państwem, który nie dowierzał sile władzy państwowej, nie dowierzał, by ona mogła dotrzymać swoich zobowiązań, i z tego powodu żądał odpowiedniej gwarancji. Przy unjach zaś nadto i władca sam, miał w tem interes, by w ten sposób gwarancją umocnić akt, przez niego zawarty, a Zapewniający mu trwałość i siłę jego rządów. Nie może ulegać wątpliwości, iż tego rodzaju wypadki rozbudzały wyższe warstwy, bojarów i panów, wciągały je do życia publicznego, uświadamiały o tem, jaką jest ich siła faktyczna. Wyjątkowo niekiedy i przy innych sprawach powoływano bojarów do udziału w radzie wielkoksiążęcej. Nie prowadzily jednak te sporadyczny charakter noszące wypadki do zapewnienia wyższym klasom społeczeństwa bezopśredniego udziału w rządach, opartego o wyraźny przepis prawny, do wytworzenia właściwego ustroju parlamentarnego.
Znaczenie tradycji samorządu niektórych dzielnic. Taksamo nie mogły doprowadzić do tego i nie miały bezpośredmiej łączności z kwestją powstania sejmu litewskiego tradycje
demokratycznych urządzeń, które spotykamy w niektórych — ale też podkreślić należy, że tylko w niektórych — dzielnicach państwa litewskiego. Obce one były zupełnie — poza Żmudzią —
ściślejszej Litwy, podporządkowanej bezwzględnie władzy absolutnej wielkiego księcia lub też kniaziów poszczególnych terytorjów, także i ewentualnie po usunięciu tych władców i zastąpieniu ich przez namiestników wielkoksiążęcych. Obce były także i południowym dzielnicom, które się Litwie podporządkowały, kijowskiej, wołyńskiej czy czerniechowskosiewierskiej. Ale i tam, gdzie te tradycje występowały, nie były one podstawą do wytworzenia ustroju parlamentarnego; nie na nich oparła się konstrukcja prawna tego tworu, który miał w pełni charakter zachodnioeuropejski. Jedynie jedno przyznać trzeba tej tradycji — przygotowanie gruntu pod ten udział społeczeństwa w rządach, umożliwienie. lepszego może zrozumienia dla przyjęcia tych intytucji nowych, łatwiejszego do nich nagięcia się — ale i to w bardzo szczupłej mierze. Wchodzą tu w rachubę: Żmudź — oraz północne dziel. nice ruskie: połocka, smoleńska i witebska. Żmudź, spóźniona w rozwoju, jeszcze w wiek XV weszła z pierwotną organizacją rodową, zapewniającą udział w sprawach państwowych masie ludzi wolnych, już zresztą również różniczkującej się co do położenia społecznego; władza litewska, nie chcąc narażać się na walkę, robiła ustępstwa na rzecz tego ustroju, przyznawała mu wpływ na wybór urzędników. Ale też i na tem koniec tej odrębności Źmudzi. Połock w dużej mierze, także Smoleńsk, a zapewne, o czem zresztą prawie nic nie wiemy, i Witebsk, należały do typu północnych rzeczypospolitych ruskich, demokratycznie urządzonych, zapewniających rząd wiecom, w których brał udział -ogół ludności, od bojarów do tych najniższych warstw, które określano jako „czernyje liudy”. I tu jednak ten demokratyczny pierwiastek znalazł swój wyraz za rządów litewskich w XV wieku prawie że tylko w silniejszem zagwarantowaniu staryny oraz w Zapewnieniu czynnikowi spełecznemu wpływu na wybór urzędników. Silniejsza łączność społeczeństwa, a raczej brak silnych rozdziałów między częściami tego społeczeństwa, mogły nawet utrudniać w pewnej mierze udział tych dzielnic w życiu parlamentarnem, które: i na Litwie nosiło wybitną cechę parlamentaryzmu stanowego.
Podstawy wytworzenia się parlamentaryzmu. Nie można na Litwie upatrywać bezpośredniego związku między instytucjami rodowemi, które widzimy na Żmudzi, i republikańskiemi,. rozwiniętemi na wzór wielkiego Nowogrodu w północnych dzielnicach ruskich, a ustrojem litewskiego sejmu. Sejm ten rozwinął się tak, jak inne ustroje sejmowe w zachodniej Europie, z któremi wykazuje daleko idące analogie. Jedno należy zaznaczyć: jako różnicę bardzo ciekawą, co nadto wprost przeczy związkowi. instytucji sejmu z jakiemiś wcześniejszemi instytucjami, mającemi swoisty charakter na Litwie; trzeba było znacznie dłuższego czasu, niż gdzieindziej, by instytucje nowe przyjęły się, by ludność zrozumiała ich znaczenie, by umiała z nich korzystać. Najprędzej umiała się zastosować do nich ta dzielnica, która od. tradycyj dawnych była najdalsza. Jestto Podlasie. Ale też to Podlasie zasiedlił żywioł polski, który z sobą przyniósł już odpowiednie wyrobienie polityczne, konieczne podłoże dla rozwoju. instytucyj parłamentarnych.
Podstawą wytworzenia się parlamentaryzmu w całej zachodniej Europie, a także i na Litwie, było przyznanie pewnym warstwom społeczeństwa przywilejów, tworzących na rzecz wszystkich jednostek prawa podmiotowe, które bez ich zgody nie mogły ułec zmianie. Jeśli więc o jakiekolwiek chodziło zarządzenie, któreby naruszało te prawa podmiotowe, trzeba było zgody na to tych, którzy niemi byli bronieni. Zwykle chodziło tu o ciężary podatkowe i wojskowe; władza, nie mogąc podołać zadaniom, jakie na niej ciążyły, dla uchwalenia tych świadczeń wojskowych i podatkowych, które szły na jej rzecz, inusiała zwracać się do uprzywiłejowanych, by zgodzili się na świadczenia tego rodzaju,. dobrowolnie, boć ich broniły przywileje — oczywiście pod dwoma warunkami: że ci uprzywilejowani byli dość silni, by ewentualnie oprzeć się naruszeniu przywilejów wbrew ich woli, oraz dość uświadomieni, by naruszenie rozumieć.
Na Zachodzie Europy te warunki wszędzie zachodziły, bo tam warstwy wyższe były dostatecznie silne i uświadome, .by przywileje dla siebie zdobyć, tembardziej więc, by ich bronić, o ile przypadkiem siła jakiejś warstwy z powodu specjalnych warunków nie osłabła. Inaczej na Litwie; a tłómaczy się to tem, że — jak już wyżej o tem była mowa — bojarzy dostali przywileje na wzór Polski ze względu na unję, nim więc jeszcze doszli do tego uświadomienia, by wartość przywilejów zrozumieć, do tej siły, by je zdobyć. Nadto — na Litwie pozostały dłużej (biorąc porównanie chronologiczne) różne ciężary na rzecz państwa oraz nieograniczona służba wojenna, znacznie później więc tu, niż gdzieindziej (i chronologicznie, i ze względu na odstęp od pojawienia się pierwszych przywilejów) znalazła się władza w konieczności odwołania się o pomoc do tych, którzy mieli przywileje: szlachty, w którą się przekształcały warstwy kniaziów i bojarów, duchowieństwa, a względnie i miast. Nieraz też w pierwszej połowie XV wieku nakładali władcy podatki nadzwyczajne ponad zwykłą normę na ludność, na bojarów, miasta i chłopów, bez zapytania się o to tych, którzy podatki płacić musieli. Dla Litwy ściślejszej miał tu decydujące znaczenie przywilej z r. 1447, którym hospodar zniósł większość ciężarów, jakie bojarzy dotąd musieli ponosić. W tym przywileju szukać należy — jak dla Polski w przywileju koszyckiem z r. 1374 — podstawy, na której wyrósł parlamentaryzm litewski. Rzeczywiście po wydaniu tego przywileju słyszymy o uchwalaniu podatków. Ale wtedy jeszcze, i długo nawet później, szeroka masa szlachty ani była dostątecznie silną ani dostatecznie uświadomioną, by z praw swoich umiała korzystać. Władza wielkoksiążęca świadoma była swej siły; a liczyć się musiała wobec ułożenia się stosunków społecznych tylko z warstwą najpotężniejszą, którą składali kniaziowie i panowie. Dopiero w XVI stuleciu powoływanie ogółu bojarów, i to już z całego obszazu Litwy, przy uchwaleniu podatków stało się zasadą.
Obok tych przypadków ogół bojarów miał głos przy elekcjach wielkich książąt; zaznaćczyło się to w r. 1440, następnie wyraźniej w r. 1492, kiedy rada wielkoksiążęca wezwała i dzielnice, by przysłały po 10—12 przedstawicieli na sejm.
Skład sejmu. Gdzie chodziło o zmianę czy derogację, choćby na jeden raz, praw podmiotowych, zawartych w przywilejach, tam powinni byli mieć głos wszyscy, których te przywileje broniły; wszyscy oni powinni byli zgodzić się na tę zmianę czy «derogację praw im zastrzeżonych. Tak też było na Zachodzie
Europy, gdzie albo wszyscy uprzywilejowani brali udział osobiście: w sejmach, albo też wysyłali swoich pełnomocników, którzy ich zastępowali, ale ściśle postępować musieli według woli swoich pracodawców. Inaczej przedstawiała się ta kwestja na Litwie, co tłómaczy się nieuświadomieniem ogółu uprzywilejowanych i słabem stanowiskiem ogółu w stosunku do kniaziów i panów, tak silnych społecznie i gospodarczo.
W XVI w. na sejmy przybywała cała rada wielkoksiążęca, obok niej bywały wzywane jednak także i inne czynniki: starostowie, dzierżawcy i namiestnicy, chorążowie, i wreszcie tywuni: z Litwy ściślejszej i Źmudzi. To jednak był tylko czynnik urzędniczy. Do nich wysyłane były imienne na sejmy wezwania. Z pośród tych, którzy godności i urzędów nie piastowali, wzywano na. sejmy osobiście wielu kniaziów i panów, zwłaszcza znaczniejszych. O ile chodziło o resztę szlachty, to postępowano w ten. sposób, iż wielki książę, zwołując sejm, polecał, by czy to wojewodowie w swoich województwach sami albo razem z starostami i dzierżawcami, czy też chorążowie, dobrali z sobą podwóch z powiatu z szlachty i z nimi na sejm się stawili. Chorążowie specjalnie uchodzili jakby za reprezentantów ogółu szlachty swego powiatu. Nie było więc sejmików, nie było wyboru posłów na sejmy, lecz z nominacji z góry naznaczano osoby, które miały zastępować ogół uprzywilejowanych. Ale mogli oni przybywać osobiście bez ograniczeń.
Ten sposób postępowania tłómaczył się właśnie tem, iż ogół nieuświadomiony, mające przywileje, a nie umiejący z nich korzystać ani ich bronić, bierny więc społecznie i politycznie, nie śmiał się oprzeć nakazowi hospodara, szedł za tymi, którzy nad nim górowali czy to przez stanowisko swoje urzędowe, czy też społeczne i gospodarcze, pozwalał się zastępować przez narzucone mu osoby, choć wszyscy mogli uczestniczyć w sejmie osobiście. Trzeba, co prawda, zaznaczyć, iż udział osobisty szlachty z calego obszernego państwa w sejmie nie był pożądany ze względu na ład i porządek obrad, wogóle nawet ich możność,. że często znów szlachta, zwłaszcza z województw ukrainnych,. nie mogła oddalać się ze względu na niebezpieczeństwo wojenne, za Zygmunta I i Zygmunta Augusta prawie bez przerwy grożące czy ze strony Moskwy czy też od Tatarów.
Sejmy obozowe. Sejmami, które obejmowały rzeczywiście cały ogół szlachty, osobiście w nich biorącej udział, były tylko za ostatnich dwóch Jagiellonów nieraz zdarzające się sejmy obozowe, odbywane w czasie wypraw wojennych. Ponieważ w pospolitem ruszeniu brali udział ci właśnie, którzy do sejmu należeć mieli prawo, więc też nieraz obrady w taki sposób się toczyły. Tylko duchowieństwo, t. j. biskupów, przyzywano wtedy jeszcze, bo oni od wypraw byli wolni a składali część sejmu jako członkowie królewskiej rady. Ale te sejmy obozowe nie wiele mogły zdziałać, i ze względu na te tłumy, które w nich brały udział, i na warunki, które w czasie wyprawy, tuż przed rozpoczęciem wojny, oczywiście jakiemuś spokojnemu obradowaniu nad sprawami państwa zgoła nie sprzyjały.
Udziałinnych czynników w sejmach po za szlachtą. inne czynniki tembardziej ze względu na swoją słabość udziału w sejmach nie zdołały sobie zapewnić. Tak nie ma — podobnie jak w Polsce — w sejmach duchowieństwa poza biskupami, którzy przecież mogli bronić interesu całego stanu. Miasta, słabo rozwinięte, nie potrafiły w szerszej mierze wywalczyć sobie miejsca na sejmach, również jak w Polsce, tak że tylko, podobnie jak na koronnych sejmach zasiadali jedynie posłowie Krakowa, na litewskie sejmy wzywano — przynajmniej w końcu rządów Zygmunta Augusta — miasto Wilno, by posłów wysyłało, W r. 1564 zagwarantowano to prawo Wilna tak, że miało ono posyłać dwóch lub trzech swoich rajców z prawem głosu tylko w sprawach, tego miasta się tyczących.
Powstanie sejmików. Choć jednak dość późno w stosunku np. do Korony, przecież powoli postępowało naprzód uświadomienie wśród warstwy szlacheckiej na Litwie. Nie wiele, może nic już wtedy nie znaczyła tradycja dawna na Żmudzi i w północnoruskich dzielnicach, tradycja, której brak było zresztą w przeważnej części państwa, bo w całej Litwie ściślejszej i w dzielnicach południoworuskich. Głównie do ożywienia przyczyniały się dwa czynniki: powolne wciąganie szlachty w życie publiczne, w obrady sejmów, coraz częściej się zbierających, zwłaszcza zapewne udział w sejmach obozowych, który oswajał szlachtę z tem, co to jest sejm, oraz przykład Polski, którą coraz lepiej poznawała litewska szlachta. A w niej już właśnie ta niższa szlachta rządziła, ona w swoje ręce ujęła ster działalności sejmowej, a więc i kierunku życia państwowego. Pod tym wpływem zączęła szlachta litewska stawiać swój program, odrębny od programu możnowładztwa litewskiego. W związku z tem musiało przyjść do reformy udziału ogółu szlachty w sejmach litewskich.
Nie sposób było, gdy szlachta zaczynała coraz liczniej brać udział w sejmach, utrzymać dawny sposób jej udziału. Tego rodzaju udział osobisty w sejmach wszystkich tych, którzy mieli przywileje a dla obrony swoich praw podmiotowych, gwarantowanych przez te przywileje, zapewniony udział w sejmach, był rzeczą możliwą tylko w niewielkich państwach; nie nadawał się on dla państw, znacznych rozmiarami. Tak Polska przeszła bardzo rychło do systemu wyłącznego wysyłania posłów, tak Węgry też zarzuciły gromadne sejmy, ogarniające ogół szlachty; to było rzeczą konieczną i dla Litwy. A nadto działał tu jeszcze jeden czynnik, który reformę przyspieszył: stosunek do Polski. Liczyć się Litwa musiała z tem, że z Polską dojdzie do unji ściślejszej; do polskich urządzeń asymilowała swoje, wśród nich także i parlamentarne. Pojawiły się w takich warunkach wreszcie sejmiki — na wzór sejmików polskich.
Nim jeszcze cała Litwa sejmiki dostała, już one zjawiły się w jednej części, w tej dzielnicy, przez któ:ą polskie instytucje w dużej mierze na Litwę się wdzierały. Było nią Podlasie. Dzielnica ta, zasiedlona w dużej mierze przez polską szlachtę, najlepiej polskie znała instytucje. Tu już też wcześniej spotykamy się z sejmikami. Cała Litwa dostąła sejmiki dopiero przez przywilej wileński z r. 1565. Przy organizacji sejmików oparto się na wielkiej reformie nowego podziału całej Litwy na powiaty, którą właśnie przeprowadzano wtedy ze względu na nową organizację sądownictwa. Sejmiki dostosowano do tego podziału; stąd też gdy sejmiki w Polsce różne co do rozciągłości obejmowały terytorja, jedne jedno wojewódziwo, inne po dwa województwa, to znów inne istniały dla poszczególnych ziem, Litwa odznacza” się pod tym względem ścisłem przeprowadzeniem schematu. Każdy powiat dostał swój sejmik, który się zbierał w głównem mieście powiatu, gdzie także odbywały się sądy. Każdy też powiat wysyłał po dwóch posłów, gdy znowu w Polsce, gdzie ta kwestja nie była unormowaną przez jednorazowe zarządzenie,
ilość posłów z sejmików była bardzo różna. Wszystkich powiatów na Litwie wyznaczono 30, więc posłów na sejm wysyłały one razem 60. W obradach mieli brać udział i ci, co należeli do rady wielkoksiążęcej a zamieszkiwali w powiatach, urzędnicy ziemscy i powiatowi, oraz ogół szlachty; pierwsze dwie grupy obowiązane były do udziału w sejmiku pod karą pieniężną. Na te sejmiki wysyłał hospodar — na wzór polski — swoich upełnomocnionych posłów z legacją, która poruszała sprawy, o jakich sejm miał obradować. Sejmiki odrazu też zaczęły na wzór polski uchwalać dla posłów instrukcje.
Kompetencja sejmu. Kompetencja sejmu wyrobiła się na gruncie przywilejów i praktyki. O ile chodziło o zmianę przywilejów, to takie sprawy musiały iść na sejm; tak było gdzieindziej, tak na Litwie, w tem leżała podstawa ich bytu. Najczęściej zaś chodziło o derogację postanowień, tyczących się ciężarów warstwy szlacheckiej, a więc przepisów co do rozciągłości obowiązku slużby wojskowej i co do wolności podatkowej. Przeważna ilość sejmów zwoływana była dla załatwienia tych spraw; uchwały podatkowe i wojskowe — to były główne uchwały sejmów. Sejm dokonywał też elekcji nowego władcy — zresztą tylko trzechkrotnie (1492, 1506 i 1522). Hospodar w stosunku do sejmu praw swoich strzegł wcale uważnie, niechętnie się zrzekał swoich atrybucyj, z niechęcią patrzył, jeśli w nie wdzierał się sejm, któremu też nieraz szorstko odpowiadał w poczuciu swej silnej władzy. Jednak przecie sam hospodar pewne rzeczy oddawał sejmowi do załatwiania. Tak oba statuty litewskie, I i II, zostały uchwalone przez sejmy, a i kilka innych ustaw mniejszych w sprawach prawa sądowego. Wielki książę bądź nie miał w tem własnego interesu, jak pewne sprawy z zakresu prawa sądowego będą rozstrzygane, i dlatego odstępował decyzję sejmowi, albo też, jak przy statutach, musiał się na to godzić, gdyż one w wielu kwestjach dotykały praw podmiotowych szlachty. Również unje z Polską były zawierane przy udziale sejmów. Ale i w innych sprawach sejm, jeśli nie był ustawodawcą, to starał się wydanie norm ustawodawczych wywołać. Działo się to w formie t. zw. próśb, które sejm zanosił do hospodara. Że za Zygmunta I i Zygmunta Augusta bardzo często się to zdarzało, iż sejm obradował w nieobecności władcy, przebywającego w Polsce, nie mogącego do Litwy zjechać, wyrobiła się forma odrębna dla tych próśb, która w stałą weszła praktykę. Sejm swoje prośby razem zbierał i w liczbie kilkudziesięciu w jednem przekładał piśmie. Król odpowiadał na to w piśmie, noszącym nazwę otkazu, tak, że z osobna załatwiał kaźdą prośbę, bądź to ją uznając, bądź odrzucając; niekiedy, rzadko, zbywał ją milczeniem. Taki otkaz stanowił więc ustawę. Ustawa taka była objawem woli władcy, wypływała z jego władzy ustawodawczej, do objawu tego jedynie pobudką była prośba sejmu. Nie było to jednak rzeczą konieczną, by taką sprawę sejm omawiał; hospodar mógł ją załatwić ustawodawczo także i bez udziału sejmu. Dopiero statut II określił ustawodawczo kompetencję sejmu, postanawiając, iż zmiany w przywilejach i zwyczajach należą do sejmu, jak również uchwały o wojnie i podatkach.
Czas i miejsca obrad sejmów. Sejmy zbierały się w razie potrzeby, jeśli wielki książę uznał potrzebę tego. Nie miały też ani stałych oznaczonych miejsc, ani czasu zbierania się. Zbierały się jednak wcale często, czego powodem były ciągłe wojny, jakie Litwa prowadziła za obu ostatnich Jagiellonów, i wypływająca z tego potrzeba zwracania się o uchwały co do podatków i wymiaru służby wojskowej do sejmu. Trwały sejmy nieraz i po kilka miesięcy. Zbierały się w różnych miejscowościach, w Grodnie, Mińsku i t. d; najczęściej jednak w Wilnie, które uchodziło za zwykłe miejsce zebrań i nawet zostało za takie wyraźnie uznane, O ileby okoliczności nie zmuszały do zwołania go do innej miejscowości. Że względu na układy o unię z Polską nieraz te sejmy były rowoływane bliżej granic Polski (Bielsk, Brześć), a nawet raz poza granice Wielkiego Księstwa, do Lublina (w r. 1569, ze względu na sfinalizowanie łatwiejsze unji).
Regulamin obrad nie znamy ; był tylko zwyczajowy, a brak diarjuszy sejmowych nie dozwala na jakie takie choćby jego określenie.
Сканы: с. 92-93 и далее.