Период II. Великокняжеская власть и должности: оригинал
Период II. Великокняжеская власть и должности. С. 77-93. Польский текст издания 1921 года.
10. Władza wielkoksiążęca
Literaturę ob. przy rozdziale 1; nadto: Lewicki, Kiedy Witołd został wielkim księciem; Prochaska, Przyczynki, rozdz. 5 i 6; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 10; Леонтовичъ, Литовскіе господари.
Powstanie i treść władzy wielkiego księcia. Jagiełło, obejmując rządy w Polsce, miał zamiar wcielić Litwę do Korony;: obcym mu więc był prawdopodobnie zamiar ustanowienia tu jakiegoś zastępcy. Bardzo szybko jednak okazało się rzeczą niemożliwą rządzić Litwą z Polski, już też w r. 1387 ustanowił Jagiełło zastępcą swoim Skirgiełłę.
Skirgiełło w czasie swoich rządów, które zresztą trwały bardzo krótko, choć kniaź i brat Jagiełły, miał tylko stanowisko namiestnika wielkoksiążęcego. W jego rękach spoczywał zarząd kraju, jednak nie miał prawa ani zawierać traktatów ani nie mógł wydawać przywilejów czy ogólnych, czy na rzecz jednostek, więc. ograniczać prawa monarchy pod jakimkolwiek względem. Obok. niego znajdował się na Litwie nadto starosta, ustanowiony zestrony wielkiego księcia, którego znaczenie było zdaje się wyłącznie wojskowe i obejmowało dowództwo siły zbrojnej oraz zarząd zamków, w szczególności wileńskiego. Stosunek tych starostów polskich do Skirgiełły nie jest dostatecznie jasny. Nadto władza Skirgiełły rozciągała się w zastępstwie wielkiego księcia tylko wyłącznie na to terytorjum, które podlegało jego bezpo-- średnim rządom, t. j. na dzielnicę wileńską. O ile chodzi o inne terytorja, gdzie władali rozmaici kniaziowie, to byli oni podporządkowani wyłącznie wielkiemu księciu, z zupełnem pominięciem. jego zastępcy.
Takie stanowisko miał na Litwie także i Witołd, gdy został: tu zastępcą Jagiełły (od r. 1392). Witołd jednak w praktyce rozszerzał zakres swoich atrybucyj; zaczął w pełni wykonywać rządy w tym zakresie, co wielki książę, podporządkowywał też sobie wszystkich kniaziów, tak że stanął między nimi a osobą wielkiego księcia. Nie było prawie różnicy w jego działalności a tej, którą rozwijali dawni wielcy książęta.
Ten stan rzeczy usankcjonowany został dopiero przy zawarciu unji t. zw. wileńskiej w r. 1401. Według wyrażeń tych aktów wielki książę Jagiełło przyjął Witołda: ad partem sollicitudinis suae, t. j. do udziału w swoich troskach o państwo. Niejasne to i nieścisłe wyrażenie praktyka życia ściślej określiła. Władza tego zastępcy rozciągała się na cały obszar państwa litewskiego, tak na Litwę ściślejszą, jak i na dzielnice. Wszyscy rządzący tutaj kniaziowie obowiązani byli do hołdu i do wierności i t. d. wprost bezpośrednio temu zastępcy wielkiego księcia; a dopiero przez niego wielkiemu księciu. Co do zakresu jego władzy w stosunku do podległego mu kraju, to była ona w pełni taką, jak wielkiego księcia. On więc rządził, on był ustawodawcą, on wydawał przywileje czy na rzecz poszczególnych osób i instytucyj, czy nawęt ogólne (jedynie dwukrotnie przy wydawaniu takich przywilejów wystąpił wielki książę jako ich wystawca, w r. 1413 i 1432). On był wodzem całej siły zbrojnej kraju, tak tej, która stawała na jego wezwanie z terytorjów jemu bezpośrednio podległych, jak i tej, której mu dostarczali kniaziowie. On wykonywał najwyższe sądownictwo. Ale nie tylko spoczęła w jego rękach najwyższa władza na Litwie w tym zakresie, w jakim ją dawniej wykonywali wielcy książęta, co więcej, ta jego władza usuwała władzę wielkiego księcia tak, że tu praw monarszych zgoła wykonywać nie mógł. Schodziły więc prawa wielkiego księcia do tego, że w razie przyjazdu na Litwę miał być — jak się wyrażają akty unji z lat 1432—1434 — traktowany jako pan i starszy brat. Więc tylko honorowe zachował stanowisko, jeśli się nie liczy tych dwóch wyjątkowych wypadków, kiedy w jego imieniu wystawione zostały .ogólne przywileje.
Jedyne ograniczenia władzy zastępcy w. księcia tyczyły się kwestji jego stanowiska na zewnątrz i określone zostały bliżej przez osobne akta Witołda z r. 1403 i 1404. Nie mógł on sam na własną rękę zawierać przymierzy takich, któreby były na szkodę Polski, zaś wogóle żadnych z Zakonem.
Ten stosunek nie został określony terminem odpowiednim już w r. 1401; wkrótce jednak praktyka dała mu nazwę. Witołd zaczął używać tytułu wielkiego księcia nawet w aktach urzędowych w stosunku do Polski. Ostatecznie tak się kwestja tytułów ustaliła, iż ten zastępca wielkiego księcia zachował dla siebie wyłącznie tytuł wielkiego księcia (magnus dux), a właściwy wielki książę nazwał się księciem najwyższym Litwy (supremus dux).
Ustanowienie wielkiego księcia. Dwoistość władzy wielkoksiążęcej na Litwie trwała przez lat kilkadziesiąt. Pierwotnie, w r. 1401, nie było zamiaru utrwalenia instytucji wielkiego księcia zastępcy; byla to koncesja, zrobiona wyłącznie na rzecz Witołda, po którego śmierci władza wielkoksiążęca miała w pełni wrócić do Jagiełły, względnie do tego, ktoby po nim godność najwyższego księcia dziedziczył, t. j. do tego z synów, któremu on ją przekaże według poprzednio wytworzonych pod względem następstwa we władzy wielkoksiążęcej prawideł. Już jednak w aktach unji horodelskiej — z wyjątkiem aktu szlachty polskiej — przewidywano, że władza wielkiego księcia będzie instytucją stałą. Litwa rzeczywiście dostała po śmierci Witołda (w r. 1430) wielkiego księcia w osobie Świdrygiełły (1430—1432), a następnie Zygmunta Kiejstutowicza (1432-1440). Akta unji z lat 1432 do 1434 wyraźnie określały już tę instytucję jako stałą.
Witołdowi przyznał tylko z swej woli Jagiełlo władzę wielkoksiążęcą, choć faktycznie było to sankcjonowanie stanowiska, które on zajął siłą faktu. Prawnie też ujęto tę kwestję w aktach unji z r. 1401 tak, że cała ta władza wielkiego księcia była mu przekazana przez księcia najwyższego. Akta unji horodelskiej Jagielly i Witołda, oraz bojarów litewskich, przewidujące ostanie się tej instytucji, określały sposób jej nadania. Wielkiego księcia ustanowi książę najwyższy z wiedzą rady polskiej i litewskiej. Świdrygiełło dostał władzę też tylko z nadania Jagiełły, nawet bez żadnego udziału rad. Inaczej stało się, gdy przyszło do ustano- „wienia wielkim księciem Zygmunta Kiejstutowicza. Faktycznie został on wybrany przez bojarów litewski :h; najwyższy książę zaś nadał mu władzę, sankcjonując ex post tę elekcję. Ten precedens faktyczny został w aktach unji z lat 1432—1434 zmieniony w prawo; wielki księżę miał być wybierany odtąd przez bojarów. Była to jednak tylko elekcja kandydata, gdyż władzę wielkoksiążęcą dopiero następnie temu kandydatowi miał nadawać najwyższy książę. To nadanie władzy, inwestytura więc, dokonywało się w formie symbolicznej przez wręczenie oznaki władzy (Świdrygielle przesłał Jagiełło pierścień, Zygmuntowi miecz).
Rozdział władzy najwyższej na Litwie skończył się z rokiem
1440; już się później instytucja wielkiego księcia zastępcy nie zjawiła. Przypomina ją tylko stanowisko Zygmunta Augusta w latach 1544—1548. Wybrany poprzednio wielkim księciem, oczywiście na wypadek śmierci Zygmunta I, objął on rządy już w roku 1544. Prawa jego zostały specjalnie określone. Otrzymał zarząd kraju, akta jednak, wychodzące z jego kancelarji, miały być opatrzone specjalną pieczęcią, gdy obie pieczęcie w. księstwa zostały zamknięte na czas tych jego rządów. Dostał całą władzę sądową, oraz prawo nominacji wszystkich urzędów, których ustanowienie należało do wielkiego księcia. Był jednak ograniczony w zarządzie skarbu; otrzymał zarząd dóbr hospodarskich, lecz na potrzeby dworu i potrzeby publiczne wyznaczoną mu została kwota z skarbu państwa, którego zarząd zresztą podlegał dalej wprost Zygmuntowi I. Stan ten przetrwał do śmierci Zygmunta L tj. do r. 1548.
Zasada elekcyjności. Istnienie przez lat kilkadziesiąt (1401—1440) na Litwie instytucji zastępcy w. księcia, choć ona zgasła na zawsze następnie, wpłynęło bardzo silnie na dalszy los. władzy wielkoksiążęcej, a to przez zmianę podstawy, na której się władza wielkoksiążęca gruntowała. Z poprzedniej epoki pozostało zasadą, iż wielki książę wyznaczał sam po sobie następcę, jeśli miał synów, jednego z pośród nich. Dążność utrzymania związku Litwy z Polską wskazywała, iż musi być nim tylko ten, kto zostanie królem Polski. Po Jagielle władza najwyższego księcia . przeszła więc na Władysława III. Po śmierci wielkiego księcia Zygmunta (r. 1440) Władysław III nie chciał ustanowić nowego; bojarzy litewscy wybrali jednak wielkim księciem Kazimierza. Nie zatwierdzony, przecież przy władzy swej utrzymał się jako niezawisły wielki książę; w ten sposób po raz pierwszy na Litwie został wielki książę wybrany. Usunięta została zatem poprzednia zasada, iż wielkiego księcia wyznacza poprzednik, a jej miejsce zajęła nowa — elekcji. Litwa też od tego czasu już stale dokonywała elekcji wielkiego księcia. Tak w drodze elekcji na tron przyszedł po Kazimierzu Jagiellończyku (r. 1492) syn jego Aleksander; powoływano się co prawda na to, iż jego wskazał na swego następcę Kazimierz, przecież formalnie rządy dostał dopiero przez elekcję. Toż w drodze elekcji objął rządy (r. 1506) Zygmunt, a następnie — przez elekcję za życia ojca — Zygmunt
August. W ten sposób podstawą do rządów stała się elekcja, jednak nie nieograniczona ; zawsze co do kandydatów ograniczano się do domu Gedymina, faktycznie zaś nawet do potomków Jagiełły. Poza ród Gedymina widocznie elekcja wyjść nie mogła. Wytworzenie się elekcyjności władzy wielkoksiążęcej przypisać więc należy przeniesieniu na tę instytucję pojęć, wyrobionych co do innej instytucji, władzy zastępczej, jaka istniała do r. 1440.
Wielki książę po Wyborze zasiadał na tronie w sposób uroczysty; zwał się ten akt podniesieniem na wielkie księstwo i następował w zasadzie zaraz po elekcji. Tylko odnośnie do Zygmunta Augusta spotyka się odstępstwo od zasady. Wybrany został w roku 1522, podniesiony na wielkie księstwo w r. 1529, w r. 1544 objął rządy, ale z ograniczeniami, w pełni zaś dopiero po śmierci poprzedniego hospodara, w r. 1548.
Zgaśnięcie praw Jagiellonów. Wprowadzenie pierwiastka elekcji jeszcze w innym kierunku wywarło wpływ na stanowisko prawne Litwy. Pomieszano tu pojęcie następstwa we władzę wielkoksiążęcą z kwestją prawa każdego z członków rodu Jagiełły do zaopatrzenia w dzielnicę osobną w obrębie litewskiego państwa. W ten sposób Jagiellonowie zostali usunięci od posiadania osobnych dzielnic. Swego prawa się nie zrzekli, przypominali je nieraz: polityczne jednak względy sprawiały, iż się nie upominali ze skutkiem o dziedzictwo. Pod tym względem więc nie przestali oni być dziedzicami Litwy. Dopiero w r. 1564 Zygmunt August, chcąc usunąć wszelkie wątpliwości na wypadek swej śmierci i zapewnić możność utrzymania związku Litwy z Polską, który mógł się ostać tylko przy uznaniu zasady elekcji, panującej już w Polsce, także i na Litwie, zrzekł się praw dziedzicznych do Litwy za cały dom Jagiellonów, a raczej, jak się wyraził, przeniósł te prawa na Koronę.
11. Urzędy
Literatura: Wolff, Senatorowie; Radzimiński, Słówko o namiestnikach; Любавскій, Областное дѣленіе; Tenże, Сеймъ, rozdz. 4; Леонтовичъ, Литовскіе господари; Tenże, Областное управленіе; Лаппо, Великое княжество, rozdz. 2; Tenże, Повѣтъ, rozdz. 1 i 2; Довнаръ-Запольскій, Украинскія староства; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 15, 24, 26—29.
Geneza urzędów. Urzędy wielkiego księstwa litewskiego były to albo urzędy centralne, mające charakter bądź dworskich, bądź też państwowych, bądź też mieszany, albo urzędy, przez które hospodar sprawował władzę w obszarze kraju, tak, że je nazwać można prowincjonalnemi. Urzędy koło osoby hospodara, t. j. wielkiego księcia (przy podziale władzy między najwyższego księcia a wielkiego księcia tylko drugi miał tych urzędników, pierwszy zgoła bez nich się obywał), powstały dopiero w tej epoce. Powstawały powoli, liczba ich coraz to rosła; wzorem były tu urządzenia polskie, które naśladowano tak co do nazw tych urzędów, jak i co do funkcyj, które im przekazywano. Różnice od wzoru były bardzo tylko nieznaczne, wywołane odrębnościami państwa.
Urzędy prowincjonalne z dwóch powstały źródeł: albo wprost jako takie były powoływane do życia, dla zarządu pewnych spraw w ograniczonym zakresie terytorjalnym, albo też przetwarzały się w urzędy prowincjonalne z dworskich urzędów książąt. Kniaziówie bowiem tworzyli sobie również dwory na wzór wielkiego księcia; gdy takie księstwo ginęło, przez wcielenie go do dzielnic, zarządzanych bezpośrednio przez wielkiego księcia, to ginęły zwykle i urzędy, z dworem takiego księstwa złączone; niekiedy jednak utrzymywały się, lecz zmieniały wtedy swój charakter, stając się z urzędów dworskich urzędami tej nowej dzielnicy.
Wśród tych urzędów prowincjonalnych niektóre miały rodzimy początek; nie wiele ich jednak, a i te nieraz, zachowując swoje atrybucje dawne w całości lub w przeważnej mierze, przecież zewnętrznie asymilowały się do odpowiednich urzędów w Polsce, zatracały dawną nazwę, a przyjmowały nową, taką, jaka odpowiedniemu urzędowi w Polsce była nadawana. Inne znowu wprost z Polski byly przenoszone, stamtąd kopjowane, zwykle ściśle, niekiedy tylko z pewnemi modyfikacjami.
Przemiany te dawnych urzędów, wytwarzanie nowych, odbywało się oczywiście wolno; silniejsze tempo widać w ostatnich latach tego okresu w łączności z. przygotowaniem ściślejszej unji; w chwili, kiedy do tej unji w r. 1569 dochodzi, większość urzędów w obu połączonych z sobą państwach była identyczna.
Urzędy dworne. Dopiero pod koniec wieku XIV, od czasów rządów Witołda, zaczęły powstawać urzędy przy osobie wielkiego księcia, których zadania bądź państwowe były, bądź dworskie, bez ściślejszego rozgraniczenia. Przez cały ten okres nie
wydano żadnych jakichś norm, któreby normowały kompetencję tych urzędów; o wszystkiem rozstrzygał zwyczaj, długoletnia praktyka, oraz naśladowanie Polski, która służyła na wzór przy ich organizacji. Do najstarszych z pośród dworskich urzędów należy urząd kanclerza. Od r. 1458 do 1579 stale urząd ten piastował wojewoda wileński. Kanclerz prowadził kancelarję wielkiego księcia; przez jego ręce przechodziły wszystkie akty, które przeznaczone były dla wielkiego księcia, głównie więc listy z zagranicy, do niego należało redagowanie listów i aktów, czy to wychodzących poza Wielkie Księstwo, czy też przeznaczonych dla Wielkiego Księstwa. Tak, jak gdzieindziej, i tu kanclerz na gruncie zarządu kancelarją ustalił swoje stanowisko jako minister spraw zewnętrznych i wewnętrznych. Ża Zygmunta Augusta określono jego atrybucje pod tym względem, iż zakazano mu wydawać pergaminowych dokumentów bez wiadomości króla i jego ustnego rozkazu, miał też czuwać, by nie wychodziły akta na niekorzyść władcy, Wielkiego Księstwa, oraz praw i wolności księstwa. Kan- <lerz przyjmował obcych posłów, on imieniem hospodara przemawiał czy to na sejmie, czy to poza sejmem.
Do pomocy w prowadzeniu kancelarji miał kanclerz pisarzy, z których niektórzy zwali się także sekretarzami; zawsze ich było kilku, częściowo świeckich, częściowo. duchownych (z djaków). Akta z kancelarji wychodziły po rusku i po łacinie, ale i po niemiecku. Za ostatnich Jagiellonów byli osobni pisarze i sekretarze łacińscy, byli nawet osobni tatarscy i arabscy, potrzebni ze względu na stosunki ze Wschodem. Akta, wychodzące z kancelarji wielkiego księcia, wpisywano od końca XV wieku do osobnych ksiąg, zwanych później zwykle metryką litewską. Dopiero jednak za Zygmunta I lepiej urządzono metrykę, wprowadzając w niej cztery działy: dla poselstw, spraw sądowych, uchwał sejmowych i listów potocznych.
Jako zastępcę stałego otrzymał kanclerz za wzorem polskim podkanclerzego, jednak dopiero w r. 1566.
Względnie od wzorów polskich najwięcej odbiegał rozwój urzędu marszałkowskiego, Marszałek zjawił się na dworze już w końcu XIV stulecia. Nosił on tytuł marszałka wielkiego księcia, hospodarskiego lub dworskiego; od r. 1411 przyjął tytuł ziemskiego, później zmienił go na tytuł marszałka najwyższego, a ostatecznie
: wielkiego. Miał zastępcę, a raczej zastępców, bo kilku. zwykle — marszałków hospodarskich czyli dworskich, z pośród których od r. 1494 jeden nosił tytuł dwornego, a później — na wzór polski — nadwornego. Ale hospodarscy marszałkowie dalej. się ostali; było ich od końca wieku XV po ośmiu zwykle równocześnie, a rosła ta liczba tak, że w czasie unji lubelskiej liczono ich 18.
Marszałek, tak, jak gdzieindziej, jak w Polsce, był przedewszystkiem mistrzem ceremonii, a jako oznakę swej władzy miał laskę. On miał pod swoją władzą dworzan, co jednak później odstąpił marszałkowi dwornemu, rozdawał kwatery dworzanom, posłom, wogóle osobom przybywającym na sejmy, na radach i sejmach przewodniczył, rozdawał głosy. Pilnował porządku w miejscowości, gdzie przybywał król; z tego rozwinęło się w XVltym wieku — zdaje się pod koniec dopiero tego okresu — jego sądownictwo o zaburzenia porządku nad osobami, przybywającemi na sejmy, jak ich sługami, jak również prawo do wydawania. taks na żywność, zwłaszcza w czasie sejmu — jedno i drugie na. wzór polski.
. Organizacja najwyższej władzy skarbowej była długi czas. bardzo niewyrobioną a jest bliżej nieznaną, czego powód przypisać należy temu, że w Wielkiem Księstwie, a także na dworze hospodara, prowadzono gospodarkę naturalną. Dopiero w końcu pierwszej połowy XV stulecia na czele skarbu stanął skarbny, wkrótce później przybierający nazwę podskarbiego dworskiego,. ziemskiego lub królewskiego; od r. 1486 dostał on jako zastępcę podskarbiego dwornego, zwanego później nadwornym. Do pomocy; miał dalej skarbnego i licznych pisarzy. W razie potrzeby posługiwał się dworzanami, gdy zwłaszcza chodziło o sprawy, które wymagały zbadania rzeczy na miejscu. W zarządzie podskarbiego, znajdował się skarbiec, który zawierał klejnoty hospodarskie oraz dokumenty państwowe, tworzące archiwum państwa. Do niego należało ściąganie dochodów państwowych, jak i ich wydawanie, zawsze jednak tylko z polecenia hospodara. W jego ręku leżał więc i zarząd dóbr hospodarskich, bardzo rozległych. On czuwał nad tem, by te dobra były odpowiednio administrowane, przeprowadzał ich rewizje przez wysyłanych dworzan, nakazywał spisy inwentarzy i t. d. — Brał więc też udział i w wielkiej akcji.
wołocznej pomiery. — Do niego należało także kierownictwo mennicy.
Wodzem w zasadzie był monarcha, ale że go często brakło w państwie, potrzeba było zastępców. Mianował ich w. książę dorazowo, w razie potrzeby, poczem ich władza gasła. Wobec jednak ciągłych prawie niebezpieczeństw wojny, już w końcu wieku XV — od r. 1497 — powstał stały urząd dowódzcy wojska, tak pospolitego ruszenia, o ile ono się zbierało, jak i sił zaciężnych, noszącego nazwę hetmana najwyższego. Jemu dodano w r. 1521 stałego zastępcę: hetmana nadwornego, który następnie przybrał tytuł — na wzór polski — hetmana polnego. Do hetmana należała w razie pospolitego ruszenia władza nad tymi, którzy w niem brali udział, od chwili zboru aż do rozpuszczenia. Hetman miał obowiązek sporządzania spisów biorących udział w wyprawie, tak przy zborze, jak przy rozpuszczeniu wojska. On zwalniał od wyprawy chorych, wykazywał do kary tych, którzy obowiązku służby wojskowej nie dopełnili, przekładał do nagrody zasłużonych. Jemu podlegali bezwzględnie ci, którzy znajdowali się w wojsku, on ich sądził, czy w sprawach między nimi, czy też gdy byli pozywani od osób z poza wojska; karać mógł nawet więzieniem i gardłem. Na jego rzecz szły opłaty od popisu, jak i winy sądowe, za wyprawę zaś brał ze zwyczaju 1.000 kóp groszy oraz 6 postawów sukna luńskiego i aksamitu ma szaty. Hetman polny zastępował najwyższego; dowodził jednak tylko wojskami zaciężnemi, pospolite ruszenie mu nie podlegało. Do prowadzenia kancelarji ustanowiono w końcu tego okresu -osobny urząd pisarza polnego, który spisywał siłę zbrojną, ludzi i koni, wykazywał żołd im należny i.t. d.
Mniejsze znaczenie miały inne urzędy, których coraz przybywało w miarę lepszego organizowania dworu, zwłaszcza za Kazimierza Jagiellończyka. Byli na dworze: podkomorzy, który miał zarząd pokojów dworskich, podstoli i podczaszy, pilnujący stołu i piwnicy, krajczy, kuchmistrz, mający pod sobą kucharzy, koniuszy, któremu podlegali koniuchowie i wogóle cała stadnina wielkoksiążęca, łowczy, mający nadzór nad leśnictwami, przeznaczonemi do łowów, chorąży (od r. 1501 dwóch: ziemski i nadworny). Po Kazimierzu przybyli jeszcze: miecznik, a w XV wieku piwniczny. Latami niektórzy z nich nie wykonywali swoich funkcyj, gdy wielki książę bawił w Polsce.
Starostowi i tiwuni. Z urzędów prowincjonalnych przeszły w ten okres z poprzedniego urzędy namiestników i tiwunów. Namiestnicy zarządzali dobrami hospodara a równocześnie byli organami administracji i sądownictwa, siedzieli zaś po zamkach hospodarskich; wyłącznie gospodarcze funkcje mieli tiwunowie, podporządkowani pod namiestników. Namiestnicy przy swoich: zadaniach utrzymali się przez cały ten okres; liczba ich się powiększała, a to przez to, iż gdy zanikały osobne księstwa, poddawane bezpośredniej władzy wielkiego księcia, miejsce tych. książąt zajmowali właśnie namiestnicy. Wśród namiestników wyróżniali się tacy, którzy mieli pod sobą całe dzielnice, stanowiące niegdyś odrębne księstwa, jak połocki, witebski, kijowski i t. d. Ci następnie — o czem niżej będzie mowa — przemienili się ostatecznie w wojewodów, z wyjątkiem namiestnika żmudzkiego. Nazwa namiestników w tej epoce jeszcze się utrzymywała,. jednak powoli ginęła, ustępując innej nazwie: starosty, która tu -z Polski przyszła. Zakres ich władzy nie doznał przez to zmiany; przyjęcie nazwy polskiej było tem łatwiejsze, iż zakres władzy ich odpowiadał prawie temu, jaki mieli polscy starostowie, szerszy był jedynie co do sądownictwa.
Nazwa jednak starostów nie była wyłącznie używaną na oznaczenie tych urzędników. Z dóbr hospodarskich nieraz pewne części wydzielano, oddając w zarząd — pod różnemi warunkami — osobom, które spełniały w nich tylko gospodarcze funkcje, bez administracyjnych i bez sądownictwa nad bojarami. Zwano takie osoby dzierżawcami; :jeśli jednak w dzierżawie takiej był zamek i w nim siedział dzierżawca, to nadawano mu nieraz nazwę starosty, jak to było i w Polsce. Możnaby więc zwać ich. dla odróżnienia starostami niesądowymi, pierwszych zaś sądowymi..
Tak jak nazwa namiestników zaginęła w dawnem znaczeniu (namiestnikiem później nieraz nazywano zastępcę starosty, przez. tegoż mianowanego), tak zaginęła przeważnie i nazwa tiwunów.. Tiwuni zaczęli się zwać dzierżawcami lub też i starostami, zachowując swoje wyłącznie gospodarcze stanowisko. Nazwa tiwu=- nów utrzymała się na Żmudzi, z których tylko niektórych nominował król, innych zaś starosta żmudzki, zaś zresztą tylko co.
do dwóch tiwuństw: wileńskiego i trockiego, na które nominował wielki książę.
Urząd namiestników — czyli według późniejszego określe. nia starostów — był to najważniejszy urząd prowincjonalny zarządu krajem. Starosta wykonywał polecenia władcy w obrębie swego powiatu, bo taka nazwa przyjęła się na określenie terytorjum, podległego jego władzy, prowadził administrację swojego okręgu, ogłaszał wyprawę, zgromadzał z niego siłę zbrojną na pospolite ruszenie, o ile nie szło o tych, którzy byli wyjęci z powiatu, ściągał z powiatu podatki, ewent. pomagał w ich - ściąganiu, o ile pobierali je — w XVI stuleciu — specjalni birczy, ogłaszał sejmy, znowu jeśli nie chodziło o wyjętych z rowiatu, i t. d. Wykonywał też sądownictwo nad bojarami, którzy siedzieli w powiecie, więc nie mieli wyjęcia z jego sądu. Nadto do niego należał zarząd gospodarczy; on ściągał daniny i czynsze, przestrzegał odbywania służb i posług, czy to chodziło o dobra, w których siedzieli hospodarscy ludzie, czy też i o dobra prywatne, jeśli one nie miały immunitetu i były obowiązane do świadczeń i posług na rzecz wielkiego księcia.
. Starostowie zajmowali pierwsze miejsce wśród urzędników prowincjonalnych, a i wogóle nawet, gdy chodziło o wiek XIV i pierwszą połowę XV, kiedy jeszcze dwór wielkoksiążęcy nie był dość rozwinięty. Ich powoływano do rady wielkoksiążęcej. Zwłaszcza wybitne stanowisko mieli starostowie, którzy władzę wykonywali w całych dzielnicach, oraz ci, którzy znajdowali się w obrębie właściwej Litwy. To stanowisko — rzecby można: polityczne — stracili starostowie; wyprzedzili ich inni dostojnicy, tworzeni w Litwie ną wzór polski, wojewodowie i kasztelanowie. / Starostowie o tyle tylko je utrzymali, o ile następnie przekształcili się na wojewodów. Z wojewodami następnie na równi szedł tylko jeden starosta: żmudzki, którego nie zmieniono w wojewodę, jak to się stało z starostami: połockim, witebskim i t. d.
Marszałek ziemi wołyńskiej. Obok starostów dzielnic i wojewodów stał urząd marszałka wołyńskiego. Urząd ten powstał tam jako najwyższy urząd dworski, gdy Wołyń stanowił księstwo Świdrygiełły (do r. 1451). Mimo że księstwo to po śmierci tego kniazia zmieniło się w zwykłą dzielnicę, godność marszałka ziemi wołyńskiej przetrwała ten okres; nie było jednak w nowym ustroju na nią miejsca, to też po śmierci marszałka, który tę godność piastował w końcu tego okresu — bo jemu ją zostawiono — zaniknęła ona. Nie są jasne atrybucje tego urzędu, poza wojskowemi; on prowadził pospolite ruszenie ziemi wołyńskiej.
Wojewodowie i kasztelanowie. W r. 1413 dostała Litwa pierwsze urzędy wojewodów i kasztelanów, na wzór polski w akcie unji jej zapewnione. Były to urzędy wojewodów: wileńskiego i trockiego, oraz takichże dwóch kasztelanów. W ten sposób więc powstały dwa województwa, wileńskie i trockie, które objęły całą ściślejszą Litwę, z wyjątkiem Żmudzi, tak, że podzielona ona została w ten sposób na dwie części. Nowych urzędów tego rodzaju nie tworzono następnie przez czas długi; w ciągu wieku XV powstało tylko jedno województwo, kijowskie, w r. 1471, t. j. po poddaniu tej dzielnicy bezpośredniej władzy wielkiego księcia. Dopiero w początkach XVI stulecia przybyli nowi wojewodowie i nowe województwa. W r. 1504 dostała wojewodę dzielnica połocka, w r. 1507 wydzielono część z województwa trockiego i utworzono z niej województwo nowogrodzkie. Powstałe w r. 1508 województwo smoleńskie utrzymało się bardzo krótko, gdyż upadło już w r. 1514, gdy tę ziemię zajęła Moskwa. Województwo tworzy od r. 1511 dzielnica witebska, zaś w r. 1514 wykrajano znowu część z województwa trockiego, obejmującą ziemie: drohicką, mielnicką, bielską i brzeską, tworząc z niej województwo pod nazwą podlaskiego. Na tem jednak się zatrzymano; tworząc wojewodów, nie powołano obok nich do życia urzędów kasztelańskich, jak to zrobiono w r. 1413, tak że z kasztelanów dalej było tylko dwóch: wileński i trocki.
Dopiero gdy za Zygmunta Augusta zaczęto się liczyć z tem, iż z Polską zawrze Litwa unję ściślejszą, przystąpiono w r. 1566 do wykończenia organizacji i potworzono nowe województwa. Wołyń podzielono na dwa województwa: wołyńskie i bracławskie. Województwo podlaskie zmniejszono, odejmując mu ziemię brzeską, z której utworzono nowe województwo brzeskolitewskie. Wreszcie z województwa trockiego wykrojono dwa nowe: mińskie i mścisławskie. Równocześnie utworzono urzędy kasztelanów, po jednemu w każdem województwie, tak w tych, które teraz zostały zorganizowane, jak i w wszystkich istniejących już poprzednio, z wyjątkiem wileńskiego i trockiego, które je miały od r. 1413.
W ten sposób przybyli Litwie kasztelanowie: połocki, nowogrodzki, witebski, podlaski, wołyński, bracławski, brzeski, miński i mścisławski. Tylko ziemia żmudzka nie została zmienioną w województwo; przecież jednak i dla niej w tymże roku ustanowiono osobnego kasztelana, noszącego tytuł żmudzkiego. Wreszcie w r. 1569 wskrzeszono urząd wojewody smoleńskiego i dodano mu również kasztelana tejże nazwy, choć dzielnica ta znajdowała się wówczas w rękach Moskwy.
Urzędy wcjewodów i kasztelanów na Litwę z Polski przeniesiono; jednak przynajmniej pierwsze z tych urzędów zastosowano w pewnej mierze do odrębnych warunków litewskiego ustroju, t.j. urzędy wojewodów, ustanowione w r. 1413, jak i następne, które powstały w początkach XVI wieku. Urząd woiewody złączono na Litwie z urzędem starosty tejże nazwy, a nadto obejmowali oni swoją władzą, o ile chodziło o funkcje wojskowe, całe województwo, tak, że władzę starosty sprawowali w obrębie swego starostwa, a stali na czele pospolitego ruszenią z całego województwa. Nawet — jak o tem będzie mowa — byli wojewodowie czas jakiś instancją wyższą w stosunku do starostów swego województwa. Na oznaczenie tych urzędów używano nazwy wojewodów i wtedy, gdy chodziło o ich funkcje jako starostów, tak n. p; że sąd starościński zwano sądem wojewody. Z powodu tego pomieszania zajęć wojewody i starosty urząd wojewody przedstawiał się na Litwie inaczej, niż w Polsce. Gdy jednak w r. 1566 potworzono nowe województwa, już ich nie połączono z godnością starościńską. W dawnych województwach połączenie utrzymało: się na stałe. Utworzenie nowych urzędów miało na celu tylko zwiększenie członków rady wielkoksiążęcej ze względu na przygotowywaną unję.
Po roku 1566 zmniejszyły się sądowe atrybucje dawnych wojewodów wobec utworzenia sądów ziemskich a ograniczenia ich sądów do charakteru sądów grodzkich. Atrybucje wojewodów” były odtąd następujące: dowództwo pospolitego ruszenia województwa (oczywiście w nowych granicach województw, o ile chodziło o województwa wileńskie i trockie), ogłaszanie sejmików, o ile te się zbierały dla wyboru urzędników powiatowych, i donoszenie o dokonanym wyborze w. księciu, nominacje i postrzyganie woźnych, które wojewodom oddał statut II litewski, nadzór nad miarami, wagami i cenami napojów, również wojewodom przekazane statutem II. Na Żmudzi te prawa przysługiwały staroście żmudzkiemu.
Kasztelanowie byli tylko panami radami, atrybucyj nie mieli żadnych. Od reformy powiatowej z r. 1565/6 do nich należało odbieranie od chorążego pospolitego ruszenia centralnego powiatu (tylko — innych powiatów do marszałków) i doprowadzanie. go do wojewody.
Urzędy powiatowe. Po starostach pierwsze miejsce na Litwie wśród prowincjonalnych urzędników zajmowali chorążowie; prawie każdy powiat miał swojego chorążego, nie miała ich tylko Żmudź, gdzie chorągiew nosił najstarszy tiwun. Po przeprowadzeniu nowego podziału na powiaty w latach 1565/6 musiano zastosować liczbę chorążych do nowej ich liczby, t.j. zmniejszyć odpowiednio, by każdy powiat miał swego chorążego. Do chorążych należało jednak nie tylko noszenie chorągwi; oni po ogłoszeniu pospolitego ruszenia zwoływali pod broń bojarówszlachtę swego powiatu, mieli też obowiązek pod karą stwierdzić, czy wszyscy zadość uczynili swej powinności, i zdać o tem sprawę. Chorążowie uchodzili za przedstawicieli swego powiatu, . jak o tem mowa będzie przy kwestji składu sejmu litewskiego.
Do wyższych urzędów powiatowych należał urząd horodniczego. Horodniczych miały nie wszystkie grody, ale tylko ważniejsze. Do horodniczych należało czuwanie nad obronnością grodu. Dozierali więc budowli grodowych, by znajdowały się w stanie zdatnym do obrony, prowadzili wykazy obowiązanych do pracy około naprawy grodu, używali ich do tego w razie potrzeby, czy to chodziło o ludzi hospodarskich czy o dobra prywatne, pełniące tego rodzaju obowiązki, wreszcie zarządzali bronią, jaka znajdowała się w grodzie. Do pomocy miał horodniczy pisarza zamkowego, mianowanego także przez w. księcia. W innych zamkach, gdzie nie było urzędu horodniczego, czynności te należały do starosty. Znacznie rzadziej występują urzędy kluczników i podklucznych, którzy zarządzali dochodami z miodowej dani, koniuszych, zawiadujących stajniami i koniuchami hospodarskimi, mostowniczych, mających nadzór nad mostami, bobrowniczych, którzy pilnowali bobrowych gonów, sokolniczych, gajewników; w smoleńskiej dzielnicy byli nieznani gdzieindziej: okolniczy, kaznaczej,
czasznik, danniczy. Z tych urzędów niektóre zanikały z biegient czasu, jak urzędy mostowniczych, bobrowniczych i t. d. To znowu były później niektóre z tych urzędów nadawane nie przez wielkiego księcia, ale przez wojewodów, jak niektórych horodniczych, koniuszych, kluczników i łowczych.
Za to znowu przybywały nowe urzędy. Tak w XVI w. pojawił się urząd wojskiego. Urząd ten z Polski został przeniesiony przedewszystkiem na Podlasie, ale spotyka się go już wtedy i poza Podlasiem. Funkcje jego rozpoczynały się z chwilą wyprawy wojennej; obejmował on wtedy zarząd zamku na czas wójny; z tego powodu wolny był od służby wojskowej. Na Podlasiu pojawiły się już w XV stuleciu urzędy sądowe na wzór polski: sędzia ziemski, podsędek ziemski i pisarz ziemski, później przybył i podkomorzy. W latach 1565/6 przeprowadzono na Litwie nowy podział na powiaty, na którym oparto też nowy ustrój sądowy, o czem będzie mowa. niżej. Każde województwo odtąd miało po kilka powiatów, więcej równomiernych co do obszaru, niż dawne powiaty. Każdy. powiat dostał osobnego sędziego, podsędka i pisarza ziemskich — oraz i podkomorzego. Urzędy te ściśle zastosowano do wzorów polskich.
Przy reformie z r. 1565 wprowadzono jeden jeszcze urząd, którego w Polsce nie było: marszałków powiatowych. Marszałków dostały wszystkie powiaty z wyjątkiem powiatu głównego każdego województwa, tak więc, iż w województwie wileńskiem nie ma marszałka powiat wileński, w trockiem powiat trocki i t. d. Stało się to z tego powodu, iż w każdem województwie był ustanowiony jeden kasztelan, któremu oddano w głównym powiecie te funkcje, jakie w innych powiatach spełniali marszałkowie. Do marszałków należało odebranie pospolitego ruszenia z powiatu od chorążego i doprowadzenie do wojewody; te funkcje w głównym powiecie pełnił kasztelan..
Nadawanie urzędów. Urzędy czy namiestników i starostów, czy też wojewodów i kasztelanów, tak dworskie, jak powiatowe, nadawał wielki książę, w zasadzie według swej woli. Były jednak wyjątki. Przywilej z r. 1492 zastrzegł, a powtarzały to następne przywileje, iż dostojeństwa i urzędy w częściach pogranicznych państwa ma hospodar nadawać w porozumieniu z radą. Ciekawszy wyjątek stanowiły urzędy wojewodów: połockiego i witebskiego
, i starosty żmudzkiego. W dzielnicach połockiej i witebskiej działały tradycje ustrojów republikańskich północnoruskich, które najsilniejszy swój wyraz znalazły w organizacji Wielkiego Nowogrodu. Kiedy też te terytorja przeszły pod władzę wielkich książąt litewskich i dostały od nich namiestników, późniejszych starostów, zamienionych ostatecznie na wojewodów, to potrafiły uzyskać tę koncesję — wyraźnie im to zawarowały przywileje — że król te godności nadawać będzie „po staremu po ich woli”, a jeśli będzie im dostojnik „nielub”, to da innego. Ludność więc wyznaczała sama tutaj odpowiednich kandydatów i przedstawiała ich wielkiemu księciu. Nie wiemy bliżej, w jakiej to działo się formie; odkąd powstają sejmiki, do nich należał wybór wojewody. Podobny wpływ potrafiła sobie wywalczyć i Źmudź, która utrzymała jeszcze do wieku XV organizację pierwotną, wiecową. Liczyć się z tem musiał w. książę, zwłaszczaże posiadanie Źmudzi, tak ważne dla Litwy, było silnie zagrożone przez zakon niemiecki; nie mógł więc książę zrażać ludności, musiał ją zyskiwać przez zapewnianie wpływu na sprawy państwowe. Wyznaczenie starosty należało też tu do ludności, jak w tamtych dzielnicach ; ale nietylko starosty, bo także i tiwunów, którzy również z wyborów pochodzili, a później wogóle wszystkich urzędników, nawet kasztelana. Nominację dawał im następnie wielki książę.. Wyjątkowo w r. 1522 dał Zygmunt I ówczebnemu staroście Janowiczowi dożywotnie prawo obsadzania wszelkich urzędów na Żmudzi.
Prawa urzędników. Urzędy były pierwotnie dawane do woli w. księcia, który je mógł każdej chwili odebrać. Ale urzędy wojewodów i kasztelanów, utworzonych w r. 1413, już od początku uważano jako nadawane dożywotnio; jako dożywotnie uważano później i inne urzędy, tak wojewodów i kasztelanów, jak dworskie i niższe ziemskie, w praktyce zaś były nimi zwykle także i urzędy starostów. Stanowisko urzędników wzmocnione zostało przez to, iż według przywileju z r. 1492 nie wolno było hospodarowi urzędu odbierać bez wiedzy rady wielkoksiążęcej; nie wolno też było urzędników, jak i dzierżawców, jeśli byli pomówieni o złe gospodarowanie dobrami, usuwać na zaoczne oskarżenie, lecz tylko po wysłuchaniu ich przez księcia. Przejął te przepisy i jeszcze szerzej określił statut I.
Wynagradzanie urzędników było rozmaite. Namiestnicy, poźniejsi starostowie, brali część dochodów z dóbr, przez nich zarządzanych, jak o tem będzie mowa niżej; nadto mieli prawo, gdy objeżdżali dla celów administracyjnych czy sądowych podległe im. terytorja, będące czy hospodarską czy prywatną własnością, do utrzymywania przez ludność i do podarków, co później często było określone dokładnie, ewentualnie zamieniane na świadczenia w naturze czy pieniężne pod nazwą stacji lub — w ziemiach południowo: ruskich — poludja. Nieraz jednak pobierali poludje i obok tego zachowali prawo do utrzymania. Obowiązki te z dóbr prywatnych zostały po większej części usunięte już w XV wieku; utrzymały się pod nazwą stacji w dobrach hospodarskich, silnie jednak ograniczone przez reformy gospodarcze XVI w. Urzędnicy sądowi, a i inni, mieli prawo do różnego rodzaju opłat za czynności przez nich wykonywane. Inni znowu dostawali uposażenie. w ziemi lub też dzierżawy; wyjątkowo, lecz z biegiem czasu coraz częściej, spotyka się stałe roczne jurgielty.
Na Litwie nie była znana „incompatibilitas” urzędów; można było godności różne łączyć z sobą, a nawet, jak wiemy, niektóre urzędy wojewodów były stale połączone z urzędami starostów. W praktyce zwłaszcza w XVI stuleciu w coraz wyższej zdarza się to mierze, że po kilka urzędów piastowała jedna osoba, nawet takich, które dawały wstęp do rady. Oczywiście zajmował taki dostojnik w radzie wtedy miejsce, które odpowiadało najwyższej z piastowanych przez niego godności.
Сканы: с. 76-77 и далее.