Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Период II. Князья, бояре, шляхта и вероисповедания: оригинал

Период II. Князья, бояре, шляхта и вероисповедания. С. 33-52. Польский текст издания 1921 года.

4. Kniaziowie. — Bojarzy. — Szlachta

Literatura: Bartoszewicz, Kniaź i książę; Jabłonowski, Rewizja zamków; Владимірскій-Будановъ, Помѣстія; Довнаръ-Запольскій, Государственное хозяйство, rozdz. 6; Любавскій, Сеймъ, rozdz. 4 i 5; Грушевскій, Історія, t. V, rozdz. 2; Лаппо, Великое княжество, rozdz. 2; Леонтовичъ, Бояре и служилые люди; Tenże, Правоспособность; Любавскій, Очеркъ, rozdz. 11—14, 20—22; Baranowski, Z dziejów feudalizmu na Podlasiu; Tenże, Podlasie; Jabłonowski, Podlasie; Лаппо, Повѣтъ, rozdz. 3; Kutrzeba, Unja, cz. I, rozdz. 2; Radzimiński, Jeszcze o kniaziu i księciu; Tenże, O tożsamości tytułów; Jabłonowski, Kniaziowie litewskoruscy. — Kwestji herbów dotyczą: Jabłonowski, Najnowsze teorje heraldyczne; Tenże, W sprawie średniowiecznej heraldyki litewskoruskiej; Małecki, Znaczenie unji horodelskiej; Piekosiński, O źródłach heraldyki ruskiej; Semkowicz, Braterstwo; Tenże, W sprawie początków; Halecki, O początkach; Tenże, Kwestje sporne.

Recepcja polskiego pojęcia szlachty. Pod wpływem w części naturalnego rozwoju, w dużej mierze zaś oddziaływania Polski, przetwarzyły się gruntownie stosunki społeczne na Litwie. Polska wytworzyła już w końcu XIV wieku stany, silnie od siebie odcięte, oparte na odrębnych przywilejach. Na czele społeczeństwa stał — obok stanu duchownego — stan szlachecki. Nie. tylko zaś stan ten wyodrębniony był od innych stanów tem, że miał swoje odrębne przywileje ziemskie, że miał herby, które go jaskrawo odróżniały od reszty społeczeństwa — ten stan odznaczał się tem także, że w jego granicach panowała równość praw i swobód. Między szlachtą różnic nie było; drobna grupa szlachty niższego rzędu, włodyków, szybko zaginęła bez śladu. To pojęcie polskiego szlachcica zostało przeniesione na Litwę. Po raz pierwszy użyto nazwy szlachcica w przywileju (akcie unji) horodelskim z r. 1413; ale już pierwszy przywilej z r. 1387 określa prawa bojarów na wzór praw polskiej szlachty. Późniejsze przywileje ziemskie określają coraz dokładniej stosunek wytwarzającej się warstwy szlacheckiej do wielkiego księcia, przejmując, kopjując poprostu nieraz, przepisy polskie, to znów zawierając postanowienia wprawdzie takiej treści, jakiej nie znały przywileje ziemskie polskie, lecz po to tam tylko umieszczone, by zbliżyć ustrój litewski do norm polskich. Przywilej horodelski z r. 1413 i następny z r. 1434 przeszczepiły na Litwę także organizację stanu szlacheckiego, jak ona się w Polsce wyrobiła, wprowadziły oznaki szlachectwa: herby.

Nie łatwa to jednak była rzecz, zaasymilować ustrój społeczny litewski do polskiego, bo nietylko Polska wyprzedziła znacznie w rozwoju Litwę, ale nadto Litwa poszła w rozwoju już od początku w innym, niż Polska, kierunku. Polska nie znała podporządkowania jednych ludzi pod drugich, a tych znowu pod innych. Tu rycerstwo stanowiło warstwę względnie jednolitą, która mogła łatwo przekształcić się w równo uprzywilejowaną szlachtę. Nie rozrodzona zbytnio rodziną książęca nie rozbudziła kwestji określenia stanowiska książąt w spółeczeństwie; zawsze stali ponad społeczeństwem, pozostali władcami.

Inaczej na Litwie; tu cały był szereg szczebli w społeczeństwie, a poszczególne warstwy ludności tak się z sobą zlewały, że trudno nieraz było stwierdzić, gdzie są granice jednej warstwy, odkąd się zaczyna następna. U góry kniaziowie różnej potęgi, dalej bojarzy, wśród których znowu różnice społeczne i gospodarcze bardzo duże, tak że jedni książętom mogli wyrównać, inni prawie że już zahaczali o warstwy niższe, a z tych część znowu, najwybitniejsza, na wzór bojarów pełniła służbę wojskową. Byli kniaziowie drugiego rzędu, od innych kniaziów zależni, byli bojarzy drugiego rzędu, zależni od rozlicznych kniaziów, usunięci z pod włądzy bezpośrodniej wielkiego księcia, byli nawet bojarzy, zależni od bojarów. Kwestyą było też pracy prawie dwóch wieków, nim ten różny społecznie od polskiego organizm społeczny nagiął się do form, z Polski przyniesionych, nim został w te formy wtłoczony, nim z kniaziów i bojarów wreszcie wytworzyła się nowa warstwa, która już szlachtą się zwała. W XVI wieku

ten rozwój dobiegł w znacznej mierze kresu, przed unją lubelską, choć pewne ślady odrębnych form odnajdą się i później.

Tego przekształcenia prawnego warstwy wyższej na Litwie dokonały głównie przywileje ziemskie.

Rozwój uprzywilejowania warstw wyższych, przedewszystkiem bojarów, bo do nich w pierwszej linji odnosiły się przywileje, przedstawia w dwóch kierunkach znaczne odrębności w stosunku do rozwoju rycerstwa w zachodniej Europie, a w Polsce specjalnie. Gdzieindziej o przywileje najprzód walczył kościół, za kościołem zaś dopiero, biorąc go sobie za wzór, szła warstwa rycerska, przejmując jego postulaty, oczywiście z odpowiedniemi modyfikacjami. Na Litwie tego nie było; tu pierwszy przywilej + dla bojarów wyprzedził nawet pierwszy przywilej dla duchowieństwa. Drugą cechą zaś było to, iż gdy przywileje ziemskie na Zachodzie, wystawione dla całego stanu, pojawiały się wtedy, gdy już szereg jednostek zdobył dla siebie przywileje w formie :specjalnych nadań, na Litwie zjawił się najpierw przywilej ziemski, „gdy jeszcze zgoła przywilejów specyalnych na rzecz jednostek mie było.

Ten stan rzeczy da się wytłómaczyć jedynie tem, iż mamy tu do czynienia z recepcją urządzeń polskich, które przeniesiono ma grunt litewski w epoce wcześniejszej, niż ta, w której przywileje ziemskie mogły się były pojawić, z recepcją dokonaną w tym celu, by przez zapewnienie pewnych swobód i wolności na rzecz bojarów zyskać ich dla połączenia z Polską oraz dla religji katolickiej. Dostało więc bojarstwo litewskie przywileje wcześniej, nimby mogło było je dostać w naturalnym biegu rzeczy. Kwestja związku z Polską, chęć utrwalenia unji, to powód do wydawania i następnych przywilejów; w r. 1413 w akt unji i przepisy przywilejowe wciągnięto, przywileje z r. 1432 i 1434 ściśle łączyły się układami o unję, przywilej z r. 1447 umożliwił nawiązanie unji na nowo; w szybszych wskutek tego stadjach uzyskali bojarzy uprawnienia, niżby to mogło nastąpić w naturalnym biegu rzeczy, względnie więc wcześniej, niż je uzyskała polska szlachta.

Treść przywilejów ziemskich. Kwestją pierwszorzędnej wagi dla bojarów litewskich było określenie prawne ich stosunku do ziemi, na której siedzieli, zapewnienie im praw do tej ziemi, którą posiadali z łaski wielkiego księcia tak, że mógł on ją każdej chwili odebrać. Celem dążeń bojarskich było uzyskanie pełnej własności tej ziemi, tak jak pełną własność miała polska szlachta. Już pierwszy przywilej, z r. 1387, zagwarantował bojarom prawo, iż ziemią odziedziczoną mogą swobodnie zupełnie rozrządzać, używać jej do woli swej, alienować. Tyczyło się to prawo jednak tylko dóbr dziedzicznych, nie tych, które bojarowie dostali od wielkiego księcia w nagrodę usług. Przywilej horodelski z r. 1413 roższerzył to prawo także i na dobra wysłużone, o ileby bojarzy dostali te dobra jako dziedziczne i wielki książę da na to dokument; i takiemi dobrami będą mieli prawo swobodnie rozrządzać. Jednakże alienacja takich dóbr mogła się dokonywać tylko za zgodą wielkiego księcia; oczywiście chodziło przy tem zastrzeżeniu o zabezpieczenie służby wojskowej przy przechodzeniu dóbr tych do rąk innych. W następnych. przywilejach ta kwestja zeszła do żądania formalnego tylko dokonywania aktu alienacji wobec księcia, względnie jego urzędników. Obok jednak dóbr, oddanych w pełni bojarom, posiadali oni dobra, które dostali od wielkiego księcia, ale nie prawem wieczystem; tych mogli używać jedynie stosownie do treści nadań, jak to zaznaczał wyraźnie przywilej z r. 1434. W przywileju z r. 1447 Kazimierz poszedł znacznie dalej, zrównał bowiem prawo bojarów do dóbr, , nadanych przez Witolda i Zygmunta, z prawami, jakie mieli bojarzy do dóbr dziedzicznych, czyli że takie dobra dostali na własność nieograniczoną. Utrzymały się ograniczenia co do własności dóbr, pochodzących z nadań wielkiego księcia, które zostały dokonane po śmierci Zygmunta, tj. po roku 1440. Tak pozostało i nadal.

Obok ustalenia stosunku do ziemi uzyskali bojarzy w przywilejach zabezpieczenie osobistych swobód. Pierwszy przywilej z r. 1387 zapewnił, iż bojarzy mogą według swej woli wydawać. za mąż córki, krewne i wdowy, bez mieszania się w to wielkiego. księcia. Przywilej z r. 1434 przyniósł gwarancyę, że wielki książę. nie będzie karał arbitralnie bojarów, lecz .tylko po przeprowadzeniu procesu; jeszcze ściślej tę zasadę określił przywilej z r. 1447, iż nie może być bojar karany karą pieniężną, konfiskatą majątku, więzieniem, ani na ciele, jak tylko po przekonaniu gó w sądzić przy zachowaniu form procesowych,.i to gdy się zjawią

osobiście tak pozwany, jak powód. Powołano się co do tego na zwyczaje polskie, chodziło tu bowiem o zasadę, już poprzednio w Polsce przyjętą (1422 i 1425), a znaną pod nazwą zasądy: neminem captivabimus nisi iure victum. Przywileje litewskie sformułowały tę zasadę dokładniej i szerzej. Tenże przywilej z r. 1447 zapewnił, że odpowiedzialność za przestępstwa będzie ściśle osobistą, tak że nikt nie może być karany za przestępstwa krewnych lub sług, z wyjątkiem zdrady stanu. Wreszcie tenże przywilej do. zwolił na swobodne opuszczanie Litwy, czy w celu zdobycia majątku, czy z rycerskich pobudek, byle nie udawano się do ziem nieprzyjacielskich.

Znacznie powolniej uzyskiwali bojarzy w przywilejach oswobodzenie od tych rozmaitych ciężarów, które z dóbr ponosić musieli na rzecz wielkiego księcia. Choć już przywilej z r. 1387 uwolnił ich od posług z pewnymi wyjątkami, zdaje się tylko tyle to znaczyło, że osobiście nie mieli być do tych posług powoływani. Obowiązek budowy nowych zamków i naprawy starych, . utrzymany przez przywilej z r. 1387, pozostał w mocy i według przywilejów następnych z r. 1413 i 1434. Dopiero w r. 1447 bardzo znaczne wprowadzono ulgi; usunięto dawanie podwód i koszenie siania w dobrach książęcych, zaś ograniczono obowiązek do budowy, względnie naprawy zamków, mianowicie usunięto wożenie kamieni, berwion i drew na palenie cegły i wapna. Pozostały nadal jeszcze obowiązki budowy nowych i naprawy starych mostów, naprawy dróg i dawania stacji. Za to bardzo daleko poszedł przywilej w kwestji danin, zniósł bowiem zarówno dziakło, jak i serebszczyznę. Najdonioślejszy to z przywilejów ziemskich, zwłaszcza przez zwolnienia od ciężarów, mający znaczenie więc dla Litwy takie, jak przywilej koszycki z r. 1374 dla Polski. W porównaniu z Polską widzimy na Litwie bardzo ciekawy objaw, iż gdy w Polsce najprzód przyszły zwolnienia od :ciężerów, a później swobody natury politycznej, tu działo się na odwrót. : I znowu gdy w Polsce przywileje bardzo ograniczały obowiązek służby wojskowej szlachty, przywileje litewskie pod tym względem nie zawierały żadnych postanowień, tak że służba wojskowa ostała.się tu w pełni, jak poprzednio.

To były główne postanowienia, zawarte w przywilejach ziemskich na korzyść bojarów, a następnie także i kniaziów (od przywileju z r. 1434 począwszy). O innych ograniczeniach władzy” wielkiego księcia, które również w przywilejach się mieściły, ewentualnie i o przepisach, tyczących się ustroju i zarządu państwa, które tu zostały ujęte w przepis prawny, tak jak i — bardzo. rzadkich zresztą — przepisach z zakresu prawa sądowego, będę mówić w odpowiednich miejscach.

W przywilejach dzielnicowych mniej się spotyka tego rodzaju przepisów, któreby zapewniały stanowisko społeczeństwa. wobec władzy. Ale przecież są, i to wyrosłe z rodzimego gruntu, bez jakiejś recepcji; spotyka się ich więcej, gdy zaczynają na te ziemie oddziaływać przywileje ziemskie i służyć — częściowo: przynajmniej — za wzór.

Zabezpieczenie od niekarania bez sądu zawierały już pierwsze, zaginione, przywileje Witołda dla ziemi połockiej i witebskiej; namiestnikowi wielkiego księcia nie wolno było „bez isprawy kazniti”, ani brać na męki czy więzić. Szerzej to jeszcze omawiał późniejszy przywilej połocki Kazimierza, który wprowadzał też zasadę odpowiedzialności karnej indywidualnej. W dzielnicy kijowskiej wprowadził zasadę niekarania bez sądu dopiero przywilej zaginiony z r. 1471, na Żmudzi przywilej z r. 1492; inne jej nie zawierają. 5 ,

Ustaleniem stosunku bojarów do ziemi te przywileje się nie: zajmowały; dawały zwolnienia od ciężarów na rzecz księcia, lecz” dużo skąpsze, niż te, które były zawarte w przywilejach ziemskich. Tak na Żmudzi Kazimierz zastrzegł, iż wolni są od koszenia siana po dworach hospodarskich ci, co nie siekli go za Witołda i Zygmunta, że bojarzy wolni są, jak już byli za Witołda: i Zygmunta, od pracy koło grodów i zastawy tj. straży w nich. Ale jeszcze w r. 1492 stwierdzono w przywileju dla Żmudzi obowiązek opłaty kunicy. Wołyń został zwolniony od dawania powołoszczyzny w r. 1501, Kijów od podymszczyzny W r. 1529. W ziemi połockiej i witebskiej usunął już Witold stacje namiestnika, usunięto później służbę bojarów i mieszczan na dworach hospodarskich. Zwolnienie od serebszczyzny dostała ziemia połocka koło r. 1451 — prócz mieszczan. Rozszerzenie zwolnień od ciężarów w tych ziemiach przyszło dopiero z rozciągnieniem. na nie ziemskich przywilejów.

Herby. Obok uzyskania przywilejów od " monarchy drugą.

podstawą organizacji szlachty było wszędzie wyrobienie się specjalnych oznak, odróźniających ją od innych stanów. Tą oznaką, i to dziedziczną, były herby. Litwa herbów w tem znaczeniu nie znała; wprawdzie tak w litewskich, jak i ruskich dzielnicach Litwy już używały niektóre osoby znaków podobnych do herbów, nie miały one jednak znaczenia herbów wobec tego, że obce było ziemiom tym pojęcie szlachectwa na modłę zachodnioeuropejską, którego część składową herb stanowił.

Na Litwę został herb przeniesiony dopiero w unji horodelskiej z r. 1413. Rody polskie w liczbie 47 przyjęły każdy do swego herbu jednego z bojarów litewskich. Była to więc masowa adopcja do polskich rodów szlacheckich rodów litewskich w osobach ich najwybitniejszych reprezentantów. Oczywiście te oznaki herbowe przyjęte zostały jako oznaki dziedziczne. Jest to jedyny znany w historji przypadek takiego masowego uszlachcenia, jedyny przypadek takiego rozciągnięcia od jednego razu organizacji szlacheckiej, na herbach opartej, na całą warstwę wyższą jakiegoś państwa. Unja horodelska zawarta jednak była z Polską tylko przez Litwę ściślejszą; co więcej, tylko ci, którzy wyznawali religię rzymsko-katolicką, byli dopuszczeni do korzystania z swobód i praw, jakie w akcie Jagiełły i Witołda zostały w Horodle nadane. Wskutek tego do adopcji ze strony rodów polskich dopuszczone zostały tylko rodziny litewskich bojarów, z wykluczeniem ruskiego żywiołu, nawet z granic Litwy ściślejszej. Dopiero przywilej z r. 1434 rozszerzył możność uzyskania herbów także i na ruskich bojarów, z całej już Litwy, więc z t. zw. Rusią, a to w tej formie, iż ruscy bojarzy mogli dostać herby od bojarów litewskich, za porozumieniem się tychże z odpowiedniemi rodami polskimi. Nie było tu już więc masowej adopcji, została jedynie otwarta możność do adopcji poszczególnych osób czy rodów, do rozszerzania więc w ten sposób polskich herbów na rody ruskie, bez względu na ich wyznanie. Nie przyszło wtedy więc do masowego przyjęcia herbów polskich, jak to się stało ze strony szlachty litewskiej. w Horodle, lecz. w biegu czasu przyjmowała ta szlachta polskie herby, przez adopcję ze strony rodów, które te herby miały, albo też tworzyła sobie dowolne znaki i te za swoje uznawała herby; takie rodziny określano

w heraldyce jako mające własny herb.

Zamknięcie szlachty. Nagany. Nobilitacje. Ustalenie koła szlachty nie było na Litwie rzeczą łatwą wobec braku ścisłych odgraniczeń poszczególnych warstw społecznych, tak, że długich trzeba było dziesiątków lat, nim ostatecznie kwestja przynależności do szlachty dobiegła swego kresu. Dopiero też w XVI stuleciu rozdział stanowy silniejsze zrobił postępy.

Brakowało zwłaszcza na Litwie ostrzej ząarysowanej granicy między niższemi warstwami bojarów a najwyższą warstwą ludności zależnej, którą stanowili słudzy putni, pancerni, konni, czy jak oni się wogóle nazywali; nieraz ze względu na to, że ich stanowisko faktyczne było analogiczne do stanowiska bojarów, nazywano ich także bojarami putnymi, pancernymi czy posiednymi. Byli oni bowiem osobiście wolni a pełnili z swoich gruntów tylko służbę wojskową. Starali się oni do szlachty dostać i nieraz im się to udawało. Na Żmudzi zwłaszcza „wkupywali się” na bojarów u starostów, czemu położono kres dopiero w r. 1557, postanawiając, że za szlachtę mają być poczytani tylko ci, którzy w roku 1532 — przyjętym za normalny — nią już byli. Ale zdarzało się też naodwrót, że bojarzy spadali do warstwy niższej, przyjmując na siebie obowiązki ludności zależnej, gdy nie mogli podołać ciężarom służby wojennej.

Do ustalenia, kto do szlachty należy, przyczyniły się wywody szlachectwa, spowodowane bądź zarzutami wprost nieszlacheckiego pochodzenia, bądź też twierdzeniem, że ktoś ponosi ciężary, od których szlachta była wolną, daje dziakło, kosi siano i t. d.; zwłaszcza od ostatniej ćwierci XV stulecia coraz częściej takie zachodziły wypadki. Udowadniano przynależność do szlachty świadectwem krewnych, szlachty niepodejrzanej lub sąsiadów, wyrokami, dawniej już szlachectwo tych osób stwierdzającemi, piastowaniem godności czy świadectwem okolicznych (w dzielnicy smoleńskiej). Nie było co do wywodu szlachectwa jakiejś stałej praktyki; w r. 1522 dopiero wydano ustawę „o wywodzie szlachectwa za primowoju”. Szlachcic, któremu — jak się ustawa wyraża — przyganiono na cześć, miał dowodzić dwoma z szlachty, krewnymi, że on z dziada i pradziada z ich rodu, brat ich po krwi; w razie, gdyby nie mógł dwóch dostawić, wystarczało uzupełnienie świadectwa jednego krewnego własną przysięgą, w razie zaś niemożności dostawienia jako świadczącego choć jednego

krewnego, miano przedkładać stare listy (dokumenty) wielkich książąt Witołda, Zygmunta lub Kazimierza albo też panów rad, stwierdzające ich szlachectwo lub ich przodków.

Statut litewski pierwszy, z r. 1529, nieco zmieniał te przepisy, nakazując przysięgę po dwóch z rodu ojca i matki, tak że więc odtąd trzeba było wykazania i szlachectwa matki, by być za szlachcica uznanym; w razie niemożności dostawienia krewnych mieli zaświadczać szlachectwo dwaj sąsiedzi szlachcica. Jeśli chodziło o obcego, miał pojechać tam, skąd przywędrował, i przywieść dowód szlachectwa; gdyby jednak Litwa była w wojnie z tym krajem, wystarczało świadectwo dwóch jego ziomków. W praktyce przyjmowano także i dowód z dokumentów, jak również potwierdzenia hetmanów o odbywaniu służby wojskowej szłacheckiej.

Bardzo silny wpływ na ustalenie, kto do szlachty należał, wywarł popis wojenny z r. 1528. Spisano wtedy tych, którzy byli obowiązani do służby, i rodzaj ich służby; ponieważ o tej służbie wojennej decydowało stanowisko społeczne popisywanych, więc też ten popis je stwierdzał. Nieraz potem powoływano się na ten popis dla dowiedzenia szlachectwa. Możność zaś znowu dostawania się do szlachty dla bojarów putnych przecięła ustawa z r. 1529 dla województw wileńskiego i trockiego oraz dla Żmudzi, Podlasia i włości podnieprskich, znosząca ich służbę wojskową.

Wreszcie pomiera wołoczna, o której niżej będzie mowa, również przyczyniła się w tych obszarach, w których ją przeprowadzono — a objęła ona przeważną część państwa litewskiego — do ustalenia granic między szlachtą i nieszłachtą. Do wynagrodzenia za grunty, pobrane pod pomierę, tj. do t. zw. odmiany, miała prawo tylko szlachta, więc też niejednokrotnie. przy pomierze musieli dowodzić szlachectwa ci, którym prawa do odmiany zaprzeczali rewizorowie. W tych częściach. państwa, gdzie nie było pomiery, przeprowadzono rewizję dóbr hospodarskich, przez co także ustalono charakter ludności włościańskiej co do wielu jedenostek, zamykając im możność dostania się do szlachty. Zmiana stanowiska bojarów pancernych, putnych i t. d; dokonana przez pomierę wołoczną i ustawę wołoczną z r..1557, również ten sam wywarła skutek. Nieraz następnie powoływano się w kwestjach wątpliwych na pomierę, przedkładając np. przyznanie odmiany jako dowód szlachectwa.

W taki sposób odcięła się szlachta od reszty społeczeństwa, zamknęła. Kto się chce do szlachty dostać, ten musi się starać o wyraźne zaliczenie do niej przez przywilej monarchy, nadający mu szlachectwo i herb. Takie przywileje nobilitacyjne pojawiają się też na Litwie, ale dopiero w XVI stuleciu.

Ustalenie kręgu tych osób, które do szlachty się zaliczać mogły, dokonało się w przeważnej mierze przed unją lubelską, lecz i później jeszcze spotyka się wypadki wątpliwości, nawet w XVII stuleciu; z takim trudem dokonywał się ten proces przekształcenia społeczeństwa. Choć jednak prawnie jedno było pojęcie szlachectwa — na wzór polski, to jednak pod względem społecznym przecież pozostały duże różnice, wyrażające się nawet w specjalnych przywilejach pewnych grup szlachty. Cały szereg tu szczebli od książąt i panów do szlachty zaściankowej i okolicznej, do bojarów „pod hospodarem".

Kniaziowie. Stanowisko kniaziów uległo w ciągu tego okresu, i to szybko, bardzo silnemu przekształceniu. Witołd, odkąd objął rządy na Litwie w zastępstwie wielkiego księcia a później jako wielki książę, prowadził akcję energiczną, dążąc konsekwentnie do celu: do usunięcia wszystkich kniaziów większych, specjalnie zaś tych, którzy całemi rządzili dzielnicami. Zniknęli też w ciągu niewielu dziesiątków lat na przełomie XIV i XV w. w przeważnej mierze tacy kniaziowie, a ich miejsce zajęli namiestnicy wielkoksiążęcy, tak że te ziemie zostały podporządkowane wielkiemu księciu bezpośrednio. Wpływało to na podniesienie siły wielkiego księcia a na osłabienie warstwy kniaziów. Wśród reszty kniaziów, wśród tych, którzy się ostali, również: widać rozkład. Dzielnice się rozpadały, dzieliły, w razie jeśli książę więcej po sobie zostawił synów. Wielu z nich w walkach z wielkim księciem Witołdem i następnymi potraciło swoje księstwa, tak że już w XV wieku spotyka się kniaziów, którzy przestali być władcami, przyjęli bojarskie ziemie, lub nawet weszli w zależność od innych kniaziów lub bojarów - (nazywani wtedy : służylije kniaziata).

W ten sposób został podkopany byt kniaziów czy ich stanowisko. Wielki książę wprawdzie nie zupełnie wszystkich usuwał,

nieraz nawet jeszcze nadawał dzielnice, i to znaczne, na rzecz: kniaziów czy to z rodu Giedymina, czy to Ruryka, często zwłaszcza kniaziom, którzy do Litwy zbiegli z Moskwy. Jednakże położenie: tych kniaziów było inne. Księstwa, które posiadali tytułem dziedzictwa, były w ich rozporządzeniu, oni je przekazywali znowu swoim potomkom, rozporządzali niemi swobodnie; inaczej, o ile: chodziło o dzielnice, które dostawali kniaziowie wprawdzie w charakterze władców, jednak z nadania księcia. Wtedy wielki książę: określał prawa księcia do takiej dzielnicy, a określał tak, by jaknajmniej w danych warunkach ograniczać możność ewentualnego: znowu powrotu takiego księstwa do swoich rąk. Trojakiego rodzaju spotykamy tu nadania: 1) do woli hospodara, tak że może: takie księstwo każdej chwili odebrać; nieraz też to robi, dając. ewentualnie w zamian inne księstwo, 2) dożywotnie, i wreszcie 3) dziedziczne, ale tylko w linji prostej, tak, że na bocznych krewnych te księstwa nie przechodziły.

Rezultat był ten, że później, w drugiej połowie XV i w XVI stuleciu, dużo jeszcze z tych księstw, które byt swój utrzymały, przestało egzystować, przypadły wielkiemu księciu czy to w drodze konfiskaty za zdradę kniazia, czy też, że taki kniaź sam je: przekazywał wielkiemu księciu, co się niejednokrotnie zdarzało, czy też, że wymierali tacy kniaziowie bezpotomnie. Coraz zwiększała się ilość ziemi, bezpośrednio rządzonej przez wielkiego księcia, coraz ubywało silniejszych zwłaszcza kniaziów.

Powoli, niepostrzeżenie prawie, ale radykalnie zmieniało się stanowisko kniaziów pod prawnym względem. Byli oni pierwotnie władcami, choć podporządkowanymi wielkiemu księciu. W ciągu: wieku XV to stanowisko stracili i przemienili się w warstwę społeczną. Ta przemiana dokonywała się w prostym stosunku do wzrostu władzy wielkiego księcia oraz przywilejów bojarów. Dzielnice kniaziów, stanowiące odrębne państwa, odznaczały się tem, iż nie podlegały władzy wielkiego księcia, którego od tych terytorjów odgradzali kniaziowie, tak że tylko przez tych kniaziów mógł się do tych dzielnic odnosić, w przeciwstawieniu do ziem, które dzierżyli bojarowie, obowiązani z nich do ponoszenia przeróżnych ciężarów wprost na rzecz wielkiego księcia. Dobra kniaziowskie więc w stosunku do wielkiego księcia przedstawiały się jakby dobra, mające immunitet, jednak taki, który powstał nie

przez przywilej, udzielony od monarchy, ale który wynikał z naztury dóbr tych, jako kniaziowskich posiadlości. Gdy i bojarzy zaczęli zyskiwać immunitety przez przywileje, nadawane im ze :strony wielkiego księcia, różnice pomiędzy bojarami a kniaziami zzaczynały się zacierać, a dwie te, genezą różne klasy, poczynała łączyć wspólność interesów.

. W ten sposób dokonało się zejście kniaziów do rzędu «czynnika społecznego. Obce im musiały pozostać pierwsze przywileje ziemskie; ani tyczyć się mogły ich, jako monarchów, stojących ponad społeczeństwem, ani nie przedstawiały dla nich wartości; zmieniło się fo w miarę upadania kniaziów a rezultatem było, iż stąło się dla nich rzeczą pożądaną, by i na nich rozciągnięto przywileje ziemskie, by i oni mogli z nich korzystać. ł tego dopięli. Przywilej z r. 1434 objął i kniaziów. Odtąd korzystali oni już ze wszystkich następnych przywilejów, które i ich prawa gwarantowały i na nich rozciągały nowe uprzywilejowania. To jednak, co uważali kniaziowie widocznie za swoją zdobycz, obniżało ich stanowisko, dawało sankcję przemianie ich z władców na poddanych.

Weszli oni w ten sposób do tej nowej warstwy szlachty, która tworzyła się, przybierając — na wzór zachodnio -europejski — cechy stanu. Przy tem zacieraniu się różnic między kniaziami a bojarami, specjalnie tą częścią bojarów, którą panami nazywano, stało się rzeczą możliwą, iż dobra książęce obejmował bojarpan i tu wszelkie takie prawa wykonywał, jakie poprzednio „służyły kniaziowi. Rozstrzygało o prawach i obowiązkach tego, kto władał obszarem ziemi, to, jakie tej ziemi były cechy. A mógł naodwrót i kniaź posiadać ziemię bojarską.

Panowie. Z pośród bojarów wyróżniła się jedna część, . która ponad resztę się wzbiła. Byli to t. zw. panowie. Do rzędu panów weszły jedenostki społecznie i gospodarczo silniejsze, które potrafiły od.księcia uzyskać specjalne dla siebie przywileje. Panom takie przysłużąły przywileje. Pierwszy — to inny sposób odbywania służby wojskowej; gdy bowiem bojarzy obowiązani byli w razie wyprawy stawać pod chorągwią powiatową, panowie mieli ten przywilej, iż stawali pod własną chorągwią, byli więc panami chorągiewnymi; umożliwiało wytworzenie własnych chorągwi to, iż obszar ziemi, jaki oni posiadali, był znaczny, że więc poczet ludzi,

jaki z nimi szedł na wojnę, obejmował znaczną ilość osób. Pod. tym względem panowie wyrównali książętom, którzy pierwotnie: jedni tylko własne mieli chorągwie. — Drugi przywilej tyczył się kwestji podsądności; gdy bojarzy podlegali jako pozwani sądownictwu wielkoksiążęcych namiestników, względnie starostów, panowie mieli t. zw. egzempty, t. zn. przywilej, iż ich nikt sądzić: nie mógł prócz jednego wielkiego księcia. Było to niesłychanem utrudnieniem dochodzenia w stosunku do nich sprawiedliwości,. a zniknęło dopiero w r. 1564, kiedy -tego prawa sami wyraźnie się zrzekli, by umożliwić dojście do skutku nowej organizacji: sądownictwa w Wielkiem Księstwie. I ten znowu przywilej był topierwotnie przywilej wyłączny kniaziów. Zaznaczyć należy, iż ten. przywilej mógł służyć osobiście panu, tak że wszystkich jego: - dóbr się tyczył, lub też tylko niektórych wyraźnie oznaczonych.. Wreszcie w sprawach administracji kraju do nich musiał się zwracać wielki książę wprost, nie bezpośrednio przez urzędników,. a więc wprost listami wzywał ich na sejmy, czy na wyprawę wojenną i t. d. ”

Tak panowie, korzystając na podstawie specjalnych przywilejów z prawa odbywania służby wojskowej pod osobną chorągwią i z prawa egzempty sądowej, a na podstawie ogólnych przywilejów ziemskich z immunitetu dla dóbr swoich, wyrównyweli. książętom. Tem łatwiej mogli obejmować więc i dobra książęce w swe ręce. Tem łatwiej mogli kniaziowie zespolić się z warstwą bojarów, gdy ich od części tychże, panów, prawnie prawie nic nie różniło.

Ci to panowie rządzili — z resztką książąt — na Litwie. Prze:. waga ich występowała bardzo jaskrawo, gdy chodziło o wyprawęwojenną. Przecie w XVI w. n. p. trzej Kiezgajłłowie dawali tylko. o 53 koni mniej przy wyprawie, niż cała ziemia wołyńska z 282 jej kniaziami i bojarami, wszyscy Kiezjgajłłowie stawiali na wyprawę 768 koni, Radziwiłłowie 621, Gasztołdowie 466 i t. d.;. z pośród książąt tylko jeden ks. Ostrogski mógł się z. nimi mierzyć, wystawiając 426 koni.

Drobna szlachta. Bojarzy „pod hospodarem". Na odwrotnym końcu stanu szlacheckiego. stała szlachta drobna, której wiele było w niektórych zwłaszcza. dzielnicach Litwy. Była. szlachta, która miała bardzo niewielką :ilość. ziemi, tak, że dla.

służby wojskowej po kilku ich się składało na jednego konia; albo nielicznych miała ona chłopów, albo też zgoła ich nawet wcale snie posiadała. Siedzieli najczęściej tacy szlachcice razem, w je: dnej wsi, a takie wsie nosiły nazwę zaścianków (na Podlasiu ii Litwie etnograficznej ) albo okolic (szlachta okoliczna); odróżniały się takie wsi nieraz już nazwą od innych. Na wzrost ilości takiej :szlachty działało w wieku XVI zwłaszcza to, iż wobec działalno- :ści panów, dążących do rozprzestrzenienia swoich dóbr, brakło dla niej możności ekspanzji, tak, że, rozradzając się, coraz bardziej ubożała.

Zawsze jednak była to szlachta, w pełni mająca prawo kowzystania z przywilejów. Lecz obok nich spotykamy nadto bojarów, którzy długo byli prawnie bojarami drugiego rzędu, z przywilejów nie korzystali.

Nawet w obrębie ściślejszej Litwy znajdowały się terytoria, które nie podlegały wprost władzy wielkiego księcia; były to te terytorja, które posiadali kniaziowie. Bojarzy, którzy siedzieli -w tych terytorjach, którzy od tych kniaziów więc byli wyłącznie zawiśli, byli wobec nich obowiązani do posłuszeństwa, służbę wojskową dawali tylko na ich wezwanie, ich podlegali sądowi; dla tych książąt szły rozmaite daniny i posługi od ludności, siedzącej w dobrach tychże bojarów. Oczywiście, iż przywileje ziemskie nie mogły tyczyć się tych księstw, bo nie mogły naruszać praw kniaziów; przywilej ziemski ograniczał tylko wielkiego księcia, w jego tylko prawach robił wyłomy. Co więcej nawet, możIliwą było rzeczą, iż wielki książę swoich bojarów komu oddawał, „podporządkowywał: nawet innemu bojarowi. Temu ostatniemu zapobiegł dopiero przywilej z r. 1492.

Tak więc obok bojarów, którzy w pełni korzystali z swokód, dawanych w przywilejach, były liczne zastępy bojarów jakby drugiego rzędu, którzy pozostawali poza temi przemianami, nie mieli „możności korzystania z przywilejów i pełnić musieli dawne ciężkie prawo służskie. I bojarzy nawet mieli bojarów, od nich zależnych, zwłaszcza panowie. Niejednokrotnie bojarów, podległych wielikiemu księciu, starali się nawet siłą sobie poddać, usunąć ich związek z wielkim księciem. Przy wielkich brakach w administracji państwa nieraz to się udawało; panowie lub kniaziowie »ozciągałi swoją władzę na ziemie takich bojarów, odbierali im

nawet przywileje (specjalne) wielkiego księcia a wydawali nowe w swojem imieniu. Zdarzało się też, iż mniejsi bojarzy, nie mogąc podołać ciążącym na nich obowiązkom, zwłaszcza służbie wojskowej, dobrowolnie oddawali swoje ziemie takim kniaziom lub panom, uznawali się ich bojarami.

Takie stanowisko zajmowali nietylko bojarzy, zależni od kniaziów lub innych bojarów; mogli to być nawet bojarzy na terytorjach, rządzonych przez wielkiego księcia. Byli to t. zw. bojarzy „pod hospodarem”. Ponosili tacy bojarzy przeróżne ciężary z dóbr swoich, służbę wojenną pełnili nie pod chorągwią powiatową, ale jako orszak namiestnika czy starosty, nie brali udziału w sejmach. Tłómaczy się powstanie takich bojarów tem, iż gdy terytorjum Jakie kniaziowskie przeszło pod władzę wielkiego księcia, to przez to ci bojarzy, którzy na tem terytorjum siedzieli, nie nabywali praw, jakie mieli bojarzy wielkoksiążęcy. Oni przechodzili pod władzę wielkiego księcia z wszystkiemi tymi obowiązkami, jakie na nich ciążyły; sam fakt zmiany władzy nie mógł wpłynąć na zmianę ich położenia. Dopiero też jakiś następny przywilej zrównywał ich z ogółem bojarów. Tem się też tłómaczą częste później spory. o stanowisko tych bojarów pod hospodarem, którzy dążyli oczywiście do tego, by jaknajszybciej uzyskać swobody innych bojarów, gdy urzędnicy książęcy w interesie skarbu, a i własnym, starali się temu przeciwdziałać.

Stanowisko takie zależało od posiadania ziemi; mogły się też zdarzać wypadki, iż bojar miał ziemię, z której służył kniaziowi lub panu, a obok tego taką, która mu dawała stanowisko pełnego bojara. Wtedy służył na wyprawie pod chorągwią powiatową, podlegał sądownictwu księcia czy pana, o ile chodziło o dobra, które miał pod nim, zresztą zaś sądowi państwowemu.

Ci bojarzy przecież pozostawali swobodnymi osobiście, mogli przez porzucenie takiej ziemi odzyskać pełne prawa; mogli też tę ziemię sprzedać, jednak tylko za zgodą tego, do kogo ta ziemia należała.

Znaczenie reform z końca okresu. Jakkolwiek więc przeniesiono na Litwę z Polski pojęcie szlachty, jednak warunki rozwoju gospodarczego i społecznego sprawiły, iż długi czas nie udało się w pełni przeprowadzić zasady równości wszystkich tych, którzy do szlachty się liczyli. W XVI wieku przewagę mieli panowie

, z kniaziami złączeni, od kniaziów nawet znacznie silniejsi. Oni opanowali urzędy najwyższe, radę wielkosiążęcą, sejmy; a stanowisko swoje wyzyskiwali bezwzględnie. Z ich strony wychodził opór przeciw ściślejszemu połączeniu się z Polską, gdyż się obawiali umniejszenia wpływu swojego i znączenia, gdy w Polsce rządziła już wówczas średnia szlachta a magnaci nawet równać się nie mogli co do swej społecznej i gospodarczej siły z litewskimi panami.

Pod wpływem poznajomienia się ze stosunkami polskimi, przy oddziaływaniu też lepiej znanego Podlasia, które się na polską wykształciło modłę, zaczyna szlachta litewska w XVI w. budzić się do życia publicznego, stawiać swoje postulaty, dążyć do ściślejszego połączenia z Polską, bo po niem obiecuje sobie zdemokratyzowanie dla całej szlachty arystokratycznego ustroju Litwy. Przedtem, nim doszło jeszcze do unji z r. 1569, przeprowadzone zostały ważne reformy, któremi chciało możnowładztwo zyskać szlachtę, by je poparła w oporze przeciw rewizji unji. Te reformy były dużym krokiem naprzód w usunięciu nierówności prawnych wśród szlachty: usunięto mianowicie przywileje, tyczące się wyjęcia możnowładców z pod zwykłego sądownictwa (r. 1564), wprowadzono odpowiadający życzeniom ogółu szlachty drugi statut litewski (wszedł w życie w r. 1566), zorganizowano parlamentaryzm, tworząc sejmiki na wzór polski; zniknęła więc odrębność stanowiska kniaziów i panów. Unja lubelska, wprowadzająca litewskich posłów do sejmu koronnego, gdzie rządziła izba poselska, dopełniła wyrównania praw ogółu szlachty.

5. Kościół. — Wyznania. — Język urzędowy

Literatura: Любавскій, Сеймъ, rozdz. 2; Czermak, Sprawa równouprawnienia; Любавскій, Къ вопросу; Kamieniecki, Ograniczenia wyznaniowe; Kutrzeba, Unia, cz. I, rozdz. 2.

Stanowisko kościoła rzymsko-katolickiego. Kościół rzymsko-katolicki, który miał swoich wyznawców na Litwie i przed jej połączeniem z Polską, zyskał tu prawne stanowisko dopiero z chwilą wprowadzenia chrześcijaństwa przez Jagiełłę w r. 1387;

wtedy też zostało utworzone biskupstwo wileńskie, następnie zaś żmudzkie w Miednikach, utwierdzone w r. 1417. W początkach wieku XV istnieją także już dwa biskupstwa w ruskich dzielnicach państwa litewskiego: włodzimierskie, sięgające tradycją do r. 1375, jednak dopiero wtedy na nowo zorganizowane i przeniesione w r. 1429 do Łucka — i kijowskie.

Na Zachodzie Europy kościół długo musiał starać się, walczyć, nim uzyskał dla siebie przywileje. W Polsce szybciej je osiągnął, ale także nie odrazu. Litwa inny pod tym względem przedstawia obraz. Już w r. 1387 otrzymał kościół katolicki na Litwie pierwszy przywilej, który mu nadał wszystkie te prawa, wolności i przywileje, jakie gdzieindziej dostał po wiekach, odrazu dla wszystkich kościołów, katedralnego, parafjalnych i kłasztornych, zupełną wolność od wszejkich posług i ciężarów na rzecz państwa, pełny immunitet z wykluczeniem urzędników od wkraczania w granice majątku kościoła. Następny zaś przywilej z r. 1430 rozszerzył te przywileje na późniejsze nabytki, a nawet na nabytki, które mógł kościół uzyskać w przyszłości. Podobnie katedra łucka dostała odrazu w r. 1429 pełne zwolnienie od ciężarów z wyjątkiem powołowszczyzny, którą usunięto w r. 1437, i t. d.

Ogólne stwierdzenie swoich praw uzyskał kościół już w przywileju horodelskim z r. 1413, następnie także w późniejszych przywilejach, od r. 1447 zaczynając.

Tej jednak przewodniej roli, jaką kościół w Polsce odegrał, tu on nie miał. W radzie wielkoksiążęcej był reprezentowany przez biskupów tylko, nielicznych, bo czterech, reszta duchowieństwa ani w radzie ani w sejmach nie miała udziału. Nie stał on tu. na czele ruchu o wywalczenie uznania praw społeczeństwa. w stosunku do władzy świeckiej. Ale też nie było na Litwie i tych walk, jakie w Polsce kościół musiał staczać czy o swoje prawo do dziesięcin, czy też później w obronie swego sądownictwa. Kościół tu sądownictwo rozwinął w sprawach, gdzie chodziło o duchownych jako pozwanych, uznawano więc „privilegium fori”, oraz co do „causae spirituales i spiritualibus annexae", lecz spraw świeckich temu sądowi nie oddawano w tej mierze, jak w Polsce; zaznaczyć należy jednak, iż przedmiot to dotąd zupełnie niezbadany.

Stanowisko kościoła wschodniego. Kościół wschodni nie potrafił zdobyć tego stanowiska, jakie zajął kościół rzymsko-katolicki; władycy nie weszli w skład rady wielkoksiążęcej, jak katoliccy biskupi. Zasiadali przecie w radach kniaziów dzielnicowych. Jednak miał ten kościół zupełną swobodę rozwoju, choć podobno od końca XV wieku nie pozwalano na budowę nowych cerkwi. Ciągłe starania o unję w XV stuleciu sprawialy, że stanowisko kościoła wschodniego tem bardziej było szanowane. Jednakże aż do końca wieku XV brakło ogólnego potwierdzenia praw tego kościoła. Dopiero w r. 1499 taki przywilej uzyskał kościół grecki w tej formie, iż w. książę zatwierdził dla metropolity t. zw. Świtok Jarosław, rzekomo ustawę jeszcze w. księcia Jarosława, w r. 1503 wydał potwierdzenie tego Świtoka dla władyki połockiego, w r. 1511 zaś jako przywilej ogólny dla całego kościoła greckiego. Stwierdzały te, przywileje głównie prawa sądu metropolity i władyków w sprawach, tyczących się odstępstwa od wiary, oraz w sprawach małżeńskich.

Ograniczenia wyznawców kościoła wschodniego. Możność korzystania z przywilejów ziemskich była ograniczoną na Litwie w pewnej mierze względem na wyznanie. Kiedy w r. 1387 wprowadzono na Litwie religię katolicką i ochrzczono ogół Litwinów, dla zabezpieczenia tej akcji zakazano małżeństw między katolikami a wyznawcami obrządku wschodniego; w razie zaś, gdyby takie małżeństwo doszło do skutku, miała strona, wyznająca obrządek wschodni, przejść na katolicyzm. Równocześnie pierwszy przywilej. ziemski z r. 1387 miał mieć zastosowanie tylko do tych, którzy wyznawali religję rzymsko-katolicką. Ktoby od niej odpadł, tracił możność korzystania z przywilejów. Tak postanawiał i przywilej horodelski; prawa i swobody zapewnione były przez ten przywilej tylko na rzecz tych, którzy przyjęli herby, a dostali je tylko bojarzykatolicy.

Kwestja religijna schodziła się tu ściśle z narodową, Litwini bowiem przyjęli katolicyzm, gdy Rusini pozostali przy swoim obrządku greckim. W przywileju z r. 1432 uznano wprawdzie równouprawnienie wyznawców kościoła greckiego, t. j. Rusinów, ten akt jednak nie zyskał mocy prawnej, tak że równouprąwnienie wprowadził dopiero przywilej następny, z r. 1434. Ale jedno ograniczenie z przywileju horodelskiego pozostało i nadal, a to niemożność piastowania urzędów dożywotnich i zasiadania w radzie, wielkoksiążęcej, co znowu było związane z piastowaniem urzędów.

,. , Zauważyć należy, iż pierwsze przywileje miały. moc tylko dla Litwy ściślejszej, nie tyczyły się dzielnic przyłączonych: Wi. tebska, Połocka, Smoleńska, Kijowa i Wołynia. Tam nie było zatem żadnych ograniczeń w korzystaniu z praw czy w piastowamiu urzędów tych dzielnic, ludność ruska, wyznania wschodniego, w całej pełni korzystała z wszelkich uprawnień. Ograniczenia tyczyły się tylko i wyłącznie ludności ruskiej w zakresie właściwej Litwy. Po roku 1434 zaś chodziło tylko o nieliczne urzędy, dające dostęp do ściślejszej rady wielkoksiążęcej, które dla Rusinów były i dalej niedostępne. W praktyce nieraz wbrew temu przepisowi przecież godności takie zajmowali wyznawcy wschodniego obrządku i wchodzili w skład rady wielkoksiążęcej. Ułatwiało niestosowanie ścisłe przepisów to, że ciągłe były w. wieku XV starania o unję, że więc trudno było w tych warunkach obostrzeń tych przestrzegać. Ten stan rzeczy przetrwał prawie do końca tego okresu; w r. 1563 wydał Zygmunt August przywilej, którym równouprawnił w pełni wyznawców kościoła wschodniego, usunął więc ostatnie i jedyne ograniczenie, jakie pozostało, co do piastowania godności, dających wstęp do rady wielkoksiążęcej. W r. 1568 ponowił jeszcze i objaśnił ten przywilej, iż tyczy się on także kniaziów (o których przywilej z roku 1563 nie wspomina) — i wogóle wyznawców wszelkich religij chrześcijańskich, a. więc także i luteranów.

Język urzędowy. W. Księstwo litewskie nie używało nigdy jako języka urzędowego litewskiego. Przed połączeniem z Polską, jak i później, o ile chodziło o stosunki z zagranicą, to przy aktach, które tyczyły się państw zachodniej Europy, używano zwyczajnie języka łacińskiego, rzadko niemieckiego, w stosunku zaś do państw wschodniej Europy, a niekiedy i Polski, języka ruskiego. Tak w szczególności akty unij z Polską, nawet pełnomocnictwa dla posłów litewskich sejmów, były wystawiane bez wyjątku po łacinie do roku 1501. Dopiero akty unji lubelskiej z r. 1569 zredagowano w języku polskim, i to wszystkie.

O ile chodzi o język urzędowy wewnętrzny, to w zasadzie używano języka ruskiego; to był język urzędowy kancelarji wiełkoksiążęcej, jak i język ksiąg i aktów sądowych. W zasadzie pisma

, wydawane z kancelarji hospodara, pisano po rusku, po rusku były pisane ustawy, także więc i oba statuty litewskie z roku 1529 i 1566; po rusku pisały sejmy swoje prośby do władcy a on: dawał otkazy. Od tej zasady były jednak wyjątki na rzecz języka łacińskiego; tak po łacinie spisywano przywileje ziemskie, wydawane dla właściwej Litwy, a później całej Litwy, aż do r. 1551, oraz przywileje dla Źmudzi i Podlasia; inne przywileje dzielnicowe, jak połockie, witebskie i t. d; były pisane po rusku, jak również języka ruskiego - użyto do przywilejów z lat 1563—5. Drugą grupę aktów, wydawanych po łacinie, stanowią przywileje na rzecz kościoła rzymsko-katolickiego, trzecią przywileje na rzecz: miast, choć nie wszystkich, głównie większych, w obrębie właściwej Litwy leżących. Wreszcie czwartą grupą są akta, wydawane dla Podlasia, które uległo polonizacji; broniło się ono przed użyciem języka ruskiego, gdy tu kancelarja hospodarska chciała go wprowadzić w XVI w; żądając bądź łaciny, bądź języka polskiego. O ile chodzi o inne akta, to wyjątkowo spisywane były po łacinie, Z aktów sądowych i ksiąg sądowych po łacinie były pisane: te, które wychodziły od sądów podlaskich, urządzonych na wzór polski. Unja lubelska kwestji języka nie dotykała.

W tym już czasie na Litwie zaczyna zyskiwać na znaczeniu język polski, jak to widać z tego, iż oba statuty litewskie przetłómaczono na polskie, że wybitni możnowładcy litewscy w listach. prywatnych polskiego używali między sobą języka. Jednak w urzędowych aktach w XVI stuleciu język polski zjawiał się tylko wyjątkowo.

Język ruski, używany przez kancelarję królewską, sądy i t. d; był to język białoruski, zmieszany z językiem cerkiewnym, który: uległ silnemu wpływowi polskiemu. Byt to specjalny twór językowy, mający charakter tylko języka kancelaryjnosądowego.

Сканы: с. 32-33 и далее.