Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Введение: сведения о рукописях литовских летописей: оригинал

Введение Станислава Пташицкого: язык литовских летописей, три группы их списков, кодекс Быховца и Румянцевский список, состав Ольшевского кодекса с Брестскими сеймовыми статьями 1544 года, его владельцы и правила издания. С. I-VIII. Оригинал издания.

Wiadomość o rękopisach kronik litewskich.

«Latopisce wszystkie litewskie, których Litwa z starodawna za kronikę używa, po rusku pisane» — tak twierdził Strykowski w końcu wieku XVI-go (Kronika, wyd. 1846 r., I, 354), i tak rzeczywiście było. Pisząc swą kronikę, Strykowski nie znał przekładu polskiego i łacińskiego, a korzystał z oryginałów ruskich. Język ruski tych latopisców był to język miejscowy, odrębny od języka moskiewskiego i dzisiejszego rosyjskiego. W tym języku była obszerna (stosunkowo) literatura, wyrobił się on z języka białoruskiego i był językiem nie tylko literackim, ale i urzędowym na Litwie prawie do końca wieku XVII. Ten język o tyle się różnił od używanego podówczas w Moskwie, że tam nazywano go litewskim i tłómaczono z tego języka litewskiego na ruski.

Dawni uczeni rosyjscy, jak metropolita Eugenjusz, twierdzili, że wyrobił się on w w. XIV w Połocku i Smoleńsku z połączenia jezyków russkiego, polskiego i litewskiego. Nowi badacze rosyjscy nazywają go białoruskim, a mianowicie: Busłajew, Sobolewskij, Władimirow, Karskij. Ten ostatni, specjalista języka białoruskiego, w czasach ostatnich nazywa ten język zachodnio-ruskim i uważa za niedogodne nazywać go prosto russkim, ze względu, że przez ten termin w literaturze rosyjskiej rozumie się język ogólno rosyjski. W polskiej terminologji można nazywać go, jak nazywał Strykowski, ruskim, gdyż dla innych języków ruskich mamy inne nazwy, jak: rosyjski i ukraiński, moskiewski. W tem znaczeniu i my będziemy używali terminu ruski.

Na latopiscach, pisanych w takim języku ruskim, oparł swą kronikę Strykowski, a posiadał do piętnastu odpisów tych kronik. Wszystkie kodeksy, posiadane przez Strykowskiego, można podzielić na dwie grupy. Do jednej należą rękopisy, w których opowieść zaczyna się od przyjścia Palemona z Włoch, i tę grupę Strykowski uważa za starodawniejszą. Jeden z takich latopisców, znany z kodeksu Bibljoteki Raczyńskich, opisał szczegółowo Szaraniewicz. Drugą grupę mogły stanowić rękopisy, z których jeden znalazł Strykowski u książąt Zasławskich w Berestowicy (pod Wołkowyskiem), a z drugiego, znalezionego u Bychowca, prezydenta Gran. Apel. powiatu wołkowyskiego, wydał kronikę Narbutt w Wilnie w r. 1846. Trzecią nareszcie grupę, nieznaną może Strykowskiemu (jeżeli nie odnieść do niej latopisca, znalezionego w skarbie Chodkiewicza, starosty grodzieńskiego), składać będą kodeksy, na których czele stanie kodeks monasteru Supraślskiego (gub. grodzieńskiej), fundowanego przez Chodkiewicza, a odnaleziony przez Daniłowicza i przez niego wydany w Wilnie w latach 1823—1827.

Obecnie petersburska komisja archeograficzna ukończyła wydawnictwo kronik litewskich i dla tego wydawnictwa zebrała wszystkie dostępne kodeksy. Zebrała się spora liczba rękopisów i wszystkie dadzą, się podzielić na te trzy grupy zasadnicze. Grupa pierwsza — przedstawicielem jej kodeks dawny supraślski, wydany przez Daniłowicza, dziś petersburskiej komisji archeograficznej. Grupa druga — przedstawicielem kodeks Raczyńskich, opisany przez Szaraniewicza i trzecia— kodeks Bychowca, wydany przez Narbutta.

I. Kodeksy grupy pierwszej zawierały jądro historyczne dziejów litewskich—od podziału Litwy pomiędzy synów Gedymina, aż do zapiski rocznikarskiej o przymierzu Kazimierza Jagielończyka w r. 1446 z w. księciem Moskiewskim. Z tej grupy posiadamy obecnie kodeksy następujące:

1. Kodeks biblioteki ordynacji Krasińskich w Warszawie (Kras.) w rękopisie bez daty z w. XVI. Rękopis najpełniejszy ze wszystkich, lecz nie posiada kilku wierszy końcowych, urywa się na. opowiadaniu o pobiciu kniazia moskiewskiego przez tatarów w r. 1445: «а самого князя вѣлыкаго Московскаго князя Василя иняли, и Можайского князя Ивана иняли и иных князей и бояр Москвичов много побили, иных живыхъ»...

2. Dalszy ciąg tego rękopisu odnalazł się w kodeksie Patryjarszym (Patr.) biblioteki Synodalnej w Moskwie w odpisie późniejszym. W tym kodeksie dzieje litewskie od r. 1445 pokrótce opowiedziane i zakończone są notatką o śmierci—żony króla Zygmunta (Barbary Zapolskiej), Władysława czeskiego i siostry króla Zygmunta.

3. Ułamek Wileński — biblioteki publicznej w Wilnie w rękopisie, przepisanym w Smoleńsku w r. 1495 z rozkazu władyki smoleńskiego Józefa (Sołtana) przez sługę Bożego Awraamkę. Odpis najdawniejszy zaczyna się tak samo, jak kodeks Krasińskich, lecz urywa się na wiadomości 0 zatruciu Skirgieły (и с того пиру князь Скиргайло поѣхалъ) за Днѣпръ к М(илославичомъ»)…

4. Kodeks Supraślski, obecnie komisji archeograficznej w Petersburgu, wydany przez Daniłowicza w Wilnie w r. 1827. Rękopis przepisany w r. 1519 dla kniazia Symeona Odyncewicza; 14 stycznia r. 1840 przesłany do komisji archeograficznej. i dotąd niezwrócony monasterowi w Supraślu1.

5. Kodeks bibljoteki hr. Uwarowa, wydany przez Popowa (Ученыя записки второго отдѣления Академіи Наукъ. Кн. I, СПб., 1854), bez daty, pisany charakterem XV w., ma przypisek z r. 1542. Rękopis należał niegdyś do książąt Słuckich.

6. Kodeks Nikiforowa (Nikif.) należał niegdyś do Nikiforowa w gub. niżegorodzkiej, obecnie nabyty przez Akademję Nauk w Petersburgu. Rękopis końca w. XV; na początku w. XVI należał do klasztoru św. Ducha w Mińsku (Monasterii Minscensis S. Spiritus). Wydany przez Biełokurowa w Moskwie: Русскія лѣтописи. М. 1897. (Чтенія въ Общ. Исторіи и Древностей).

7. Kodeks Akademji Nauk w Petersburgu (Ak.), kupiony dla Akademji w Wołogdzie. Odpis późniejszy.

Kodeksy 4—7 są prawie identyczne. W każdym z nich są pewne luki, wszystkie cztery znakomicie dopełniają się wzajemnie. Cechę ich ogólną stanowi włączenie dziejów litewskich do dziejów ogólno-ruskich. Wiadomości litewskie rozpoczynają się od zapiski o podziale Litwy pomiędzy synów Gedymina i kończą się na pobiciu Moskwy przez tatarów w r. 1445.

8—9. Dwa odpisy—Bibljoteki publicznej w Petersburgu i Archiwum spraw zagranicznych w Moskwie pod tytułem: „Литовскому роду починокъ“. Jest to nieco zmodyfikowane powtórzenie dziejów litewskich od podziału synów Gedymina. W obydwuch odpisach kończy się opowieść wiadomością, jak Jagiełło przysłał do Witolda, prosząc go: „поиди к намъ в мир в великую любовь в братство возми собѣ великое княжение в Вилне стол дяди своего великого князя Олгерда и отца своего великого князя Кестутя. Амин“.

10. Przekład łaciński pod tytułem Origo regis Jagyelo et Wytholdi ducum Lithuanie, przechowany w Archiwum spraw zagranicznych w Moskwie w tomie trzecim Liber legationem z r. 1502. Tekst wydał dr. Prochaska («Kwartalnik Historyczny», II, 196—205). Ułamek kończy się wiadomością o ucieczce Witolda z więzienia w Krewie: «Et mittens se de castro ad Theutunicos properauit».

II. Grupę drugą cechuje początek, rozpoczynający się od wyrazów: Сталося есть воплощене сына Божьего отъ святого духа зъ благословенное дѣвицы пречистое Марии i t. d. Początek ten zawiera opowiadanie o przyjściu Palemona z Włoch i dalej następują dzieje bajeczne aż do śmierci Gedymina. Tej części grupa pierwsza nie posiada. Główne jądro tej grupy kończy się, jak i w poprzedniej, zapiską o przymierzu Kazimierza Jagielończyka z księciem Moskiewskim w r. 1446. Potem idą krótkie wspominki: o wstąpieniu na wielkie księstwo litewskie Aleksandra i jego śmierci; o wstąpieniu na tron Zygmunta I i kończy się zwycięstwem Litwy nad Moskwą przy Kropiwnie pod Orszą w r. 1514. Do tego dodaną była krótka kroniczka, doprowadzona do r. 1575. Najpełniejszy tekst przedstawia rękopis Muzeum hr. Rumiancowa (Rum.), wydany w Odesie przez p. Wachiewicza (Западно-Русская лѣтопись по списку Румянцевскаго Музея. Одесса, 1903. — Записки Общ. Ист. и Др., т. XXIV), najstarszy wzór przedstawia ułamek Bibljoteki ordynacji hr. Krasińskich.

11. Kodeks Krasińskich (Kr.)—ułamek urywa się na opowiadaniu o Trojdenie zdaniem: «горши былъ тым землям нижли Антиохъ Сирски и Ирод Ерусалимъски, и Неронъ Римскии, што такъ былъ окрутный а валечный».

12. Kodeks Rumiancowa (Rum.)—wydany przez Wachiewicza, początek zgadza się z kod. Krasińskich; na końcu ma kroniczkę do r. 1575.

13. Kodeks Towarzystwa Archeologicznego (Arch.) w Petersburgu—bez początku i końca, zbliża się zupełnie do kod. Rumiancowa, z końca w. XVI. Ułamek rozpoczyna się w połowie słowa w opowiadaniu o św. Praksedzie: [освя]тилася, которую называют святая Пракседы а по руски Поросковея». Urywa się na początku opowiadania o Podolu: «побил Татаров Татарских князей Качея»...

14. Kodeks Patryjarszy (Patr.) Bibljoteki synodalnej w Moskwie (№ 790)—rękopis w. XVII. Ułamek od rozdziału: «О цари Заволзком Булаклаи» do przyjazdu Skirgiełły na łowy za Dniepr»—«і княз Скиргаило до него заехал». W tymże kodeksie jest koniec od przymierza Kazimierza Jagielończyka z Moskwą—zgodnie z kod. Rumiancowa.

Kodeksy 12, 13 i 14 mogą pochodzić z jednego źródła i dopełniają siebie wspólnie.

15. Kodeks Bibljoteki Raczyńskich w Poznaniu (Racz.)—rękopis końca w. XVI. Odpis z w. XVIII polską pisownią w Bibljotece ordynacji Krasińskich i podobizna w Bibljotece Ossolińskich we Lwowie. Kodeks opisany przez Szaraniewicza («O latopisach i kronikach ruskich». Rozprawy wydz. Hist. Filoz. Akademji Um. 1882). Zbliża się do kod. Rumiancowa, ma dalszy ciąg i kończy się opisem pogrzebu Zygmunta I.

16. Kodeks Jewreinowa (Jewr.) w Archiwum spraw zagranicznych w Moskwie—odpis w. XVIII. Zbliża się do kod. Rumiancowa i Raczyńskich. Różnice większe poczynają się po wiadomości o przymierzu Kazimierza Jagielończyka z ks. Moskiewskim. Kodeks ma opis szczegółowy koronacji Zygmunta-Augusta w r. 1524, czego niema w żadnym innym kodeksie, a także bitwy pod Starodubem w r. 1533 ze szczegółami, które spotykają się u Orzechowskiego («Quincunx», wyd. Turowskiego, str. 76); potem następuje szereg szczegółów, nieznanych z innych kodeksów aż do r. 1548.

17—18. Krótki ułamek pod tytułem: «Родословіе великихъ князей Литовскаго княжества» w rękopisach Bibljoteki Publicznej w Petersburgu (t. IV, 238) i Archiwum spraw zagranicznych w Moskwie. Jest to późniejszy układ, zrobiony nie na Litwie, lecz

w Moskwie, z tendencjami moskiewskimi: «нареченъ бысть Олгердъ во святомъ крещеніи именемъ Александръ... Яковъ же сынъ Олгердовъ впаде в латынскую прелѣсть; Ягайло... бысть совѣтникъ и другъ безбожному Мамаю».. Kończy się wyliczeniem synów Olgierda.

19. W rękopisie Bibljoteki Publicznej z roku 1428 (t. I, 426) bardzo ciekawy ustęp, zawierający pochwałę Witolda, napisany w Smoleńsku, wydany przez prof. A. Sobolewskiego.

20. Przekład polski w rękopisie z r. 1550 W bibljotece Chomińskich w Olszewie, który obecnie przedrukowujemy i dajemy poniżej opis szczegółowy rękopisu. Układem najwięcej zbliża się do kod. Rumiancowa, czasem powstania wyprzedza wszystkie inne kodeksy tej grupy.

III. Grupa trzecia. 21. Kodeks Bychowca (Bych.)—wydany przez Narbutta («Pomniki do dziejów litewskich». Wilno, 1846), dotąd jest jedynym rękopisem, znanym z tej grupy. Strykowski posiadał drugi rękopis z Bibljoteki książąt Zasławskich. Kodeks ten różni się znacznie układem swym od wszystkich poprzednich. Dzieje bajeczne od Palemona powtarza, ale początek prowadzi od Atylli. Ma obszerną opowieść o Mendogu, którą powtarza z latopisu wołyńskiego. Zawiera wiele szczegółów, nieznanych z innych kodeksów.

Kodeks Olszewski Chomińskich —rękopis papierowy—Fº, 20 ctm. na 30 cmt., oprawny w karton, pisany w r. 1550 czarnym atramentem, z inicjałami i tytułami kolorowanemi. Papier w części głównej ma znak wodny — dzika, w postaci nieznanej (Por. «Лихачевъ. Палеографическое значеніе бумажныхъ водяныхъ знаковъ. СПб.»). Zawiera wyłącznie rzeczy litewskie.

Karta 1. Prawa ziemskie pisane y dane wielkiemy xiąstwu litewskiemu. ruskiemv.. i t. d. — Jest to spis artykułów statutu Litewskiego z r. 1529 w polskim przekładzie, znanym W tekście nieco odmiennym z rękopisu Biblioteki Krasińskich, wydanym przez Działyńskiego («Zbiór praw litewskich»). .

K. 2. Signatura A., dalszy ciąg rejestru, u góry nieco uszkodzony napis pierwszego właściciela rękopisu: sum R. dni Josephi... Vilnen. PPti Scarbimiriensis. Curati in Vitebsko 1551. W tymże spisie rzeczy jest rejestr kroniki i kroniczki litewskiej.

K. 17. Sign. C. Articuli dane vielkiemy xięstvu litewskiemu przes naiasnieyszego krola polskiego Kazimierza.

Jest to polski przywilej Kazimierza Jagiellończyka, drukowany w tekście ruskim przez Działyńskiego w «Zbiorze praw» i w Aktach Zapadnoj Rossii» w t. I; w łacińskim przekładzie u Działyńskiego, Rzyszczewskiego («Codex dipl. Pol., I) i ostatnio przez Lewickiego («Monumenta medii aevi», t. XIV). Polski przekład nieznany. Ma on tak samo, jak inne teksty, datę mylną roku 1457, poprawioną przez Caro («Geschichte Polens», IV, 378) na 1447.

K. 22. Pochwala krola polskiego Zigmunta... przez Wojciecha Gasztołda... Teksty ruski i łaciński drukował Działyński («Zbiór praw», str. 92). Jest to tekst polski. Stąd rozpoczyna się stara paginacja.

K. 24. Polski przekład Statutu Litewskiego z r. 1529 w tekście nieco odmiennym od drukowanego przez Działyńskiego podług rękopisu Bibljoteki Krasińskich («Zbiór Praw», 143—394). Ostatnia karta liczbowana ma paginację 116, potem karty nie mają dawnej numeracji. Przy końcu Statutu dopisek łaciński: finis huius operis atque iuris anno domini milesimo quincentesimo 50.

Datę tę musimy przyjąć za datę przepisania rękopisu.

Następna karta nieliczbowana. Sign. T. Brzeskie articvli które są vchwalone na seimie Brzesczkim miesiącza augusta lata bożego narodzenia 1544. Polski przekład artykułów, drukowanych przez Działyńskiego («Zbiór Praw», 397 i nast.).

str. 263 sign. v—do Aa—Kronika.

Po kronice Kroniczka.

Sign. Bb—Krola i vielkiego xiędza litewskiego Zigmunta przivilei dan wszitkim zidom. Polskie tłumaczenie przywileju z r. 1507, drukowanego u Działyńskiego («Zbiór Praw», 102—109). Kart 6½, Na tem się kończy część pierwsza rękopisu. Część druga papier cieńszy, znak wodny — ryba. Zawiera: Spisanie powiatów i granic w r. 1624; O indyktach od r. 1498—1557; jedna karta z dopiskiem: rokosz był w 1607. Dalej: O krewności przyrodzonej, z łacińskiego na polski przełożony Jana Cervusa Tucholczyka-—1542.

Część trzecia. Papier grubszy od poprzednich części, znak wodny — dzik, odmienny od części pierwszej. Zawiera: Sprawa Vielkiego kniazia Moskiewskiego roku 1571. kart 20; następnie zapiski familijne — Bieniasza Krywca Zdanowicza — urodziłem się marca 11

roku 1548... zostałem podwoiewodzim 1615. Ostatnia jego zapiska r. 1620. Tego roku ffewralia 16 dnia Halesia szła za mąż za Olbrichta Mlodeczkiego. Na oprawie nadpis: Z ksiąg Krzysztopha Dobkiewicza Łowczego Wojewodztwa Wileńskiego. Obecnie rękopis ten jest własnością p. Aleksandra Chomińskiego w Olszewie, w powiecie święciańskim. Podług tradycji domowej należał on już do

dziada obecnego właściciela, ostatniego wojewody Mścisławskiego Franciszka-Ksawerego Chomińskiego, zmarłego w r. 1809. Franciszek-Ksawery Chomiński znany działacz społeczny ostatnich czasów Rzeczypospolitej. Jego mowy wydane były u Dufoura w r. 1784. Za czasów Pawła I odsiadywał w twierdzy Petropawłowskiej i tam przetłómaczył Fedrę Rasyna, Georgiki i Ody Delille'a. Przekłady te wydane były po jego śmierci w r. 1818, a Fedra była graną w r. 1807 w teatrze narodowym wileńskim.

Przedruk Kroniki Litewskiej dokonany jest z zachowaniem ścisłym pisowni oryginału. Skrócenia są rozwiązane i podane kursywą. Kursywą również oznaczone są wyrazy, napisane pomiędzy wierszami. Noty podają warjanty z rękopisów ruskich, a w dodatkach podano kilka ustępów z oryginałów ruskich.

Stanisław Ptaszycki.

Petersburg, w grudniu 1906.

1. Opis szczegółowy tego kodeksu podał p. Szachmatow: «О Супрасльскомъ спискѣ западно-русской лѣтописи». Petersburg, 1901.