Приложения I-II. Городельский привилей и жмудская грамота 1440 года: оригинал
Латинские тексты: отрывок Городельского привилея 1413 года из XXV книги записей Метрики и восстановленный автором жмудский привилей Казимира 1440 года. Ч. II, с. 291-296. Текст в орфографии издания 1903 года.
I
Отрывокъ Городельскаго привилея 1413 года, находящійся въ XXV кн. Записей Литовской метрики.
[листъ 9.
Sequuntur articuli ex privilegio Wladislavi Jagielonis et Alexandri Withowdi, dati in Hrodlo anno domini M. CCCC. XIII.
§ 1. Primo libros facit omnes, dominos et totam nobilitatem ducatus Lithuaniae a iugo servitutis.
§ 2. Item omnes ecclesias et totum clerum terrarum Lithuaniae praedictarum tam cathedrales, collegiatas, parrochiales, conventuales videlicet Vilnenses et caeteras in eis erectas, erigendas, fundatas et fundandas in omnibus ipsarum libertatibus, immunitatibus, privilegiis, exemptionibus et consuetudinibus universis conservamus harum serie mediante iuxta consuetudinem regni Poloniae.
§ 3. Barones etiam nobiles boiari terrarum nostrarum praedictarum donationibus, privilegiis et concessionibus ipsis per nos datis, impartitis et collatis duntaxat catholici et Romanae ecclesiae subiecti et quibus clenodia sunt concessa gaudeant, participent et fruantur, prout barones et nobiles regni Poloniae suis potiuntur et fruuntur.
§ 4. Item barones et nobiles praedicti bona ipsorum paternalia pari iure obtineant, sicut barones regni Poloniae sua noscunt obtinere, et donationes nostras, super quibus litteras obtinent a nobis efficaces et fulcitas perpetui roboris firmitate, similiter obtinebunt et liberam habebunt ipsa vendendi, commutandi, alienandi, donandi et in usus suos convertendi facultatem, nostro tamen consensu ad hoc specialiter accedente, sicut enim pro ipsa alienando, commutando vel donando coram nobis vel nostris officialibus iuxta consuetudinem regni Poloniae resignabunt.
§ 5. Item post mortem patris liberi non debent bonis haereditariis privari, sed ea cum successoribus suis possideri, prout barones et nobiles regni Poloniae sua possident et in usus convertunt beneplacitos.
§ 6. Similiter uxoribus suis dotalitia in bonis et villis, quas ex successione paterna vel concessione nostra perpetua habuerint vel fuerint habituri, poterint assignare, prout in regno Poloniae assignantur.
§ 7. Filias vel sorores, consanguineas et affines suas praefati barones et nobiles terrarum Lithuaniae copulare poterint viris duntaxat catholicis et tradere coniugio iuxta beneplacitum eorum voluntatis et iuxta consuetudinem regni Poloniae ab antiquo observatam.
§ 8. His autem libertatum concessionibus non obstantibus barones ad constructionem et erectionem castrorum, viarum expeditionalium facere et tributa dare iuxta antiquam consuetudinem astringuntur, hoc specialiter expresso, quod238 omnes barones et nobiles terrarum Lithuaniae fideliter et debitam cristianicam fidei constantiam nobis, videlicet Wladislao regi Poloniae et Alexandro alias Withowdo magno duci Lithuaniae et successoribus nostris, tenere debebunt et servare, prout barones et nobiles regni Poloniae suis regibus tenere soliti sunt et servare; super qua barones, boiari et proceres terrarum Lithuaniae praedicti iuramentum iam nobis praestiterunt, prout clarius literis ipsorum, quos cum baronibus regni Poloniae sibi invicem concesserunt, continetur.
[листъ 10.
§ 9. Pari modo sub fidei sacramento et sub bonorum suorum amissione nullis principibus aut baronibus vel aliis cuiuscunque conditionis hominibus, terris239 regni Poloniae adversari cupientibus, consilia, favores et auxilia ministrabunt vel praestabunt, sed eos etc.
§ 10. Item dignitates, sedes et officia, prout in regno Poloniae institutae sunt, instituantur et locabuntur, in Vilna scilicet palatinatus et castellanatus Vilnensis et demum in Troki et aliis in locis, ubi melius videbitur expedire, iuxta nostrae beneplacitum voluntatis temporibus perpetuis duratura.
§ 11. Item et huiusmodi dignitarii non eligantur, nisi sint fidei catholicae cultores et subiecti sanctae Romanae ecclesiae.
§ 12. Item nec etiam aliqua officia terrae perpetua, ut sunt dignitates castellanatus etc., nisi christianae fidei cultoribus conferantur et ad consilia nostra admittantur et in eis intersint, dum pro bono publico tractatus celebrantur, quia saepe disparitas cultus diversitatem inducit animorum et consilia patent talibus divulgata, quae traduntur secrete observanda.
§ 13. Item omnes, quibus huiusmodi libertates et privilegia conceduntur, nunquam nos Wladislaum et Alexandrum Withowdum, magnum ducem Lithuaniae, quoadusque vixerimus, et nostros successores magnos duces Lithuaniae deserant240, nec a nobis et nostris successoribus recedant, sed sub fide et honore parent et oneri iuramenti fideliter et firmiter nobis et successoribus nostris magnis ducibus Lithuaniae adhaerebunt favoribus, consiliis et auxiliis, perpetuis temporibus et in aevum.
§ 14. Item praelati, barones et nobiles magni ducatus Lithuaniae magnum ducem suum sine liberis et successoribus legittimis decedentem magnum ducem Lithuaniae libera electione quem voluerint eligent.
§ 15. Item praedictis libertatibus et gratiis tantummodo illi barones et nobiles terrae Lithuaniae uti241 et gaudere debent, qui sunt ex parentibus suis vere nobiles ex antiquo.
§ 16. Item omnes literas, quascunque magni ducatus Lithuaniae terrarum, ecclesiarum, praelatorum, baronum, nobilium a nobis et praedecessoribus nostris concessos et in futurum per nos vel successores nostros concedendos, confirmamus, approbamus, ratificamus, roboramus et robur perpetuum imponimus eisdem per praesentes, habentes ipsos praesentibus pro insertis.
§ 17. Item parlamenta seu conventiones generales pro necessitate reipublicae praelatis, baronibus et omnibus consiliariis et proceribus totique communitati magni ducatus, tempore pacis consilium celebrandis, Vilnae, seu ubi necessitas et conditio temporum exigerit, ibi locus conventionum ipsi designabitur.
II
Жмудскій привилей великаго князя Казимира 1440 г.
(Реконструкція на основаніи подтвержденія 1492 года; см. Zbiór praw lit., p. 67—70).
In nomine domini amen. Ad perpetuam rei memoriam. Nos Kazimirus dei gratia magnus dux Lithwanie Russie etc.242. Significamus tenore praesentium quibus expedit universis, quomodo omnibus et singulis nobilibus et bojaris, cmetonibus, viris, senibus et juvenibus ac toti communitati, per et intra terram et dominium Samogitiense et districtus ejusdem videlicet: Mednensem, Chrosnensem et Bethigolensem et per alios districtus ubilibet constitutos243, libertates et gratias infra scriptas dedimus et concessimus, damusque et concedimus per praesentes prout et quemadmodum temporum praeclari principis domini Witowdi patrui nostri carissimi et illustris domini Sigismundi244, magnorum ducum Lithvaniae, habuerunt et tenuerunt.
I. Imprimis itaque volumus, quod nullus ipsis obiicere debet, quod gladio aut armis essent expugnati et acquisiti, ad nostramque reducti obedientiam, sed quia nobis benevole adhaeserunt.
II. Item volumus eos gratiis, donis et favoribus prosequi, quibus eos domini duces magni Witowdus et Sigismundus245 in dando et donando sunt prosequuti.
III. Item quilibet potest venari, ubi prius venabatur, exceptis venationibus, in quibus domini duces Witowdus et Sigismundus246 sunt venati.
IV. Item obligatio vadium alias svidawszczyzna247 nec etiam judiciales alias peresudy de cetero inter ipsos fieri non debent.
V. Item qui tempore dominorum ducum Witowdi et Sigismundi248 praefatorum faenum non falcarunt, isti modo etiam falcare non tenentur.
VI. Item ad labores castrorum ambulare non debent, sicuti et tempore ducum Witowdi et Sigismundi249 non ambulabant.
VII. Item donationes, quas nobilibus et bojaris duces Witowdus, Swidrigall et Sigismundus, ac genitor noster donaverunt, tenere et servare volumus.
VIII. Item ministeriales, alias dzieczkie ultra fluvium Nieswiezu mittere non debemus.
IX. Item capitaneum, quem habere voluerint, eis dabimus nostra tamen voluntate etiam ad hoc accedente.
X. Item viduas nobilium et bojarorum in bonis maritorum dimittemus, quam diu in sede permanserint viduali, quae vero ad secundas nuptias convolaverint seu alios maritos duxerint, dotaliciis, si quae eis priores mariti assignaverint, solummodo gaudeant: bonis ad proximiores ipsorum maritorum devolutis.
XI. Item omnibus nobilibus bojaris, totique communitati districtus Knitoviensis250 similiter dedimus et concessimus, praesentium tenore mediante concedimusque251 et damus omnia jura et libertates christianitatis, prout terrae Lithuaniae concessimus et quemadmodum genitor noster praefatus eorum praedecessoribus bojaris, videlicet: Butrimo252, Stroupi et Gierwido cum ceteris bojaris et communitate dicti districtus Cnethoviensis dederat et concesserat, et bojaros ac nobiles ejusdem districtus in eadem primeva honestate et provisionibus tenebimus eodem modo, quo serenissimus dominus Vladislaus rex, genitor noster, et praeclarus dux Witowdus patruus noster253 tenuit et habuit, cum omnibus cmethonibus et tota communitate districtus praefati.
XII. Item, qui nobiles fuerunt tempore Vladislai regis et ducis Witowdi, eos omnes et254 ex nunc pro nobilibus tenebimus et habebimus. Quicunque vero homines de communitate servitutes suas quomodo exhibebant tempore Vladislai regis et ducis Witowdi, pari modo nobis easdem servitutes debent et nunc impendere.
XIII. Item si alicui ex nobilibus et bojaris etiam nobilem contingat occidere, vel similem sibi fratrem, debet occisor pro homicidio perpetrato sexaginta scudos reponere et exsolvere.
Nam eos omnes circa omnia praemissa reliquimus et relinquimus, quae per divum Vladislaum, genitorem nostrum, et ducem Witowdum erant eis concessa.
Примечания
238. Въ подлинникѣ per.
239. Въ подлинникѣ literis.
240. Въ подлинникѣ deferant.
241. Въ подлинникѣ ubi.
242. Такъ писался въ современныхъ латинскихъ документахъ титулъ Казимира; см. Собраніе древнихъ грамотъ и актовъ городовъ Вильны, Ковно, Трокъ и т. д. Вильно, 1843, №№ 5, 7.
243. Поправки сдѣланы на основаніи подтвержденія 1507 года; см. Леонтовичъ, Акты Лит. Метр., I, № 775.
244. Слова эти взяты изъ общеземскаго привилея Казимира 1447 года (Rzyszcz. et Muczk. Cod. dipl. Pol., I, p. 335). Перечисляя своихъ предшественниковъ, Казимиръ обыкновенно называлъ Витовта и Сигизмунда; ср. А. З. Р., I, стр. 362.
245. См. примѣчаніе 3.
246. См. примѣчаніе 3.
247. См. примѣчаніе 2. Терминъ этотъ въ подтвержденіи 1574 года названъ выдавщина (А. З. Р., III, № 59, п. 13).
248. См. примѣчаніе 3, на стр. 294.
249. См. тамъ же.
250. Въ русскомъ текстѣ сказано: съ волостью Кнетовскою (А. З. Р., I, № 103, п. 11). Гдѣ лежалъ Кнетовскій повѣтъ изслѣдователями не обнаружено.
251. См. примѣчаніе 2, на стр. 294.
252. Поправлено изъ Batrimo на основаніи русскаго текста и подтвержденія 1507 года.
253. См. примѣчаніе 3, на стр. 294.
254. См. примѣчаніе 2, на той же стр.