Научная хроника: оригинал
Конференции 2002-2003 годов в Вильнюсе, Новогрудке, Минске, Софии, Белостоке и Перемышле, десятилетие «Беларускага гістарычнага часопіса», 50 лет архива в Белостоке и перечни защищённых диссертаций. С. 127-144. Текст на языках издания.
Kronika naukowa
MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „VYSKUPAS ANTANAS BARANAUSKAS: ASMENYBĖ IR APLINKA” („BISKUP ANTONI BARANOWSKI: OSOBOWOŚĆ I ŚRODOWISKO”) WILNO, 21–22 LISTOPADA 2002 R.
Instytut Historii Litwy wspólnie z Litewską Katolicką Akademią Nauk organizują cykliczne konferencje poświęcone najwybitniejszym postaciom litewskich duchownych. W listopadzie 2002 roku odbyło się kolejne spotkanie, tym razem poświęcone postaci biskupa sejneńskiego Antanasa Baranauskasa (1835–1902), w Polsce znanego bardziej jako Antoni Baranowski. Urodził się on 17 I 1835 r. w miasteczku Onikszty w powiecie wiłkomierskim. Ukończył Seminarium Duchowne w Worniach, a następnie Akademię Duchowną w Petersburgu, w której też jakiś czas pracował jako profesor, kapelan i bibliotekarz. W 1867 r. został mianowany profesorem Seminarium Duchownego w Kownie. Potem był jego wicerektorem, tu otrzymał nominację na kanonika, następnie prałata kapituły katedralnej żmudzkiej, a w 1883 r. papież Leon XIII prekonizował go na biskupa sufragana diecezji żmudzkiej. W 1897 r. został biskupem ordynariuszem diecezji sejneńskiej. Zmarł 26 XI 1902 r. i pochowany został w katedrze sejneńskiej. Lata zasiadania księdza Baranauskasa na tronie biskupim w Sejnach przypadły na okres narodzin konfliktu polsko-litewskiego w mieszanej narodowościowo diecezji. Biskup zachowywał jednak pełną bezstronność i dążył do pogodzenia wiernych. Niestety śmierć przedwcześnie przerwała jego posługę duszpasterską.
Biskup Antanas Baranauskas był osobą wszechstronnie wykształconą i utalentowaną. Naukowo zajmował się matematyką i językoznawstwem, tłumaczył Biblię na język litewski, tworzył pieśni i pisał poezje. Jego poemat Anykščių šilelis (Borek oniksztyński) na trwałe wszedł do kanonu litewskiej literatury pięknej. Z dzieł matematycznych i filozoficznych wypada wymienić książkę „O wzorach służących do obliczania liczby liczb pierwotnych, nie przekraczającej danej granicy”, wydanej przez Akademię Umiejętności w Krakowie w 1895 r. i „O progresji transcendentalnej, oraz o skali i siłach umysłu ludzkiego” (Warszawa 1897). Jednocześnie był niezmordowanym orędownikiem pojednania polsko-litewskiego, czemu niejednokrotnie dawał wyraz w słowach i czynach. Przed kilkoma laty w Sejnach stanął pomnik biskupa. Jego postać, dorobek i postawa życiowa mogą stanowić symboliczną inspirację do nowej polsko-litewskiej współpracy i nowej jakości we wzajemnych stosunkach.
Wileńska konferencja przypomniała postać Antanasa Baranauskasa, jego spuściznę oraz środowisko, w którym pracował i tworzył. Wystąpienie biskupa tęlszewskiego Jonasa Boruty SJ, służyło przybliżeniu jego ideowego credo jako kapłana i uczonego: odpowiadał na postawione przed siebie pytanie „czy idee bpa Antoniego Baranowskiego doczekały się swego wypełnienia”. Z kolei Vytautas Jogėla przypomniał lata studiów przyszłego duchownego w petersburskiej akademii teologicznej. Przybliżeniu sylwetki Baranauskasa jako uczonego językoznawcy i matematyka poświęcili wystąpienia Jonas Kubilius (długoletni rektor Uniwersytetu Wileńskiego) i Kazimieras Garšva. Vanda Žekonienė analizowała ekologiczne przesłanie Borku oniksztyńskiego, Dalia Čiočytė zastanawiała się nad obecnością elementów religijnych i narodowych w poezji biskupa, a Vytautas Berenis i Eglė Klimaitė-Keturakienė nad jego stosunkiem do problematyki narodowościowej w kontekście okoliczności powstania najważniejszych dzieł. Paulius Subačius przedstawił wizję Europy w twórczości Baranauskasa, natomiast Egidijus Aleksandravičius przeanalizował związki z polskością w kontekście oskarżeń biskupa o „polakomanię” („lenkomanię”) ze strony litewskich nacjonalistów.
W drugim dniu konferencji litewski historyk z Polski, Bronius Makauskas swoje refleksje o czasach i ludziach epoki zatytułował „Antanas Baranauskas – niezrozumiany intelektualista”, natomiast Krzysztof Buchowski przedstawił genezę narodzin konfliktu polsko-litewskiego w diecezji sejneńskiej na przełomie XIX i XX wieku. Ksiądz profesor Tadeusz Krahel przypomniał mniej znane fakty z życia i działalności duchowieństwa na Litwie na przełomie XIX i XX wieku: rządy bpa Stefana Zwierowicza w diecezji wileńskiej w świetle pamiętników ks. Jana Kurczewskiego, a więc w tym czasie co bpa Baranowskiego w Sejnach. Natomiast Vilma Žaltauskaitė omówiła stosunki między Kościołem katolickim na Litwie a rosyjską administracją w końcu XIX w. Na zakończenie Algimantas Katilius powrócił do wątku relacji biskupa Baranauskasa z władzą carską w kontekście działalności sejneńskiego seminarium duchownego, w tym stosunku do wprowadzenia wykładowego języka rosyjskiego. Obrady zakończyły się ożywioną dyskusją, którą podsumowała Regina Laukaitytė.
Należy wyrazić uznanie organizatorom tej sesji naukowej, że w ten sposób uczcili pamięć bpa Baranowskiego w 100-ną rocznicę jego śmierci i przypomnieli tak zasłużonego dla Kościoła na Litwie i w Polsce pasterza oraz przybliżyli jego zasługi dla kultury litewskiej. Inicjatywa prezentowania postaci, dorobku i środowiska litewskich biskupów wydaje się o tyle cenna dla polskich badaczy, że dotyczy przecież istotnej części historii Polski. Omawiana konferencja przypomniała to w dobitny sposób. Warto, aby historycy oraz badacze innych specjalności z różnych polskich ośrodków naukowych przyłączyli się do tej cennej inicjatywy, tym bardziej, że strona litewska planuje spotkania poświęcone postaciom kolejnych hierarchów, najpierw wileńskiemu biskupowi Jurgisowi Matulajtisowi (Jerzemu Matulewiczowi).
Krzysztof Buchowski
ks. Tadeusz Krahel
MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „KSZTAŁTOWANIE SIĘ WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO (W 750 ROCZNICĘ KORONACJI MENDOGA)” NOWOGRÓDEK, 16 MAJA 2003 R.
Organizatorami konferencji były: Komitet Wykonawczy Obwodu Grodzieńskiego, Instytut Historii Narodowej Akademii Nauk Białorusi, Uniwersytet Grodzieński im. Janki Kupały oraz Nowogródzki Rejonowy Komitet Wykonawczy.
Sesja miała być częścią składową kilkudniowych obchodów z okazji jubileuszu koronacji pierwszego władcy WKL, która według opinii wielu historyków miała miejsce w Nowogródku. Zaplanowane na początek lipca uroczystości zostały jednak odwołane z powodu „nieaktualności owej rocznicy w świetle nowej państwowej koncepcji historii Białorusi”. Ta tajemnicza koncepcja, o której środowiska naukowe prawie nic nie wiedzą, została opracowana na zamówienie prezydenta Aleksandra Łukaszenki przez jego dawnego nauczyciela z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Mohylowie Jakowa Traszczanka. Wykładowca-emeryt, który nie posiada żadnego stopnia naukowego sprostał zadaniom swojego byłego ucznia i wydał, jak opowiadają koledzy, którzy ten utwór widzieli, nową redakcję radzieckiej koncepcji historii kraju. Według tej koncepcji WKL było państwem wyłącznie litewskim i odegrało negatywną role w dziejach Białorusi, dlatego świętowanie okrągłej rocznicy koronacji litewskiego władcy nie jest tu aktualne.
Z zaplanowanych obchodów udało się uratować tylko sesję naukową, przesuwając ją z początku lipca na połowę maja. Historycy z Białorusi, Litwy, Ukrainy i Rosji obradowali w dwóch sekcjach: I – „Mendog i Nowogródek”, II – „Nowogródek w składzie WKL”. Oprócz znanych fachowców w dziedzinie historii WKL jak profesorowie Adam Maldzis (Mińsk), który wygłosił referat pt. „Kultura WKL jak wspólna spuścizna narodów białoruskiego i litewskiego”, Maria Byczkowa (Moskwa) – „Potomkowie Mendoga i książęta ruscy: związki dynastyczne oraz służbowe”, Georgi Sztychow (Mińsk) – „Dyskusyjne i pewne informacje z latopisu Halicko-Wołyńskiego dotyczące działalności Mendoga”. Referaty wygłosili również inni młodsi historycy. Materiały konferencji zostaną opublikowane.
Aleksander Krawcewicz
KONFERENCJA NAUKOWA „PROBLEMY TERMINOLOGII BIAŁORUSKIEJ NAUKI HISTORYCZNEJ” MIŃSK, 31 MAJA – 1 CZERWCA 2003 R.
Białoruskie Towarzystwo Historyczne zorganizowało już III konferencję naukową. Głównym jej celem było omówienie najważniejszych kierunków i mechanizmów wymiany przestarzałej spuścizny terminologicznej po radzieckiej historiografii oraz zwrócenie uwagi środowiska naukowego na konieczność modernizacji współczesnej terminologii. Obrady toczyły się na pięciu posiedzeniach: 1. „Terminologia socjalno-ekonomicznej historii”; 2. „Terminologia politycznej i wojskowej historii”; 3. „Etno-geograficzna terminologia”; 4. „Terminologia historii kultury oraz historii religii”; 5. „Język nauki historycznej” (dyskusja końcowa).
Wygłoszone referaty dotyczyły zarówno problemów ogólnych, jak i szczegółowych zagadnień. Na przykład po wystąpieniu prof. Zachara Szybieki na temat „Problemy terminologii historii gospodarczej Białorusi XIX – początku XX w.”, dr Iryna Kiturka odczytała referat „Kwestia użycia terminu »modernizacja« w stosunku do historii gospodarczej Białorusi drugiej połowy XVIII w.”. Duże zainteresowanie uczestników i gości wywołały referaty: prof. Swietłany Morozowej „Perypetie etnokonfesjonalnej identyfikacji białoruskich unitów”, prof. Alesia Smalanczuka „Do problemu osobliwości terminologii nauki historycznej”, dr Siargieja Tokcia „Problemy terminologii w etnostatystyce Białorusi XIX – początku XX w.”, dr Iryny Budźko „Historyczno-lingwistyczna terminologia: geneza, dubletność i perspektywy rozwoju”.
Materiały konferencji: referaty, pytania do referentów, ich odpowiedzi oraz dyskusja, będą opublikowane w tomie IX periodyku BTH „Histaryczny Almanach”.
Aleksander Krawcewicz
MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „PROBLEMY MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH W EUROPIE ŚRODKOWEJ I POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ PO I WOJNIE ŚWIATOWEJ” SOFIA, 17–19 CZERWCA 2003 R.
W ramach działalności Polsko-Bułgarskiej Komisji Historycznej od kilku lat cyklicznie organizowane są międzynarodowe konferencje naukowe poświęcone szeroko rozumianej problematyce historii Europy Środkowej i Południowej. Ostatnia konferencja zorganizowana przez Instytuty Bałkanistyki i Historii Bułgarskiej Akademii Nauk oraz Towarzystwo Słowiańskie w Bułgarii odbyła się w Sofii w czerwcu 2003 roku. Celem spotkania była próba porównania położenia mniejszości narodowych na Bałkanach i w Europie Środkowej po I wojnie światowej. Obradom przewodniczyli: ze strony bułgarskiej prof. Agon Garabedian dyrektor Instytutu Bałkanistyki, ze strony polskiej – doc. Elżbieta Znamierowska-Rakk z Instytutu Historii PAN, przewodnicząca polskiej części Polsko-Bułgarskiej Komisji Historycznej. Obrady i dyskusja toczyły się w języku bułgarskim i rosyjskim.
Tematyka pierwszego dnia obrad koncentrowała się wokół spraw bałkańskich. Analizowano między innymi różne aspekty bułgarskiego ruchu narodowego (Ilia Todew), kwestię statusu bułgarskich mniejszości narodowych w sąsiednich krajach po I wojnie światowej (Wesela Dimowa), relacje rosyjsko-bułgarskie, w kontekście których Rosja wspierała bułgarski ruch narodowy w XIX w. (Rumiana Komsałowa, Krum Lazarow).
Drugiego dnia problematyka wystąpień i dyskusji była bardziej zróżnicowana. Polscy uczestnicy konferencji mogli zapoznać się z kwestiami narodowościowymi i politycznymi w Tracji Ochrydzkiej (Wania Stojanowa) oraz wysłuchać referatu poświęconego ocenie perspektyw polityki narodowościowej na Bałkanach w XIX wieku (Kristo Manczew), które to wystąpienie wywołało niezwykle ożywioną dyskusję. Ponadto analizowano wybrane aspekty prawne i kulturalne mniejszości narodowych w Bułgarii i Polsce po 1989 roku (Błagowiest Jagułow i Iskra Bajewa).
Wystąpienia dwóch polskich badaczek-bałkanistek, wygłoszone w języku bułgarskim, dotyczyły położenia mniejszości bułgarskiej w Grecji (Elżbieta Znamierowska-Rakk) i Rumunii (Irena Stawowy-Kawka). Pozostali goście prezentowali tematykę poświęconą mniejszości polskiej w międzywojennych Niemczech (Dariusz Matelski), Litwie (Krzysztof Buchowski) i Związku Radzieckim (Daniel Boćkowski).
Prowadzona w języku rosyjskim dyskusja dała okazję do wymiany wielu cennych uwag, refleksji i spostrzeżeń. Po raz kolejny udowodniła przydatność takich spotkań, tym bardziej iż w planach jest wydanie drukiem referatów i zapisu dyskusji. Bułgarskich gospodarzy zadziwiały na przykład informacje dotyczące skomplikowanej według nich struktury etnicznej międzywojennej Polski, z kolei polscy goście z zapartym tchem śledzili spory dotyczące chociażby relacji bułgarsko-macedońskich.
Konferencja na pewno przyczyni się do przybliżenia problematyki bułgarskiej polskim historykom, a polskiej – badaczom bułgarskim. Miejmy nadzieję, że znajdzie to później odzwierciedlenie w lepszym poznaniu się i zrozumieniu tak sobie bliskich, a jednak ciągle tak mało znających się narodów i społeczeństw.
Krzysztof Buchowski
XI MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA Z CYKLU „DROGA KU WZAJEMNOŚCI” BIAŁYSTOK, 18–20 LIPCA 2003 R.
Jedenasta już z kolei polsko-białoruska konferencja z cyklu „Droga ku wzajemności” odbyła się tym razem w Białymstoku i jak w poprzednich latach wzięli w niej udział nie tylko historycy, ale i językoznawcy, historycy literatury, socjologowie, kulturolodzy. Można nawet stwierdzić, że historycy tym razem byli w zdecydowanej mniejszości; obradowali w jednej z czterech sekcji i to chyba najmniej licznej. Wynikało to z dwóch powodów: po pierwsze – „dusza” konferencji i jej główny naukowy organizator prof. M. Kondratiuk (Uniwersytet w Białymstoku) jest językoznawcą i lepiej udaje mu się przygotować część filologiczną konferencji, po drugie – ze względu na występowanie w roli organizatora Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, konferencja jest bojkotowana przez opozycyjne wobec niego środowiska białoruskie w Polsce.
Wydaje się, że zamiast bojkotu bardziej pożyteczna byłaby rzeczowa dyskusja, zwłaszcza w kwestiach historycznych. Jak się okazuje, dużo do zrobienia w tej dziedzinie jest także wśród polskich Białorusinów. U wielu z nich rok 1989 nie spowodował jakichś istotnych przewartościowań świadomości historycznej. Świadczył o tym także przebieg dyskusji w czasie konferencji, za sprawą kilku działaczy BTSK, którzy przysłuchiwali się obradom. Protestowali oni przeciwko używaniu przymiotnika „sowiecki” zamiast radziecki, podkreślali tylko negatywne aspekty polityki rządów w Polsce w okresie międzywojennym wobec prawosławnych i Białorusinów oraz antybiałoruską działalność podziemia niepodległościowego po 1944 r. (bez uwzględniania faktu licznego zaangażowania się części Białorusinów po stronie władz komunistycznych).
Spośród 18 zgłoszonych referatów autorami aż 17 byli Białorusini, głównie z Grodna. Biorąc zaś pod uwagę kryterium chronologiczne można stwierdzić, że tylko nieliczne referaty dotyczyły okresu sprzed I wojny światowej (spośród nich można wymienić interesujące wystąpienie F. Ignatowicza na temat Białostockiego Towarzystwa Medycznego w latach 1885–1914). To dobrze, bo kontrowersje polsko-białoruskie dotyczą głównie historii najnowszej, jednak podnoszone tematy często nie tylko były mało kontrowersyjne, ale i zdarzały się wcześniej już podejmowane i nie wnoszące nic nowego, np. A. Zagidulin – „Polityka wyznaniowa polskich władz w Zachodniej Białorusi na łamach »Krynicy« – »Białoruskiej Krynicy« w latach 1921–1938”, S. Lisowski – „Kształtowanie się zasad polityki narodowościowej Polski w stosunku do Białorusinów w latach 1921–1926”. W niektórych referatach podejmowano tematykę historiograficzną, która jest ważna, ale nie porywa słuchaczy.
Bardzo ważny problem w dyskusji postawił dr Tadeusz Kruczkowski (docent Uniwersytetu Grodzieńskiego, a także przewodniczący Związku Polaków na Białorusi) w odniesieniu do wydarzeń z września 1939 r.: czy warto było – z punktu widzenia BSRR i w ogóle Białorusinów – zaczynać wojnę, czy cena zjednoczenia ziem białoruskich nie była zbyt duża? Wątek ten w dyskusji nie został podjęty, a na Białorusi jest na ogół unikany, choć Zachar Szybieka w swojej „Historii Białorusi” jako jeden z pierwszych zadaje pytanie: „Czy niewola może być podstawą do zjednoczenia?” Potwierdza to też tezę postawioną przez niżej podpisanego w referacie „17 września 1939 r. – próba w stosunkach polsko-białoruskich”, że próba ta trwa do dziś, bo nadal nie ma rzetelnego rozliczenia się z konsekwencją agresji 17 września i potępienia tego, co było zbrodnią. Świadczy o tym negatywny stosunek władz białoruskich do współpracy w zakresie ścigania przestępstw na Polakach (np. osadnikach wojskowych) w tym okresie. Także historycy białoruscy na ogół przemilczają zbrodnie popełnione po 17 września zarówno przez różne „rewolucyjne” grupy miejscowej ludności, jak i władze okupacyjne sowieckie. Nie eksponuje się też faktu, że zachodnia granica BSRR została wówczas przesunięta na zachód o wiele dalej, niż wytyczano ją w najbardziej optymistycznych narodowych programach.
Pozytywnym zjawiskiem na konferencji był fakt, że historycy obradowali w jednej sekcji, a nie byli rozbici na kilka grup – wydzielonych według nieznanego kryterium – jak to było w poprzednim roku w Grodnie. Istnieje potrzeba kontynuacji spotkań historyków polskich i białoruskich, bez względu na ich opcje polityczne, ale dobrze byłoby, aby ta sąsiedzka dyskusja toczyła się wokół z góry określonych problemów. Jednak i tak nie jest pewne, czy sesji uda się wyjść z cienia festiwalu piosenki Białystok – Grodno, który jest elementem imprezy „Droga do wzajemności”, ale dla leniwych mediów o wiele bardziej nośnym.
Jan Jerzy Milewski
KONFERENCJA NAUKOWA „OKUPACJA SOWIECKA ZIEM POLSKICH W LATACH 1939–1941” PRZEMYŚL, 18–19 WRZEŚNIA 2003 R.
Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie przy walnej pomocy władz miasta Przemyśla zorganizowało konferencją naukową poświęconą okupacji i terrorowi sowieckiemu na ziemiach polskich w latach 1939–1941. Odbyła się ona w salach piastowskiego Zamku Kazimierzowskiego w Przemyślu. Konferencję naukową poprzedziło uroczyste otwarcie wystawy pt. „Okupacja sowiecka na prawym brzegu Sanu w latach 1939–1941” z udziałem duchowieństwa, władz wojewódzkich i miejskich, przedstawicieli środowisk naukowych z całego kraju oraz młodzieży szkolnej. Wybór miejsca zarówno wystawy jak i konferencji – jak wynikało ze słów organizatorów – nie był przypadkowy. Przemyśl jako jedno z nielicznych miast wschodniej Polski już na progu wojny boleśnie odczuł agresję naszych sąsiadów. Od końca września 1939 r. aż do lata 1941 r. miasto było podzielone, wzdłuż przepływającego przez nie Sanu, na dwa odrębne organizmy, podporządkowane dwóm różnym okupantom: niemieckiemu i sowieckiemu.
Konferencję otworzył i przedstawił jej cele dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN dr hab. Paweł Machcewicz. W swoim wystąpieniu zwrócił m.in. uwagę na potrzebę dalszych intensywnych studiów zarówno nad rozpoznawaniem różnorodnych form terroru okupanta sowieckiego, jak i postaw społeczeństwa zróżnicowanego narodowościowo na Kresach Wschodnich. Z kolei gość honorowy, kapelan rodzin katyńskich ks. prałat Zdzisław Peszkowski dzielił się nie tylko swoimi przeżyciami osobistymi z okresu pobytu w obozie w Kozielsku, ale równie mocno akcentował potrzebę poznania prawdy i pamięci o cierpieniach narodu polskiego w okresie okupacji sowieckiej.
Obradom pierwszej sesji „Agresja 17 września 1939 r. Losy polskich żołnierzy i oficerów w niewoli sowieckiej” przewodniczył prof. Jan Draus (Rzeszów). W referacie inauguracyjnym odczytanym przez prokuratora Roberta Janickiego z Warszawy prof. Witold Kulesza, dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu dokonał dogłębnej analizy porównawczej ujmowania zbrodni katyńskiej zarówno w prawie polskim jak i w prawie Federacji Rosyjskiej. Wiele uwagi poświęcił referent staraniom prawnym strony polskiej mającym na celu wyświetlenie wszystkich okoliczności oraz ustalenie listy sprawców tej potwornej zbrodni. Wyraził także obawę, że śledztwo rozpoczęte w listopadzie 1990 r. przez ówczesną Naczelną Prokuraturę Wojskową ZSRR i prowadzone do tej pory, może nie przynieść satysfakcjonujących stronę polską rezultatów. W takiej sytuacji prof. W. Kulesza nie wykluczył możliwości podjęcia przez pion prokuratorski IPN decyzji przeprowadzenia własnego śledztwa w powyższej sprawie. Z referatem prof. W. Kuleszy korespondowało wystąpienie dr Jędrzeja Tucholskiego (Warszawa), w którym autor ukazał kalendarium działań podejmowanych w sprawie zbrodni katyńskiej przez oficjalne polskie czynniki rządowe i różnorodne organizacje społeczne po 1989 r. Ich efektem było nie tylko potwierdzenie przez rząd ZSRR w kwietniu 1990 r., że mordu na oficerach polskich dokonało NKWD, ale również jego zgoda na przeprowadzenie ekshumacji w miejscach straceń. Pierwszą przeprowadzono latem 1991 r., następne w latach 1994–1996. Mówca zwrócił uwagę, że wieloletnie i jakże trudne starania o prawdę katyńską w jakimś tylko umownym stopniu zamyka otwarcie w 2000 r. trzech polskich cmentarzy wojennych w miejscach starceń. Tomasz Bereza (Rzeszów) na podstawie relacji i wspomnień oraz dokumentów normatywnych tamtego okresu podjął interesującą, aczkolwiek chyba nie do końca udaną próbę przedstawienia wizerunku Armii Czerwonej na ziemiach polskich w okresie 1939–1941. Zarysowany w referacie obraz przeciętnego czerwonoarmisty (m.in. mocno zaniedbanego pod względem higienicznym, niewykształconego, o bardzo niskiej kulturze osobistej) zdaje się być jednak nazbyt jednostronny. Już choćby tylko dlatego, że młody badacz pominął reprezentantów korpusu oficerskiego, z których wielu było np. absolwentami szkół wyższych.
Drugiej części przedpołudniowej sesji, poświęconej „Konspiracji polskiej pod okupacją sowiecką”, przewodniczył prof. Tomasz Strzembosz (Warszawa). Tą cześć obrad otworzył referat prof. Jerzego Węgierskiego, który bez wątpienia można uznać za jeden z najciekawszych całej konferencji. Jego autor nie zawahał się ocenić postaw i zachowań 16 oficerów ZWZ z terenów Małopolski Wschodniej aresztowanych przez Sowietów w latach 1939–1941. Wśród nich znaleźli się m.in. generałowie Mieczysław Boruta-Spiechowicz, Marian Januszajtis a także płk Leopold Okulicki. Sylwetki niektórych z aresztowanych wysokich oficerów (Edward Gola, mjr Klotz) czy to w trakcie śledztwa czy też po wypuszczeniu na ich wolność z sowieckich więzień, prof. Węgierski nie zawahał się określić słowem kolaborant, a nawet zdrajca. Dr Rafał Wnuk (Lublin), przedstawiając wyniki bieżących badań nad konspiracją polską na Wołyniu w latach 1939–1941, wskazał na szybkość zawiązania pierwszych komórek konspiracyjnych tzw. ZWZ I (przełom września i października 1939 r.), na obszarze na którym Polacy stanowili zdecydowaną mniejszość (ok. 10%) ogółu ludności. W początkach 1940 r. funkcjonowały wyraźnie już zarysowane dwa ośrodki: pierwszy grupujący przede wszystkim członków Związku Młodzieży Wiejskiej z Hofmanem na czele i drugi skupiony wokół ppor. Kazimierza Jaźwińskiego oddelegowanego ze Lwowa do tworzenia ZWZ. Z kolei początki konspiracji antysowieckiej i antyniemieckiej na terenie Ziemi Przemyskiej (tożsamej z zachodnią częścią woj. lwowskiego) były tematem analizy porównawczej dra Zbigniewa K. Wójcika (Rzeszów). Autor zwrócił uwagę na skromnych rozmiarów bazę źródłową do badań nad konspiracją pod okupacją sowiecką oraz stałą obawę Polaków przed dekonspiracja przez ich ukraińskich sąsiadów. W konkluzji stwierdził że różne grupy niepodległościowe w Przemyślu i okolicach w równym stopniu były sterowane przez kierownictwo ZWZ z Warszawy, jak i miejscowych funkcjonariuszy NKWD.
Tematem trzeciej, już popołudniowej części obrad którym przewodniczył prof. Albin Głowacki (Łódź) były „Przemiany społeczne i gospodarcze na terenach okupowanej przez ZSRS”. Dr hab. Elżbieta Trela Mazur (Kielce) zajęła się problemem sowietyzacji szkolnictwa w Małopolsce wschodniej. Szczegółowo omówiła działania okupanta mające na celu jak najszybsze zreorganizowanie i przystosowanie szkół różnych szczebli do modelu sowieckiego (zamknięcie szkół prowadzonych przez księży i zakony, usunięcie z programów nauczania religii, historii i geografii Polski, indoktrynacja nauczycieli i młodzieży, czystki kadrowe, wprowadzenie do szkół organizacji pionierskiej i komsomolskiej). Interesujące wystąpienie prof. Włodzimierza Bonusiaka (Rzeszów) dotyczyło przemian ekonomicznych w Małopolsce Wschodniej. Równie ważny problem przemian demograficznych w Galicji Wschodniej znalazł przejrzyste omówienie w referacie dr hab. Grzegorza Hryciuka (Wrocław). Wykorzystując bogaty materiał źródłowy archiwów polskich i zagranicznych autor dokonał m.in. zestawienia strat demograficznych poniesionych przez narody zamieszkujące omawiany obszar a więc Żydów, Ukraińcow, Polaków i Niemców wskutek deportacji, aresztowań i mordów w więzieniach, przymusowego poboru do Armii Czerwonej.
Drugi dzień konferencji przyniósł referaty obejmujące dwie duże grupy zagadnień: represje wobec obywateli polskich pod okupacją sowiecką oraz przebieg i skutki okupacji sowieckiej w wybranych regionach. Obradom przewodniczyli kolejno prof. W. Bonusiak i dr hab. P. Machcewicz. Wystąpienie prof. Albina Głowackiego (Łódź) dotyczyło form, skali i konsekwencji sowieckich represji wobec Polaków w latach 1939–1941. Autor zwrócił m.in. uwagę na problem jeńców skierowanych do pracy i podkreślił, że cztery wielkie deportacje obywateli polskich (dotknęły one nie 1,5–2 mln ale ok. 330 tys. osób) nie były wywózkami do nikąd, tylko przymusowym skierowaniem do najcięższej pracy fizycznej. Jego referat można uznać za kolejną ze wszech miar interesującą i ważną badawczo autorską próbę bilansu terroru sowieckiego dokonanych na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. O jednym z aspektów represji sowieckich – mianowicie zbrodniach na obywatelach polskich – dokonanych na terenie byłego województwa lwowskiego i śledztwach w tej sprawie prowadzonych w Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Rzeszowie mówił jej prokurator Marek Sowa. Dotychczasowe ustalenia prawie 20 śledztw wskazują na kilka tysięcy ofiar, głównie więźniów zamordowanych podczas ewakuacji więzień i aresztów we Lwowie, Drohobyczu, Dobromilu, Przemyślu, Samoborze i Żółkwi latem 1941 r. Dążąc do poszerzenia źródeł dowodowych referent zapowiedział zwrócenie się o pomoc do centrali w Ludwisburgu w Niemczech celem zapoznania się z filmami i zdjęciami wykonanymi przez Niemców po wkroczeniu do Lwowa i innych miast na wschodzie. Dr Krzysztof Kaczmarski (Rzeszów) zajął się represjami sowieckimi wobec działaczy Stronnictwa Narodowego, które w województwach wołyńskim, lwowskim i stanisławowskim w końcu lat 30. było znaczącą siłą polityczną (liczyło ok. 7 tys. członków). W opinii referenta okupant sowiecki postrzegał Stronnictwo Narodowe jako ugrupowanie polityczne o zdecydowanie antyradzieckim charakterze, stąd aparat NKWD ze zdwojoną siłą i jak najszybciej starał się wyeliminować z życia jego działaczy. Następnie dr hab. Sławomir Kalbarczyk (Wrocław) mówił o represjach sowieckich wobec polskich elit politycznych, a dokładnie posłów i senatorów Drugiej Rzeczypospolitej. Z kolei przebieg ostatnich tygodni okupacji sowieckiej Przemyśla, tj. okres maja-czerwca 1941 r., szczegółowo zreferował Piotr Chmielowiec (Rzeszów).
Większość referatów zaprezentowanych w trakcie konferencji w Przemyślu koncentrowała się na okupacji i terrorze sowieckim oraz postawach społeczeństwa polskiego na południowo-wschodnich kresach II Rzeczypospolitej. Natomiast dwa ostatnie wystąpienia poświęcone tej samej problematyce dotyczyły już terenów Białostocczyzny i Wieleńszczyzny. I tak dr Jan Jerzy Milewski (Białystok) korzystając ze swego własnego bogatego dorobku badawczego podjął ogólniejszą próbę charakterystyki okupacji sowieckiej w województwie białostockim w latach 1939–1941. Zwrócił uwagę na utrzymujący się nadal brak dostępu do materiałów NKWD przechowywanych w archiwach KGB, co powoduje poważną lukę w podstawowym zasobie źródłowym i czyni naszą wiedzę mocno niepełną. Referent przypomniał charakterystykę narodowościową województwa w którym w odróżnieniu od województw południowo-wschodnich dominowali Polacy (ok. 2/3 ogółu mieszkańców) i zaakcentował przemiany jakie dokonały się w tym zakresie pod okupacją sowiecką. Interesująco zabrzmiały zwłaszcza te fragmenty wystąpienia, w których autor mówił o dwóch stereotypach Białorusinów a także obustronnych rozczarowaniach, tych którzy przyszli wraz z Armią Czerwoną – niechętnym stosunkiem do nich miejscowej ludności, i miejscowych – rozczarowanych przybyszami ze Wschodu. Dr Piotr Niwiński (Gdańsk) wprawdzie swoje wystąpienie zatytułował „Okupacja sowiecka na Wileńszczyźnie”, to większość swojego referatu poświęcił przede wszystkim działalności konspiracyjnej Polaków na tym obszarze. Zwrócił uwagę na zdecydowanie większe organizacyjne zróżnicowanie konspiracji polskiej na Wileńszczyźnie.
Wyżej wymienione wystąpienia przeplatane były mniej lub bardziej ożywioną dyskusją. W jej trakcie najczęściej wyjaśniano lub doprecyzowywano prezentowane zagadnienia. Na ogół też, z nielicznymi wyjątkami, utwierdzała ona słuszność wygłoszonych tez. Dwudniowe obrady zostały podsumowane przez prezesa Instytutu Pamięci Narodowej prof. Leona Kieresa.
Mimo różnego poziomu referatów, które niekiedy nosiły charakter przyczynkarski, niekiedy podsumowania, całość ukazała przede wszystkim różnorodność środków terroru sowieckiego na polskich kresach wschodnich w latach 1939–1941, za pomocą którego okupant starał się złamać opór ludności zajętych ziem. Terror sowiecki wprawdzie w największym stopniu dotknął Polaków, ale był również wymierzony także w Ukraińców, Żydów i inne narodowości. Szkoda zatem, że na wspomnianej konferencji zabrakło referatów omawiających np. postawy i zachowania wspomnianych grup narodowościowych, czy ich elit politycznych, w nowej sytuacji jaką była okupacja sowiecka.
Cezary Kuklo
DZIESIĘCIOLECIE „BIEŁARUSKIEGO HISTARYCZNEGO CZASOPISU”
„Biełaruski Histaryczny Czasopis” to naukowe, naukowo-metodyczne ilustrowane czasopismo historyczne. Idea jego utworzenia powstała jeszcze w latach 1950–1960, jednak jej praktyczna realizacja stała się możliwa dopiero po ogłoszeniu niepodległości Republiki Białoruś. W 1992 r. inicjatywę historyków z Białoruskiego Państwowego Uniwersytetu i Narodowej Akademii Nauk Białorusi poparła Komisja Nauki, Edukacji, Kultury i Zachowania Historycznego Dziedzictwa Rady Najwyższej Republiki Białoruś. Czasopismo zostało zarejestrowane 24 VII 1992 r. w Ministerstwie Informacji, a pierwszy numer wyszedł w marcu 1993 r. W latach 1993–2000 w ciągu roku ukazywały się cztery numery, a od 2001 – sześć. Założycielami pisma są: Ministerstwo Edukacji, Instytut Historii Narodowej Akademii Nauk Białorusi, Białoruski Uniwersytet Państwowy, Towarzystwo „Wiedza”. W skład Rady Redakcyjnej i Redakcji wchodzą: znani uczeni, organizatorzy nauki i edukacji, metodycy, nauczyciele, pracownicy archiwalni i muzealni, krajoznawcy. Redaktorem naczelnym jest Wasil F. Kusznier.
Czasopismo uczestniczy w wypracowaniu narodowej koncepcji nauk historycznych i historycznej edukacji, ale drukowane są w nim także materiały dotyczące historii powszechnej. Prowadzone są rubryki: metodologii, historii, historii rolnictwa, wojskowej, dyplomatycznej, politycznej, ekonomicznej, oświaty i kultury, państwa i prawa, partii i ruchów politycznych, religii, informacji, ekologii, życia polityczno-społecznego, archeologii, historiografii, genealogii, archiwoznawstwa, muzealnictwa, krajoznawstwa i inne.
Także stałymi rubrykami są: „Narody Białorusi”, „Ludzie nauk historycznych”, „Nazwiska znane i nieznane”, „Zapraszamy do dyskusji”. Zamieszczane są recenzje najbardziej znaczących prac i zbiorów materiałów do historii Białorusi, jakie publikowane są w kraju i za granicą.
Na kartach czasopisma zamieszczane są materiały znanych białoruskich uczonych: akademików I. M. Ignacienki, M. P. Kasciuka, doktorów habilitowanych M. W. Bicza, Ch. J. Bielkina, P. I. Brygadzina, M. A. Biaspałaj, R. A. Wasilewicza, A. P. Gryckiewicza, T. I. Dounar, A. I. Żuka, E. R. Jofe, S. U. Karzienki, U. K. Korszuka, U. F. Ładysiewa, R. R. Łaźko, U. I. Lemiaszonka, L. M. Łycza, A. M. Lutaha, I. J. Marczanki, A. M. Macko, A. I. Mikulicza, U. I. Nawickaha, W. P. Paniucicza, P. C. Pietrykawa, M. F. Pilipienki, R. P. Płatonawa, L. D. Pobala, U. N. Sidarcowa, A. G. Słuki, A. I. Smolika, U. J. Snapkouskaha, M. S. Staszkiewicza, W. A. Fiadosika, A. F. Chackiewicza, B. F. Szmatawa, G. W. Sztychawa, I. A. Jucho, J. S. Jaskiewicz, kandydatów nauk W. W. Grigoriewaj, U. I. Bykawa, A. M. Wabiszczewicza, I. W. Kanapackaha, M. U. Smiachowicza, M. F. Spirydonowa, W. I. Chankiewicza, W. I. Szajkowa, A. A. Janouskaha i licznych innych. Drukowane są także artykuły doktorantów, asystentów, studentów, pracowników archiwów, muzeów i krajoznawców.
Zamieszczane są również materiały przygotowane przez organizatorów nauki i edukacji – ministrów W. I. Strażowa, P. I. Brygadzina, rektorów: Białoruskiego Państwowego Uniwersytetu – A. U. Kazulina, Białoruskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Tanka – Ł. N. Cichanawa, Białoruskiego Państwowego Ekonomicznego Uniwersytetu – R. M. Karsieki, Połockiego Państwowego Uniwersytetu – E. M. Babienki.
Czasopismo ma szerokie związki z badaczami i pismami historycznymi z innych krajów. Na jego łamach publikowano materiały przygotowane przez: Ł. I. Barodkina, A. K. Kauki, Ł. H. Nieżynskaha, A. M. Sacharawa, W. I. Starcawa, A. A. Czubariana (Rosja), M. Gnatowskiego, J. Lewandowskiego, J. Materskiego, J. Milewskiego, B. Roka (Polska), M. Bielamuka, J. Brajlejna, A. Rabinowicza (USA), dyplomaty Pietkawa (Bułgaria), naukowców z Niemiec, Łotwy, Litwy, Ukrainy, Syrii, Francji – razem z ponad 15 krajów. Współpracownicy pisma biorą udział w międzynarodowych i krajowych konferencjach naukowych.
„Biełaruski Histaryczny Czasopis” podejmuje także tematykę związaną z procesem nauczania i wychowania w szkołach wyższych i średnich. Zamieszczane są w nim recenzje programów nauczania, podręczników i różnych pomocy do nauczania historii. Dużą uwagę przykłada się do publikacji materiałów użytecznych dla wykładowców i studentów, konspektów konkretnych lekcji, analizy osiągnięć najbardziej twórczych pedagogów. Ich autorami są szczególnie aktywni nauczyciele historii. Kolorowa okładka, ilustracje przyciągają czytelników, ale także mogą być wykorzystane jako pomoc na lekcjach historii.
Czasopismo uczestniczy w realizacji projektu „Sławne nazwiska Ojczyzny” jaki zainspirowany został przez Białoruski Fundusz Kultury.
„Biełaruski Histaryczny Czasopis” nie jest uzależniony od politycznej koniunktury, ale realizuje politykę państwa w dziedzinie nauk historycznych i edukacji, uczestniczy w procesie odrodzenia narodowego, upowszechnia wiedzę historyczną, wpływa na wychowanie narodu na białoruskich tradycjach historycznych.
Wasil Kusznier
Naczelny redaktor „Biełaruskiego Histarycznego Czasopisu”
50 LAT ARCHIWUM PAŃSTWOWEGO W BIAŁYMSTOKU
Po odzyskaniu niepodległości i utworzeniu w 1919 r. województwa białostockiego. zamierzano zorganizować w Białymstoku archiwum wojewódzkie, ale z braku odpowiedniego lokalu ulokowano je tymczasowo w Grodnie; gdzie funkcjonowało do września 1939 r.
Po II wojnie światowej Minister Oświaty dekretem z 10 XI 1950 r. powołał Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Białymstoku, ale dopiero od 1 I 1953 r. powierzono pełnienie obowiązków dyrektora dr Stefanowi Sobańcowi, zaś faktycznie Archiwum rozpoczęło działalność w kwietniu tegoż roku. Kolejni dyrektorzy Archiwum w minionym pięćdziesięcioleciu to: Adam Filonik (1 IX 1953 – 30 IX 1965), dr Henryk Majecki (1 X 1965 – 30 IV 1998), Jerzy Zieleniewski (1 V 1998 – 31 X 1999) i Marek Kietliński (od 1 XI 1999). Z roku na rok zwiększała się ilość przechowywanych archiwaliów (w końcu 2001 r. ponad 2686 metrów bieżących akt) i liczba pracowników (ogółem w latach 1953–2002 przez Archiwum Państwowe w Białymstoku i Oddział w Łomży przewinęło się 136 pracowników). Jedni pracowali zaledwie kilka miesięcy, byli jednak i prawdziwi rekordziści księgowa Cecylia Baczewska towarzyszyła Archiwum przez całe 50-lecie, ponad 30 lat pracowały: Donata Godlewska, dr Irena Grochowska, Alina Sztachelska.
Archiwum Państwowe w Białymstoku było zawsze instytucją silnie oddziaływującą na środowisko i podejmującą zadania znacznie wykraczające poza jego obowiązki; było organizatorem licznych konferencji, odczytów i wystaw. zaś pracownicy – autorami wielu interesujących publikacji. Przez ostatnich kilkanaście lat to głównie wysiłkiem wieloletniego dyrektora dra Henryka Majeckiego ukazywało się czasopismo „Białostocczyzna”, był on też inicjatorem międzynarodowych konferencji naukowych z cyklu „Pogranicze polsko-litewsko-białoruskie. Źródła i stan badań”. Ideę organizacji tych konferencji godnie kontynuuje obecny dyrektor Marek Kietliński. Upowszechnia też nowe inicjatywy, jak np. „dni otwarte”, podczas których Archiwum licznie odwiedza zwłaszcza młodzież szkolna.
28 II 2003 r. odbyły się uroczystości związane z 50-leciem Archiwum Państwowego. Wśród licznie przybyłych gości byli: zastępca Dyrektora Naczelnego Archiwów Państwowych dr hab. Władysław Stępniak, wiceprezydent Białegostoku Józef Klim, przedstawiciele miejscowych instytucji kulturalnych i naukowych, w tym wicedyrektor Instytutu Historii Litwy dr Rimantas Miknys.
W trakcie uroczystości zaprezentowano wydaną z tej okazji księgę pamiątkową „50 lat Archiwum Państwowego w Białymstoku”. Publikacja ta – jak zaznaczył we wstępie Marek Kietliński – nie jest monografią Archiwum. a jej celem było jedynie przybliżenie wiedzy o funkcjonowaniu tej instytucji, jej zasobie i pracownikach. W skład księgi wchodzą 22 artykuły, większość z nich ma charakter informacyjny i zawiera ogólną charakterystykę. Archiwum w Białymstoku i Oddziału w Łomży lub szczegółową poszczególnych części ich zasobów. Najciekawsza jest jednak część wspomnieniowa. Wśród jej autorów, co warto podkreślić, są nie tylko pracownicy merytoryczni, ale i obsługi. Szczególnie pasjonujące są – choć szkoda, że takie krótkie – teksty napisane przez dr Irenę Grochowską i Alinę Sztachelską. Dowiadujemy się z nich o nadaniu przez Wojewódzkie Archiwum Państwowe doktoratu honoris causa, czego poszukiwał przedwojenny fabrykant włókienniczy, jak dr Jan Glinka ratował dokumenty – w które zawijano mięso – i dlaczego został zatrzymany. Krótko pisze też Alina Sztachelska o swoim stażu w Paryżu (1957). Czekamy na więcej.
Całość uzupełnia wykaz pracowników w latach 1953–2002.
Jan Jerzy Milewski
CZY I RZECZPOSPOLITA BYŁA UNIĄ NARODÓW EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ?
Dyskusje panelowe na ten temat odbyły się w ramach I Podlaskiego Festiwalu Nauki w dniach 26–27 IX 2003 r. w Suwałkach (I Liceum Ogólnokształcące im. Marii Konopnickiej) i Białymstoku (Muzeum Podlaskie).
W Suwałkach w dyskusji uczestniczyli: prof. dr hab. Alvydas Nikžentaitis (dyrektor Instytutu Historii Litwy – Wilno), dr Rimantas Miknys (zastępca dyrektora Instytutu Historii Litwy), prof. Aleksander Krawcewicz (prezes Białoruskiego Towarzystwa Historycznego – Grodno), dr hab. Jan Dzięgielewski (profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku), dr hab. Cezary Kuklo (profesor Uniwersytetu w Białymstoku).
W Białymstoku dyskutowali: prof. Alvydas Nikžentaitis, prof. Aleksander Krawcewicz, dr Rimantas Miknys oraz profesorowie Uniwersytetu w Białymstoku: prof. Antoni Mironowicz, dr hab. Józef Maroszek i dr hab. Cezary Kuklo. Zapis dyskusji zostanie opublikowany w następnym numerze „Biuletynu Historii Pogranicza”.
J. J. M.
WYKAZ PRAC DOKTORSKICH I HABILITACYJNYCH Z HISTORII OBRONIONYCH W REPUBLICE LITWY W LATACH 2001–2002
Antanaitis Kastytis, Sovietinė Lietuvos, Latvijos ir Estijos nomenklatūra (1953–1990). Dėsningumai ir ypatumai. (Nomenklatura sowiecka Litwy, Łotwy i Estonii w latach 1953–1990. Podobieństwa i osobliwości); promotor – prof. dr hab. Liudas Truska. Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvos istorijos institutas. Kaunas, 2001.
Baronas Darius, Trys Vilniaus kankiniai: istorija, hagiografija, kultas. (Trzej męczennicy wileńscy: historia, hagiografia, kult); promotor – prof. dr hab. Stanislovas Lazutka. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Braslauskas Justinas, Lietuvos socialinė – ekonominė padėtis nacių okupacijos metais (Sytuacja społeczno-ekonomiczna Litwy podczas okupacji niemieckiej); promotor – doc. dr Sigitas Jegelevičius. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Civinskas Remigijus, Lietuvos miestiečių luomas ir jo struktūros nuo 1795 m. iki XIX a. vidurio (Stan mieszczański i jego struktura w okresie od 1795 r. do połowy XIX w.); promotor – prof. dr hab. Vytautas Merkys. Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvos istorijos institutas. Kaunas, 2001.
Čiurinskas Mintautas, XVI-XVII amžiaus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės biografistika (Biografistyka WKL XVI-XVII w.); promotor – prof. dr hab. dr. Eugenija Ulčinaitė. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Dapkutė Daiva, Lietuvių išeivijos liberaliosios srovės genezė: politiniai – organizaciniai aspektai (1945 m. – šešto dešimtmečio pabaiga) (Geneza emigracji litewskiej kierunku liberalnego: aspekt polityczno-organizacyjny w okresie od r. 1945 do końca lat pięćdziesiątych); promotor – prof. dr hab. Egidijus Aleksandravičius. Vytauto Didžiojo universitetas. Kaunas, 2001.
Dolinskas Vydas, Simonas Kosakovskis: politinė ir karinė veikla Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje, 1763-1794 m. (Szymon Kossakowski: działalność polityczna i wojenna w WKL w latach 1763–1794); promotor – prof. dr hab. Mečislovas Jučas. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Gimžauskas Edmunda, Baltarusių veiksnys moderniosios Lietuvos valstybės teritorijos formavimesi: etnopolitinis, politinis, geopolitinis aspektai (1915–1923) (Czynnik białoruski w procesie kształtowanie się terytorium nowoczesnego państwa litewskiego: aspekty – geopolityczny, polityczny, etnopolityczny w latach 1915–1923); promotor – dr Česlovas Laurinavičius. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Glemža Liudas, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės miestai Ketverių metų seimo laikotarpiu (1788–1792 m.) (Miasta WKL w okresie Sejmu Czteroletniego 1788–1792); promotor – prof. dr hab. Liudas Truska. Vytauto Didžiojo universitetas. Kaunas, 2001.
Morozova Nadiežda, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės metraščių kalbos ir tekstologijos problemos: Bychovco kronika (Problemy językowe i tekstologiczne latopisów WKL: Kronika Bychowca); promotor – prof. dr hab. dr. Valerijus Čekmonas. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Narbutienė Daiva, LDK lotyniškoji knyga XVI-XVII amžiais (Książka łacińska WKL w XVI-XVII w.); promotor – prof. dr hab. Domas Kaunas. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Pacevičius Arvydas, Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795–1864 metais (Biblioteki klasztorów na Litwie w latach 1795–1864); promotor – prof. dr hab. Domas Kaunas. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Paknys Mindaugas, Mecenatystės reiškinys XVII a. Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštijoje: bažnytinės architektūros užsakymai (Mecenaty w WKL w XVII w.: zamówienia na architekturę kościelną); promotor – doc. dr Aleksandra Aleksandravičiūte. Vilniaus dailės akademija. Vilnius, 2001.
Petrauskas Rimvydas, Lietuvos diduomene XIV a. pabaigoje – XV a.: sudėtis – struktūra – valdžia (Magnateria litewska końca XIV – XV w.: skład, struktura, władza); promotor – prof. dr hab. Edvardas Gudavičius. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Streikus Arūnas, Sovietų valdžios antibažnytinė politika Lietuvoje 1945–1990 metais (Polityka antykościelna władzy sowieckiej na Litwie w latach 1945–1990); promotor – doc. dr Algirdas Jakubčionis. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2001.
Šmigelskytė-Stukienė Ramunė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės konfederacijos veikla 1792–1793 metais (Działalność Konfederacji WKL w latach 1792–1793); promotor – doc. dr Zigmantas Kiaupa. Lietuvos istorijos institutas, Vytauto Didžiojo universitetas. Vilnius, 2001.
Kamuntavičienė Vaida, Katalikų bažnyčios ir valstybės santykiai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XVII a. antrojoje pusėje (Stosunki Kościoła katolickiego i państwa w WKL w drugiej połowie XVII w.); promotor – prof. dr hab. Antanas Tyla. Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvos istorijos institutas. Kaunas, 2002.
Kamuntavičius Rūstis, Lietuvos įvaizdžio stereotipai italų ir prancūzų XVI-XVII a. literatūroje (Stereotypy obrazu Litwy w literaturze włoskiej i francuskiej XVI-XVII w.); promotor – doc. dr Jūratė Kiaupienė. Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvos istorijos institutas. Kaunas, 2002.
Karpavičienė Jolanta, Moters statusas Lietuvos miestuose iki XVI a. vidurio: Vilniaus ir Kauno pavyzdys (Położenie socjalne kobiety w miastach Litwy do połowy XVI w.: przykład Wilna i Kowna); promotor – doc. dr. Irena Valikonytė. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2002.
Lietuvninkaitė Nijolė, Kauno knygos kultūra 1843–1918 metai (Kultura książki Kowna w latach 1843–1918); promotor – prof. dr hab. Domas Kaunas. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2002.
Mačiulis Dangiras, Lietuvos valstybės kultūros politika 1927–1940 metais (Polityka państwa litewskiego wobec kultury w latach 1927–1940); promotor – dr Gediminas Rudis. Lietuvos istorijos institutas, Vytauto Didžiojo universitetas. Vilnius, 2002.
Stravinskienė Vitalija, Lenkijos lietuvių bendruomenė 1944–2000 m. (Wspólnota Litwinów polskich w latach 1944–2000); promotor – dr Arūnas Bubnys. Lietuvos istorijos institutas, Vytauto Didžiojo universitetas. Vilnius, 2002.
Šepetys Nerijus, Molotovo – Ribbentropo paktas ir Lietuva: teorinės, istoriografinės ir istorinės problemos (Pakt Mołotow-Ribbentrop a Litwa: zagadnienia teoretyczne, historiograficzne i historyczne); promotor – doc. dr Alfredas Bumblauskas. Vilniaus universitetas. Vilnius, 2002.
Habilituoto daktaro disertacijos gintos 2002 m.
Prašmantaitė Aldona, Žemaičių vyskupas Juozapas Arnulfas Giedraitis (Józef Arnulf Giedroyc – biskup żmudzki); Lietuvos istorijos institutas. Vilnius, 2002.
Diana Ratkutė
Instytut Historii Litwy
TEMATY PRAC HABILITACYJNYCH (DOKTORSKICH) I DOKTORSKICH (KANDYDACKICH) OBRONIONYCH W INSTYTUCIE HISTORII NARODOWEJ AKADEMII NAUK BIAŁORUSI W 2002 R.
За год праведзены 10 абарон: 2 – доктарскіх дысертацый і 8 – кандыдацкіх дысертацый.
Доктарская дысертацыя МАРОЗАВАЙ С. В. „Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1596–1839 гг.)” абаронена па спецыяльнасці айчынная гісторыя. У дысертацыі прадпрынята спроба новага канцэптуальнага асэнсавання берасцейскага працэсу на аснове цывілізацыйнага падыходу, новых крыніц і адпаведна сучаснаму стану навукі. Прадметам даследаваня з”яўляюцца непасрэдныя і адлеглыя ў часе этнакультурныя вынікі стварэння, функцыянавання і ліквідацыі ўніяцтва на Беларусі.
Доктарская дысертацыя СМАЛЕНЧУКА А. Ф. „Польскі грамадска-палітычны рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 – люты 1917 года” абаронена па спецыяльнасці айчынная гісторыя. Упершыню ў беларускай гістарыяграфіі прааналізавана эвалюцыя польскага грамадска-палітычнага руху на беларускіх і літоўскіх землях у перыяд актывізацыі нацыянальных працэсаў, вызначана роля польскай грамадскасці ў складаных падзеях этнапалітычный гісторыі Беларусі апошняй трэці XIX – пачатаку XX ст., зроблены ўсебаковы аналіз феномена „краёвасці” як ідэалогіі і практычнай дзейнасці значнай часткі дзеячоў польскага грамадска-палітычнага руху.
Кандыдацкая дысертацыя ЗЕЛЯНКОВАЙ А. І. „Развіццё культуры на ўсходніх беларускіх тэрыторыях у складзе РСФСР (люты 1919 – 1926 гг.) абаронена па спецыяльнасці айчынная гісторыя і з”яўляецца першым комплексным даследаваннем нацыянальна-культурнага развіцця ўсходніх беларускіх тэрыторый у складзе РСФСР як цэласнага працэса, са сваімі асаблівасцямі і спецыфічнымі рысамі.
У кандыдацкай дысертацыі САВІЧА А. А. „Рэвалюцыйны нацыянальна-вызваленчы рух у Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг.: гістарыяграфія праблемы” па спецыяльнасці гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання ўпершыню на манаграфічным узроўні прадпрынята спроба падвядзення вынікаў навукова-даследчыцкай працы па вывучэнню пытанняў гісторыі рэвалюцыйнага вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі, вызначаны і ахарактэрызаваны асноўныя этапы гэтага працэсу ў агульным кантэксце развіцця беларускай гістарычнай навукі.
Кандыдацкая дысертацыя КІТУРКІ І. Ф. „Сацыяльна-эканамічныя крызісы і палітыка гаспадарчага аднаўлення развіцця ў дзяржаўных уладаннях Беларусі (другая палова XVII–XVIII стст.)” абаронена па спецыяльнасці айчынная гісторыя. Аналіз і абагульненне выкарыстаных у дысертацыі матэрыялаў дазволілі зрабіць высновы аб ролі дзяржаўнай улады ў выбары таго ці іншага накірунку эканамічнага развіцця ў розных відах дзяржаўных уладанняў у другой палове XVII–XVIII стст., удакладніць перыядызацыю эканамічнай гісторыі Беларусі і вызначыць прычыны, якія ўплывалі на змены ў прыярытэтах скарбавай аграрнай палітыкі ў адзначаны перыяд.
Кандыдацкая дысертацыя ЯНУШКЕВІЧА А. М. „Першая Інфлянцкая вайна (1558–1570) і яе ўплыў на развіццё сацыяльна-палітычных працэсаў у Вялікім княстве Літоўскім” абаронена па спецыяльнасцях: айчынная гісторыя і усеагульная гісторыя. Упершыню прадпрынята спроба аналізу на шырокай дакументальнай аснове падзей першай Інфлянцкая вайны і сацыяльна-палітычных працэсаў у ВКЛ, якія адбываліся падчас яе, зыходзячы з рацыі стану ВКЛ як носьбіта старабеларускай палітычнай традыцыі. Гэтая праблематыка ўпершыню ўводзіцца ў кантэкст айчыннай гістарыяграфіі і дазваляе крытычна пераасэнсаваць ранейшыя палажэнні гістарыяграфіі і стварыць арыгінальную канцэпцыю гісторыі першай Інфлянцкай вайны і развіцця сацыяльна-палітычных працэсаў у ВКЛ у сярэдзіне XVI ст.
Кандыдацкая дысертацыя СІТКЕВІЧА С. А. „Дзейнасць польскага падполля на тэрыторыі Беларусі (1939–1954 гг.). Гістарыяграфія праблемы” па спецыяльнасці гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання з”яўляецца першым у беларускай гістарычнай навуцы комплексным даследаваннем айчыннай і польскай гістарыяграфіі польскага падполля на тэрыторыі Беларусі ў 1939–1954 гг. Упершыню аўтарам праведзена класіфікацыя і групіроўка па храналагічнаму і тэматычнаму прыкметам найбольш важных прац айчынных і польскіх гісторыкаў па разглядаемай праблеме.
Кандыдацкая дысертацыя СЛІЖ Н. У. „Шляхецкая сям”я ў Вялікім княстве Літоўскім у XVI–XVII стагоддзях: уздзеянне саслоўнага падзелу грамадства на яе фарміраванне і развіццё” па спецыяльнасці айчынная гісторыя з”яўляецца першым у айчынная гістарыяграфіі спецыяльным комплексным даследаваннем шляхецкай сям”і ў ВКЛ у XVI–XVII стст. Упершыню праведзена даследаванне характару ўздзеяння саслоўнага падзелу грамадства на фарміраванне інстытута шляхецкай сям”і праз заканадаўства, эканоміку, рэлігію, культуру, у навуковае абарачэнне аўтарам уводзіцца шэраг новых матэрыялаў па сямейнаму справаводству, якія раней не выкарыстоўваліся ў гістарычнай навуцы.
У кандыдацкай дысертацыя ДАВІДЗЮКА П. Г. „Удзел прафсаюзаў Беларусі ў сацыяльна-эканамічных і грамадска-палітычных пераўтварэннях 1985–1994 гг.” па спецыяльнасці айчынная гісторыя упершыню ў якасці самастойнай тэмы даследаваны ўдзел прафсаюзаў Беларусі ў сацыяльна-эканамічных і грамадска-палітычных пераўтварэннях 1985–1994 гг., іх трансфармацыі ў гэты перыяд, увядзенне ў навуковае абарачэнне новых крыніц па праблеме.
У кандыдацкай дысертацыі ПУШКІНА І. А. „Нацыянальныя меншасці БССР у грамадска-палітычным і культурным жыцці. 20-я гады XX ст.” па спецыяльнасці айчынная гісторыя ўпершыню ў беларускай гістарыяграфіі праведзена комплексная рэканструкцыя ўдзелу і ролі нацыянальных меншасцей БССР у грамадска-палітычным і культурным жыцці ў 20-я гады XX ст., раскрыта дзейнасць нацыянальных партый і грамадскіх аб”яднанняў, прааналізаваны змест і эвалюцыя асноўных накірункаў дзейнасці, узаемаадносін і узаемаўплываў паміжнацменшасцямі, а таксама паміж імі і карэнным насельніцтвам БССР.
Ва ўсіх дысертацыях у навуковы ўжытак уведзена значная колькасць арыгінальных архіўных крыніц. Распрацоўка актуальных навукова значных тэм уносіць вялікі ўклад у развіццё сучаснай беларускай гістарыяграфіі. Новыя падыходы абумоўліваюць практычную значнасць даследаванняў. Яны могуць быць выкарыстаны пры выпрацоўцы новай навуковай канцэпцыі гісторыі Беларусі, напісанні вучэбных дапаможнікаў па гісторыі беларускага народа. Вынікі, безумоўна, могуць выкарыстоўвацца навукоўцамі, выкладчыкамі, краязнаўцамі. Матэрыялы і высновы дысертацыі Янушкевіча А. М. вартыя пры падрыхтоўцы абагульняючых і спецыяльных навуковых прац па гісторыі Беларусі і міжнародных адносін у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, пры стварэнні агульных і спецыяльных лекцыйных курсаў, даведачных і энцыклапедычных выданняў.
Любоў Собалева
сакратар савета па абароне дысертацый