Рецензии и заметки, часть 2: оригинал
Белорусский сборник «Беларусь в XX веке», библиография Литовской католической академии наук, индекс репрессированных, Союз освобождения Вильнюса, книга о лагере в Берёзе-Картузской, литовская либеральная эмиграция, поляки в Беларуси. С. 113-126. Текст на языках издания.
Recenzje i zapiski (część 2)
Biełaruś u XX stagoddzi. Sbornik naucznych rabot, red. W. P. Andriejew, Minsk 2002, s. 192. Białoruś w XX wieku. Zbiór prac naukowych, red. W. P. Andriejew, Mińsk 2002, s. 192.
Choć redaktorem naukowym książki jest prof. W. P. Andriejew, to wstęp napisali dwaj autorzy artykułów Igor Kuźniecow i Jakow Basin. Piszą oni o niepełnym rozliczeniu się na Białorusi z czasami stalinizmu: zahamowaniem badań nad represjami politycznymi i przestępstwami władzy sowieckiej wobec własnego narodu. Dlatego właśnie powstała idea wydania poza cenzurą zbioru artykułów poświęconych historii najnowszej Białorusi i zapewne z tychże względów nakład książki wyniósł dopuszczalną w tej sytuacji ilość egzemplarzy tj. 299. Oficjalnie większość historyków na Białorusi zajmuje pozycję wyczekującą i jest to sytuacja bardzo zła, gdyż nauki historyczne zostały tam bardziej niż inne nauki społeczne, porażone zastojem i negatywnymi tendencjami. Powoduje to dalszy upadek prestiżu tych nauk. Recenzowany zbiór ma przypomnieć o obywatelskich obowiązkach historyków wobec społeczeństwa.
Książka została wydana dzięki wsparciu finansowemu organizacji żydowskich, ale na 22 artykuły tylko 7 dotyczy bezpośrednio ludności żydowskiej. Wyjaśnia to jednak fakt, że jeden z artykułów poświęcony jest zreferowaniu sprawy mordu na Żydach w Jedwabnem i dyskusji, która toczyła się wokół tego problemu. Poza kwestią mniejszości narodowych, nie tylko żydowskiej, szeroko podejmowana jest problematyka represji, a także strat ludnościowych w latach II wojny światowej (bardzo interesujący, analityczny tekst Aleksieja Litwina). Autorami artykułów są zarówno historycy bardzo znani, jak wspomniany Litwin, ale także młodzi – dopiero rozpoczynający karierę. Tak samo różna jest ich jakość: większość oparta jest na nowych źródłach archiwalnych, ale niektóre napisano tylko na podstawie kilku książek.
Nie zawsze podejmowane tematy są szczególnie oczekiwane jak np. dotyczący rozwoju białoruskiego ustawodawstwa przeciwko antysemityzmowi i dyskryminacji narodowej, które było martwe, bo – jak przyznał sam autor – pomimo licznych przypadków dyskryminacji, w praktyce w latach 1962–1991 w BSRR nie było ani jednego przypadku zastosowania odpowiedniego artykułu kodeksu karnego.
Niekiedy autorzy nieco przesadzają, jak Jerzy Grzybowski, który wśród polskich generałów białoruskiego pochodzenia umieścił Nikodema Sulika, Gustawa Paszkiewicza i Piotra Jaroszewicza, kierując się jedynie miejscem urodzenia. Z kolei białoruskich mistrzów sportu żydowskiego pochodzenia przypomniał Siemien Liokumowicz.
Z innych artykułów warto także zwrócić uwagę na tekst A. Smalanczuka, który analizuje zmiany struktury narodowościowej ludności Białorusi w XX wieku. Co prawda, opiera się on głównie na opracowaniach Piotra Eberhardta, ale w ten sposób popularyzuje jego dorobek wśród badaczy białoruskich.
Na zakończenie dodam, że znakomita większość autorów artykułów pochodzi z Mińska (19), 12 napisanych jest w jęz. rosyjskim, a 10 – białoruskim.
Jan Jerzy Milewski
Lietuvių Katalikų Mokslo Akademiojos darbų bibliografija (1922–2001), oprac. Elena Neniškytė. Lietuvių Katalikų Mokslo Akademija, Vilnius 2002, p. 152. Bibliografia publikacji Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk (1922–2001), oprac. Elena Neniškytė, Litewska Katolicka Akademia Nauk, Vilnius 2002, s. 152.
W poprzednim numerze „Biuletynu Historii Pogranicza” Algimantas Katilius zamieścił artykuł na temat publikacji Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk240, w którym dał krótki zarys dziejów tejże Akademii i omówił jej publikacje z ostatnich lat, gdy z Rzymu przeniosła się ona do Wilna. Tymczasem ostatnio, z okazji 80-lecia istnienia Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk, ukazała się bibliografia wszystkich druków z całego okresu jej istnienia, a więc od 1922 r., kiedy została powołana do życia, do r. 2001. Praktycznie działalność wydawniczą Akademia zainicjowała w 1933 r., kiedy to wydano 1 tom „Lietuvių Katalikų Mokslo Akademijos Suvažiavimo Darbai” (Prace zjazdu Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk). Działalność Akademii w jesieni 1940 r. została zabroniona przez władze sowieckie i w 1956 r. wznowiła ona swą działalność w Rzymie. W 1990 r. znowu wróciła na Litwę.
Bibliografię przygotowała do druku dr Elena Neniškytė, natomiast artykuł wstępny „Litewska Katolicka Akademia Nauk w historii Litwy XX w.” napisał aktualny jej prezes bp Jonas Boruta. Wykaz publikacji podzielono na 7 działów. Pierwszy dział stanowią „LKMA Suvažiavimo Darbai” (Prace zjazdów LKAN). Ukazało się ich 17 tomów i chronologicznie od 1-ego do ostatniego podano wszystkie zawarte w nich artykuły. Trzy pierwsze tomy, opublikowane przed II wojną światową w Kownie, wydane zostały powtórnie w Rzymie. Poszczególne tomy zawierają po kilkadziesiąt artykułów, w tomie 16 jest ich aż 89. Jedynie tom pierwszy zawiera ich tylko 17. Artykuły były grupowane według sekcji i dotyczą różnych dyscyplin naukowych: teologii, filozofii, historii, literatury, kultury, architektury i sztuki, języka litewskiego, prawa, nauk przyrodniczych, pedagogiki, psychologii, ekonomii, socjologii, medycyny, nauk politycznych, fizyki i matematyki, gospodarstwa wiejskiego, ekologii.
Drugi dział stanowią „LKMA Metraštis” (Roczniki LKAN). Sześć tomów ukazało się w Rzymie (1965–1985), a od 7-ego tomu wydawane są w Wilnie (od 1994). Do 2001 r. ukazało się 19 tomów. Zawierają one również publikacje z różnych dziedzin naukowych, także materiały z sesji naukowych, dział nekrologów, kronikę i recenzje. Trzeci dział stanowią „Fontes historiae Lituaniae”. Ukazało się 6 tomów tej niezwykle wartościowej serii wydawniczej. Dwa pierwsze tomy to „Relationes status Dioecesium in Magno Ducatu Lituaniae” (Roma 1971–1978), opracowane przez Paulusa Rabikauskasa, a tomy 3–4 stanowią „Codex Mednicensis seu Dioecesis Samogitiae” (Roma 1984–1989), opracowane przez Paulusa Jatulisa. Kolejne tomy wydane zostały w Wilnie w latach 2000–2001: t. 5: „Lietuvos vyskupai kankiniai sovietiniame teisme” (Biskupi litewscy męczennicy z wyroku sowieckiego prawa), opracowany przez Arunasa Streikusa i t. 6: „Vyskupo Ignoto Jokubo Masalskio Kauno dekanato vizitacija 1782 m.” (Biskupa Ignacego Jakuba Massalskiego wizytacja dekanatu kowieńskiego z 1782 r.). Dział 4-ty stanowią zbiory pism, w którym są dzieła znanych historyków litewskich Konstantinasa Avižonisa i Zenonasa Ivinskisa, językoznawcy Antanasa Salysa i filozofa Stasysa Šalkauskasa. Piąty dział nosi podniosły tytuł „Niegasnące światła” („Negestantieji žiburiai”) i zawiera biografie wybitnych postaci. W 6-ym dziale mamy wspomnienia Justinasa Staugaitisa, Juliji Šalkauskienė oraz ks. Petrasa Raudy, a w ostatnim „inne publikacje”, wśród których są m.in. Juozasa Vaišnory „Kult maryjny na Litwie” („Marijos garbinimas Lietuvoje”, Roma 1958), dzieła Jonasa Griniusa z dziedziny literatury litewskiej, książka o Krożach (Kražiai, Kaunas-Vilnius 1993), o Uniwersytecie Wileńskim („Vilnius – Jezuitu akademija – Universitetas, 1579–1999”, Vilnius 1999) oraz Vidasa Spengly „Kościół, »Kronika« i pajęczyna KGB” („Bažnyčia, Kronika i KGB voratinklis”, Vilnius 2001). Bibliografię kończą wydawnictwa oddziałów Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk w Kłajpedzie, Poniewieżu i Szawlach, które powstały w ostatnim czasie i dopiero zaczęły działalność wydawniczą.
Omawiana bibliografia jest książką wartościową, gdyż daje nam przegląd całego dorobku wydawniczego Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk. Widać z niego, jak chociażby w okresie niewoli sowieckiej organizowano życie naukowe emigracji litewskiej, skupionej wokół Kościoła katolickiego i jak cenne pozycje w tym czasie wydano. Krótki zaś jeszcze okres niepodległości i działalności Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk w wolnej Litwie już zaznaczył się wieloma cennymi wydawnictwami, ważnymi dla Kościoła i dla nauki na Litwie. Wypada życzyć, aby ta działalność pomyślnie się rozwijała w przyszłości.
ks. Tadeusz Krahel
Igor Kuzniecow, Indeks urożencew Biełarusi riepriessirowannych w 1920–1950-je gg. w Zapadnoj Sibiri, Minsk 2002, s. 239. Igor Kuzniecow, Indeks osób urodzonych na Białorusi represjonowanych w l. 1920–1950 w Zachodniej Syberii, Mińsk 2002, s. 239.
Książka zawiera wykaz osób urodzonych na terenach obecnie wchodzących w skład państwa białoruskiego a represjonowanych w latach 1920–1953 na obszarze ówczesnych obwodów tomskiego i nowosybirskiego. Ograniczenie zainteresowań do tych dwóch obwodów wynika z wcześniejszych doświadczeń autora, który początkowo był zawodowym oficerem, ale na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. znalazł się w Tomsku, został aspirantem w tamtejszym uniwersytecie, uczestniczył w pracach miejscowego oddziału stowarzyszenia „Memoriał” i wydał tam pierwszą książkę: „Represje w latach 30–40. w tomskim kraju” (1991).
Omawiany tom rozpoczyna serię „Białoruski Indeks Represjonowanych” przygotowywaną przez Archiwum Historii Najnowszej istniejące przy Stowarzyszeniu „Diariusz”. Jak podkreślają, zarówno autor, jak i organizatorzy całego projektu, skoro na Białorusi faktycznie nie nastąpiło osądzenie przestępstw reżimu sowieckiego, to „Indeks” przynajmniej przywróci pamięć i dobre imię o setkach tysięcy więzionych i zamordowanych. Książka Kuźniecowa zawiera listę zaledwie 1261 nazwisk (podane są także: rok i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania i zatrudnienia przed aresztowaniem, rok aresztowania, wyrok) i faktycznie jest to – jak przyznaje się we wstępie – „kropla w morzu” (s. 7).
Zapowiadane są jednak kolejne tomy: poświęcone mieszkańcom Białorusi zamordowanym w Moskwie i Leningradzie, Polakom represjonowanym na terytorium Białorusi w latach 1939–1941 (wspólnie z „Kartą”) oraz ludziom zamordowanym w Kuropatach.
Dodam jeszcze, że t. I ukazał się w nakładzie 113 egzemplarzy.
Jan Jerzy Milewski
Nastazija Kairiūkštytė, Vilniaus vadavimo sąjunga 1925 04 26-1938 11 25. Istorinė apybraiža, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 2001, p. 317. Nastazija Kairiūkštytė, Związek Wyzwolenia Wilna 26 kwietnia 1925 – 25 listopada 1938. Zarys historyczny, Instytut Historii Litwy, Wilno 2001, s. 317.
Po 1920 roku Litwa nie pogodziła się z włączeniem Wilna do Polski. Niemal w całym okresie międzywojennym stosunki polsko-litewskie pozostawały napięte. Głównym przedmiotem sporu było Wilno. W geście protestu nie nawiązano z Polską stosunków dyplomatycznych, zamknięto granicę, zerwano łączność kolejową, pocztową i telefoniczną. Litwa oficjalnie głosiła, iż znajduje się w stanie wojny z Polską, w kolejnych konstytucjach umieszczano zapis o Wilnie jako litewskiej stolicy czasowo tylko okupowanej przez Polskę.
Zgłaszając pretensje do Wileńszczyzny, Litwa propagowała tezę, według której niemal wszyscy mieszkańcy tego rejonu to „spolonizowani Litwini” pozostający obecnie pod okrutną „polską okupacją”. Tym samym w zasadzie nie przyjmowano do wiadomości argumentu o polskiej tożsamości znacznej części mieszkańców Wilna i okolic. Wokół idei odzyskania Wilna i wyzwolenia „uciskanych rodaków” zbudowano ogromną machinę propagandową. Oficjalna propaganda kreowała obraz „uciemiężonej stolicy”, której w większości litewscy mieszkańcy z nadzieją wypatrują powrotu litewskich rządów.
Motorem akcji propagandowej stał się Związek Wyzwolenia Wilna (ZWW) (lit. Vilniaus vadavimo sąjunga), organizacja społeczna założona w 1925 roku. Związek bardzo szybko wyrósł na prawdziwą potęgę, masowe członkostwo w nim stało się dla Litwinów niemal patriotycznym obowiązkiem. Do ZWW należeli zarówno przedstawiciele litewskiego establishmentu, dziennikarze, wojskowi, ludzie kultury, jak i masowo uczniowie, studenci, pracownicy państwowi i „zwykli zjadacze chleba”. Szczodrze dotowana przez państwo organizacja prowadziła niewiarygodnie rozbudowaną akcję propagandową na rzecz odzyskania Wilna. Akcja miała ostry antypolski charakter. Wydawano niezliczone broszury i ulotki, organizowano koncerty i akademie oraz zbiórki pieniężne na „żelazny fundusz” wyzwolenia Wilna, prowadzono akcję w szkołach, agitowano w radio, oddziały ZWW powstawały w najmniejszych nawet miejscowościach. Związek stał się jedyną autentycznie masową organizacją w kraju. Rządzący Litwą od 1926 roku narodowcy stymulowali i wykorzystywali nacjonalistyczny zapał i antypolskie nastroje ludności. Tubą związku stał się dwutygodnik „Musu Vilnius” (Nasze Wilno). Budowano wizerunek Polski jako okrutnego zaborcy, „więzienia narodów”, kraju z upadającą ekonomiką, rządzonego przez wiarołomną i pyszałkowatą szlachtę, często przecież „byłych Litwinów”, którzy dla kariery wyrzekli się swej prawdziwej Narodowości (Narutowicz, Piłsudski i inni).
Trudno przecenić znaczenie kilkunastoletniej działalności ZWW w kształtowaniu się określonych cech tożsamości narodowej oraz litewskiego negatywnego obrazu Polski i Polaków w XX wieku. Dostrzegano ten problem również w międzywojennej Polsce. Jednym z najważniejszych postulatów Polski po ultimatum i nawiązaniu stosunków dyplomatycznych z Litwą w 1938 roku stała się likwidacja ZWW. Strona litewska, zagrożona w tym czasie ze strony Niemiec, dążąc do politycznego zbliżenia z Polską rozwiązała ZWW jesienią 1938 roku.
Książka Nastaziji Kairiūkštytė jest pierwszą naukową monografią ZWW. W czasach radzieckiej Litwy badania nad jego „nacjonalistyczną i burżuazyjno-faszystowską” działalnością były ściśle reglamentowane i raczej niemile widziane. Autorka posłużyła się bogatą bazą źródłową, w tym dokumentami związku, przechowywanymi w wileńskich archiwach oraz prasą. Praca zawiera ponadto interesujący materiał ikonograficzny oraz aneks z wycinkami prasowymi, fragmentami ulotek i odezw, „wileńskich” piosenek itp.
Opracowanie zostało podzielone na cztery rozdziały. Pierwszy przedstawia genezę sporu z Polską i okoliczności kształtowania się ZWW oraz jego strukturę. W drugim Autorka analizuje materialne podstawy funkcjonowania związku, w trzecim – metody jego działalności. W rozdziale czwartym przedstawiono działania ZWW na „okupowanej” Wileńszczyźnie wraz z charakterystyką polskiej polityki na tym obszarze w okresie międzywojennym.
Pomijając niewątpliwe walory dokumentacyjne opracowania, należy zauważyć iż nie przynosi ono próby nowego spojrzenia na stosunki polsko-litewskie. Pozostaje raczej w kręgu tradycyjnej interpretacji, według której całkowitą odpowiedzialność za przebieg i rezultaty międzywojennego konfliktu ponosi wyłącznie strona polska. Pod tym względem Autorka, pozostała wierna poglądom wyrażanym w swoich poprzednich pracach, w których ciągle straszyły upiory przeszłości, jakby żywcem zaczerpnięte z propagandy ZWW. Nadal jest tam miejsce na tezy o „spolonizowanych Litwinach” i „polskiej okupacji” Wilna. Mimo to, a może właśnie dlatego, książka jednej z najbardziej znanych litewskich badaczek starszego pokolenia jest bardzo interesująca dla polskiego czytelnika.
Krzysztof Buchowski
Wojciech Śleszyński, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Instytut Historii Uniwersytetu w Białymstoku, Dom Wydawniczy Benkowski sp. z o.o., Białystok 2003, s. 151.
W opracowaniach syntetycznych najnowszych dziejów Polski obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej nie jest postrzegany przez historyków bynajmniej wcale jednoznacznie. W podręcznikach wydanych przed 1990 r. Berezę określano najczęściej jako miejsce zsyłek przeciwników politycznych sanacji241. Z kolei w tych powstałych już w III Rzeczypospolitej obóz w Berezie miał być więzieniem dla osób związanych z organizacjami ekstremistycznymi, w tym komunistów i terrorystów ukraińskich242. Wobec tak rozmaitych i często rozbieżnych opinii dobrze się stało, że autor ze sporym już doświadczeniem badawczym243 podjął się trudu napisania pracy, której celem było „...przybliżenie czytelnikowi powstania i funkcjonowania miejsca odosobnienia oraz ustalenie liczby i struktury społecznej w nim osadzonych” (s. 7n).
Podstawę źródłową najnowszej książki W. Śleszyńskiego stanowiły akta z zasobów Państwowego Archiwum Obwodu Brzeskiego w Brześciu, Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz zbiory Muzeum Historyczno-Krajoznawczego w Berezie Kartuskiej. Materiały archiwalne autor uzupełnił znaczną liczbą relacji i wspomnień samych osadzonych – mając świadomość przy tym wielu ich niedociągnięć – oraz dostępnymi mu opracowaniami, także nie pozbawionymi subiektywizmu. Szkoda jednakże, iż ze wstępu czytelnik nie dowiaduje się jak rozległa jest całkowita baza źródłowa do podjętego tematu oraz jaką jej część autor spożytkował w recenzowanym opracowaniu.
Praca dzieli się na dwie nierówne pod względem objętości części. W pierwszej, nad wyraz obszernej (s. 15–79), autor skupił się przede wszystkim na zagadnieniach związanych z powstaniem i funkcjonowaniem obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej. I tak obok przypomnienia politycznych uwarunkowań utworzenia obozu w czerwcu 1934 r., w kolejnych rozdziałach omówił on przebieg osadzenia zatrzymanych, warunki życia codziennego osadzonych, obsadę personalną obozu oraz wskazał na aspekty prawne utworzenia obozu i reakcję opozycji. W drugiej, znacznie skromniejszej (s. 83–102), W. Śleszyński dokonał analizy społeczności osadzonych uwzględniając ich liczbę, kategorie, narodowość, wyznanie, wiek, długość pobytu w obozie i miejsce zamieszkania.
Książka opatrzona jest też bibliografią, streszczeniami w języku angielskim i rosyjskim, oraz dobrze dobranymi 14 fotokopiami dokumentów i 23 innymi, różnorodnymi ilustracjami. Zanim krótko ustosunkujemy się do podstawowych merytorycznych ustaleń zawartych w recenzowanej pracy, chcemy polemizować z autorem co do przyjętego sposobu ich prezentacji. W. Śleszyński „...postanowił odejść od tradycyjnej, nużącej formy opisu i zastąpić ją, w jego odczuciu bardziej atrakcyjnym połączeniem analizy naukowej z prezentacją dokumentów archiwalnych, na bieżąco ilustrujących omawiane zagadnienia” (s. 8). W rezultacie przyjętego sposobu wykładu czytelnik otrzymał tekst przerywany co chwila przytaczaniem in extenso obszernych dokumentów źródłowych, które należało poddać przede wszystkim wnikliwej i krytycznej analizie, a chcąc przybliżyć je czytelnikowi zebrać na końcu pracy np. w oddzielnym aneksie.
W części pierwszej uwagę czytelnika przykuwają przede wszystkim ciekawie napisane partie tekstu poświęcone warunkom egzystencji i życiu codziennemu osadzonych w Berezie Kartuskiej. Z kolei lektura rozdziału, w którym autor omawia kadrę oficerską i szeregowych skierowanych do pełnienia służby w obozie odosobnienia, pozostawia spore uczucie niedosytu z powodu niewykorzystanych możliwości badawczych. Natomiast rozczarowuje wręcz swoją lapidarnością i pobieżnością sformułowań przedstawienie zaledwie na 6 stronach (w tym 3 zawierają teksty źródłowe) reakcji ugrupowań opozycyjnych na decyzję rządu sanacyjnego o utworzeniu (i funkcjonowaniu przez 5 lat) wspomnianego obozu.
Niewątpliwie najwartościowszą stroną pracy W. Śleszyńskiego jest próba ustalenia liczby więźniów przetrzymywanych w Berezie Kartuskiej oraz analiza struktury społecznej osadzonych. Jest to tym bardziej istotne, że w dotychczasowym obiegu, choć trudno uznać go za w pełni naukowy, funkcjonowały liczby od 800 do nawet 10.000 osadzonych (s. 92, przyp. 4). Z badań autora, choć opartych na niepełnych źródłach, wynika, że w kilka miesięcy po utworzeniu obozu, tj. w październiku 1934 r., przebywało w nim 390 osadzonych, ale już w roku następnym było ich zdecydowanie mniej, przeciętnie – około setki. W 1938 r. liczba więźniów wahała się już od 460 do 800. Pamiętajmy jednakże, iż w tej liczbie, jak podaje W. Śleszyński, połowę stanowili kryminaliści i oskarżeni o przestępstwa gospodarcze masowo zsyłani do Berezy od przełomu lat 1937/1938 (s. 85n).
Podstawą analizy struktury społeczności osadzonych było wybranych losowo 298 teczek personalnych więźniów, tj. 10% z ogólnej ich zachowanej liczby (2986). Jak wynika z badań autora, najliczniejszą grupę więźniów w ciągu całego okresu funkcjonowania obozu stanowili więźniowie polityczni – 63%, następnie zaś kryminaliści – 35% i spekulanci – 2%. Pod względem narodowościowym dominowali Polacy – 43% uwięzionych i Żydzi – 33%. Z kolei Ukraińcy stanowili 17%, Białorusini 6% a Niemcy 1%. Większość osadzonych była osobami młodymi (przeciętna wieku 31–32 lata), a w przypadku polskich narodowców nawet bardzo młodymi (22 lata). Za ważne, choć cząstkowe, uznajemy wyniki badań autora, które weryfikują tezę jakoby obóz w Berezie Kartuskiej był przeznaczony wyłącznie dla inteligencji. Z ustaleń W. Śleszyńskiego wynika bowiem, że zdecydowaną większość (81%) osadzonych stanowili robotnicy i rolnicy, w znacznym stopniu sympatycy ideologii Marksa i Lenina. Więźniowie Berezy w całym okresie funkcjonowania obozu pochodzili przede wszystkim z Kresów II Rzeczypospolitej.
Książka zawiera niestety także pewne usterki techniczno-redakcyjne powstałe jak sądzimy z nazbyt pośpiesznej redakcji. Np. w rozdziale 3 w przypisach 10, 13, 15, 16, 22, 24, 31, 35, 39 i w rozdziale 4 przypis 4, autor powołuje się na pracę P. Siekanowicza, ale nie informuje czytelnika na którą – Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Warszawa – Chicago 1991 czy też na Tajemnica twierdzy Brześć, Chicago 1989. Literówek w nazwiskach i zgubionych znaków interpunkcyjnych w omawianej książce jest zresztą więcej.
Najnowsze opracowanie W. Śleszyńskiego jest bezprzecznie przedsięwzięciem potrzebnym, choć w opinii recenzenta podjętym zbyt wcześnie. Jak każda praca poświęcona słabo rozpoznanym obszarom badawczym była narażona na wiele pułapek i niebezpieczeństw. Stąd niemało w niej potknięć i treści nie zawsze poszerzających naszą wiedzę. W ostatecznym jednak rozrachunku wydaje się wszakże, iż książka W. Śleszyńskiego może stanowić dobry punkt dla dalszych badań, także porównawczych, nad systemem penitencjarnym II Rzeczypospolitej, z uwzględnieniem historii obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej.
Cezary Kuklo
Uniwersytet w Białymstoku
Instytut Historii
Илья Мощанский, „Оборона Прибалтики 22 июня – 9 июля 1941 года”. Изд. Военная летопись, Москва 2002, с. 56. Ilja Moszczanskij, Obrona republik nadbałtyckich 22 czerwca – 9 lipca 1941 roku, wyd. Kronika wojenna, Moskwa 2002, s. 56.
W wojskowo-historycznej serii Armie świata ukazał się zeszyt poświęcony walkom odwrotowym Armii Czerwonej na terenie ówczesnych republik nadbałtyckich, w czerwcu i lipcu 1941 r. W sowieckiej, a obecnie rosyjskiej historiografii wspomniane walki określane są mianem nadbałtyckiej strategicznej operacji obronnej.
Jednostki Armii Czerwonej rozlokowane w przeddzień wybuchu wojny na terytorium Litwy, Łotwy oraz Estonii, tworzące Nadbałtycki Specjalny Okręg Wojskowy (NSOW), przedstawione zostały w rozdziale Skład i ugrupowanie wojsk sowieckich (Nadbałtycki Specjalny Okręg Wojskowy). 22 czerwca 1941 r. po ataku niemieckim na ZSRS NSOW został przekształcony we Front Północno-Zachodni (dowódca: gen. płk. F. Kuzniecow).
W rozdziale Skład i ugrupowanie wojsk niemieckich (Grupa Armii „Północ” i 3 Grupa Pancerna Grupy Armii „Środek”) wyszczególnione zostały siły Wehrmachtu uczestniczące w operacji „Barbarossa” i działające na opisywanym kierunku operacyjnym (dowódca: Generalfeldmarschall Wilhelm von Leeb).
Operacje militarne nadbałtyckiej strategicznej operacji obronnej opisane zostały w rozdziale Przebieg działań bojowych (22 czerwca – 9 lipca 1941 r.). W rezultacie osiemnastodniowych walk oddziały Armii Czerwonej zostały odrzucone na Wschód o 400–450 km i wyparte z terenu całej Litwy, Łotwy i Estonii. Wojska Frontu Północno-Zachodniego straciły blisko 90 tys. żołnierzy, ponad 1 tys. czołgów, 4 tys. dział i moździerzy oraz 1 tys. samolotów.
Ostatni rozdział pt. Formacje narodowe NSOW (czerwiec – wrzesień 1941 r.) poświęcony został siłom zbrojnym Litwy, Łotwy i Estonii po włączeniu ich w skład Armii Czerwonej. Przedstawiona została struktura i uzbrojenie korpusów terytorialnych powstałych na bazie armii państw bałtyckich oraz ich losy po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej.
Atutem publikacji jest wysoki poziom szaty graficznej, w postaci papieru kredowego oraz estetycznej lakierowanej okładki. Zeszyt zawiera ponad 90 znakomitych, w przeważającej większości niepublikowanych dotąd fotografii – zarówno sowieckich, jak i niemieckich, ze zbiorów Bundesarchiv – Militärarchiv we Freiburgu. Uzupełnieniem materiału ilustracyjnego są tablice kolorowe autorstwa Andrieja Aksienowa i Andrieja Karaszczuka prezentujące malowanie ochronne sowieckiego sprzętu pancernego oraz wybrane sylwetki żołnierzy Armii Czerwonej. Wśród tych ostatnich szczególnie zwracają uwagę, nieznane przeciętnemu czytelnikowi – spadochroniarz 201 Brygady Powietrzno-Desantowej oraz lejtienant 22 Zmotoryzowanej Dywizji Strzeleckiej NKWD. Czytelne mapy przedstawiają przebieg walk odwrotowych Armii Czerwonej na terenie b. republik nadbałtyckich. W przypadku występowania w tekście niemieckich nazwisk oraz innych niż sowieckie typów broni i uzbrojenia, równolegle stosowana jest pisownia czcionką łacińską. Publikacja zawiera podpisy do ilustracji oraz streszczenie w języku angielskim.
Podstawowy zarzut, jaki można postawić pod adresem publikacji, dotyczy jej specyficznej wymowy. Można pokusić się o stwierdzenie, iż na jej stronach pobrzmiewają echa komunistycznej propagandy. Autor najwyraźniej nie przyjmuje do wiadomości, iż wkroczenie w 1940 r. Armii Czerwonej na terytorium państw bałtyckich de facto oznaczało utratę ich niepodległości, pomija milczeniem niewygodne fakty, biorąc za dobrą monetę reżyserowane „wybory” oraz „spontaniczną” decyzję „ludu pracującego miast i wsi” o połączeniu się z ZSRS. Już na samym wstępie razi patetyczne i nieprzystające do rzeczywistości kategoryczne stwierdzenie: Rosjanie i Estończycy, Żydzi i Łotysze, Białorusini i Litwini ramię w ramię bronili republik nadbałtyckich przed niemieckimi barbarzyńcami (s. 2). Autor opisuje co prawda działania bojowe nadbałtyckich korpusów terytorialnych skupiających Litwinów, Łotyszy i Estończyków oraz relacjonuje ich późniejsze losy (w szczytowym okresie łącznie pięć dywizji strzeleckich o znacznie zróżnicowanym składzie narodowościowym), jednak zapomina, iż w tym samym czasie po przeciwnej stronie walczyły trzy dywizje grenadierów Waffen – SS (dwie łotewskie i estońska) oraz 93 bataliony Schutzmannschaften der Polizei (45 łotewskich, 26 estońskich oraz 22 litewskie). Biorąc pod uwagę, iż według najnowszych publikacji rosyjskich (zob.: S. Drobjazko, Wtoraja mirowaja wojna 1939–1945. Wostocznyje dobrowolcy w wiermachtie, policyi i SS, Moskwa 2000, s. 6) w latach 1941–1945 czynnie z bronią w ręku po stronie niemieckiej walczyło 50 tys. Litwinów, 90 tys. Estończyków oraz 150 tys. Łotyszy, należy przyznać, iż obywatele Litwy, Łotwy i Estonii faktycznie stanęli do walki, tyle że większość z nich za przeciwnika obrała zupełnie kogoś innego niż sądzi Autor publikacji. Nawiasem mówiąc, zarówno historycy (np. G. Williamson, SS: Gwardia Adolfa Hitlera. Pełna historia Schutzstaffel od ulicznych bojówek do Waffen – SS, Warszawa 1995), jak i dowódcy (np. F. Steiner, Die Freiwillingen. Idee und Opfergang, Göttingen 1958) uważają łotewskie i estońskie dywizje Waffen – SS za najbardziej bitne spośród ogółu cudzoziemskich jednostek tejże formacji.
Poważne zastrzeżenia budzi także treść podpisu pod zdjęciem przedstawiającym zwłoki niemieckiego żołnierza (s. 23): On chciał rosyjskiej ziemi i dostał ją (sic!) – styl spotykany dotąd raczej tylko w stalinowskich publikacjach propagandowych.
Ocena rezultatów nadbałtyckiej strategicznej operacji obronnej dokonana przez Autora jest powierzchowna (s. 37), a w porównaniu z oficjalną historiografią rosyjską poświęconą pierwszej fazie wojny niemiecko-sowieckiej, która dla zobrazowania rozmiaru porażki Armii Czerwonej na opisywanym odcinku używa określenia dramat (A. Sokołow, Naszestwije, [w:] Wielikaja Otieczestwiennaja wojna 1941–1945, t. I Surowyje ispytanija, Moskwa 1998, s. 147), wydaje się być nazbyt optymistyczna. Następstwem odwrotu wojsk Frontu Północno-Zachodniego, oprócz wymiernych strat w sile żywej i sprzęcie było ponadto (o czym zupełnie zapomina Autor) odsłonięcie mającego wówczas znaczenie strategiczne Leningradu, które zaowocowało w niedalekiej przyszłości tragicznymi konsekwencjami. Porażka na opisywanym odcinku przekładała się również na los Floty Bałtyckiej, która po utracie praktycznie wszystkich posiadanych baz została zepchnięta w głąb Zatoki Fińskiej do Kronsztadu i Leningradu.
Zabrakło ponadto opisu przebiegu niemieckiej operacji desantowej na Wyspach Moonsundzkich – będących do 1940 r. częścią Estonii – również zakończonej porażką Armii Czerwonej.
Zastrzeżenia budzi też sposób prezentacji materiału ilustracyjnego. O ile widoczny na zdjęciach sprzęt pancerny Wehrmachtu jest identyfikowany poprawnie, o tyle całkowicie nierozpoznawalne są niemieckie pojazdy nieopancerzone, np. anonimowy niemiecki motocykl (s. 36) to w rzeczywistości NSU 501 OSL. Razi dostrzegalny zabieg sztucznego mnożenia zdobyczy wojennej, w postaci czterokrotnego zamieszczenia fotografii prezentujących w rzeczywistości te same, lecz pokazane w różnych ujęciach trzy działa niemieckie (s. 29 i 39). Można odnieść wrażenie, iż w ten sposób Autor chce uwydatnić wysiłek militarny Armii Czerwonej. Nie do podważenia jest fakt, że lokalne kontrataki żołnierzy sowieckich odnosiły wymierne sukcesy, jednak nie należy równocześnie zapominać, nie zaważyły one na końcowym rezultacie operacji.
Sięgając po wspomnianą publikację należy mieć nadzieję, iż specyficzna jej wymowa jest wyłącznie konsekwencją osobistych poglądów Autora, a nie zwiastunem kursu mającego obowiązywać obecnie w historiografii rosyjskiej.
Piotr Łapiński
Instytut Pamięci Narodowej
Oddział w Białymstoku
Daiva Dapkutė, Lietuvos išeivijos liberaliosios srovės genezė: politiniai-organizaciniai aspektai. 1945 m. – šeštojo dešimtmečio pabaiga, Vilnius: Vaga, 2002, 312 p. Daiva Dapkutė, Geneza nurtu liberalnego w środowisku wychodźstwa litewskiego: aspekty polityczno-organizacyjne. Rok 1945 – koniec piątego dziesięciolecia, Vilnius 2002, s. 312.
Recenzowana książka dotyczy mało znanego zagadnienia z historii litewskiej emigracji powojennej. Jeżeli czytelnik litewski ma choć ograniczoną możliwość zapoznania się z historią emigracji litewskiej, to w Polsce wiedza o niej jest raczej znikoma. Oczywiście, praca D. Dapkutė jest adresowana przede wszystkim do czytelnika rodzimego, lecz historia stosunków polsko-litewskich nie urywa się po II wojnie światowej. Dlatego tak ważne jest, aby zapoznać się z tymi nurtami politycznymi, które reprezentowały niezależne środowiska litewskie na Zachodzie.
Problematyka liberalizmu w litewskiej myśli politycznej zajmowała pokaźne miejsce już od przełomu XIX i XX wieku. W tym wypadku przedstawiony jest rozwój litewskiej myśli liberalnej w okresie przejściowym i bardzo trudnym dla całego narodu litewskiego. Po wojnie los emigrantów podzieliło przeszło 60 tys. Litwinów. W dużej mierze byli to ludzie politycznie zaangażowani w różnych środowiskach partyjnych lub organizacjach społecznych. Początkowy okres emigracji to głównie proces adaptacji, podczas którego emigranci musieli oswoić się nie tylko z obcym otoczeniem, ale także z mocno ugruntowanymi na zachodzie zasadami demokracji i liberalizmu.
D. Dapkutė postawiła sobie za cel wyjaśnienie organizacyjno-politycznych aspektów narodzenia się i rozwoju ugrupowania liberalnego wśród emigracji litewskiej. W książce przedstawione są następujące zagadnienia: prahistoria – lekcje politycznej rezystencji na Litwie, działalność w obozach dla uchodźców w Niemczech, założenie jawnej organizacji Litwinów „Rezistencię[?] Santarvė”, pokolenie liberalizujące – stowarzyszenie młodzieży akademickiej „Šviesa”, od tajnego towarzystwa do międzynarodówki liberalnej, próby młodego pokolenia liberałów założenia swej organizacji w Stanach Zjednoczonych Ameryki, kwestia łączności z Litwą oraz formowanie się koalicji liberalnej.
Podstawa historiograficzno-źródłowa pracy jest bardzo obszerna. Autorka z dużą uwagą analizuje dotychczasowe publikacje dotyczące poszczególnych zagadnień z zakresu myśli i praktyki liberalnej. Baza źródłowa oparta jest o archiwa w Stanach Zjednoczonych (Chicago) oraz archiwalia przewiezione z Europy Zachodniej na Litwę. Ważnym ośrodkiem zbierającym źródła dotyczące emigracji jest Centrum Studiów Wychodźstwa przy Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie: są tam dokumenty oraz nie wydane wspomnienia znanych działaczy emigracji litewskiej.
Problematyka rozwoju litewskiego ruchu liberalnego jest ważna pod wieloma względami. Grupy liberalne, które w omawianym okresie próbowały, ze zmiennym powodzeniem, jednoczyć się, dążyły do opanowania centrum politycznego ugrupowań emigracyjnych. Dzięki liberalnej ideologii przyciągały do siebie środowiska o różnych poglądach na poszczególne problemy i zagadnienia natury politycznej oraz światopoglądowej. Odegrały też poważną rolę w konsolidacji młodzieży liberalno-demokratycznej. Zdaniem autorki, idea liberalna prowadziła od „zamkniętej” do „otwartej” społeczności. Właśnie ten czynnik decydował o tym, że przybyli z okupowanego kraju emigranci mogli stopniowo przezwyciężyć negatywne skutki obcych rządów oraz tradycyjny konserwatyzm społeczności starszego pokolenia.
Ryšard Gaidis
Tadeusz Kruczkowski, Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Słonim 2003, s. 271, szkice.
Tadeusz Kruczkowski jest dobrze znany osobom bywającym w Grodnie, mającym kontakty w Polakami na Białorusi, zainteresowanych losem rodaków na b. Kresach Północno-Wschodnich. To doktor nauk historycznych i docent Uniwersytetu Grodzieńskiego, ale jednocześnie obecny prezes Związku Polaków na Białorusi, a wcześniej prezes grodzieńskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Naukowego na Białorusi; człowiek młody (ur. 1961 r.), dobrze wrośnięty w rodzinny region, aktywny, dający się lubić.
Zacząłem od biogramu autora, bo bez tej krótkiej charakterystyki trudno zrozumieć charakter książki: „Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności”. Nie jest to bowiem pozycja zwarta, jednorodna. Większą jej część stanowią artykuły i rozprawy z zakresu historiografii, historii politycznej, statystyki historycznej, etnografii. Pamiętam niektóre z nich, choć w książce nie podano gdzie i w jakiej formie były już prezentowane. Są to teksty napisane przez naukowca, bez nadmiaru emocji, ze znawstwem poprzedników uprawiających badania na ziemiach białoruskich, lub w odniesieniu do tych terenów i ich mieszkańców. Charakterystycznym uzupełnieniem są w omawianej książce przyczynki właściwie publicystyczne, choć też odwołujące się do historii. W nich prezes ZPB nie tai swych pasji, polemizuje z oponentami, upomina się o prawa Polaków na Białorusi, prostuje najczęściej popełniane błędy, jak choćby określanie mieszkańców trwających od pokoleń na terenach wschodnich dawnej I i II Rzeczypospolitej Polonią (Polonusami). Tak historia przechodzi w politykę. Ten to aspekt został głównie zauważony w bardzo nietypowym wstępie („Znasz li tej Kraj..?”). Osobiście byłbym bardziej rad, gdyby ukazały się dwie odrębne publikacje: jedna docenta Kruczkowskiego, a druga prezesa Kruczkowskiego. Ta pierwsza byłaby przeznaczona przede wszystkim do studiowania, ewentualnego uzupełniania i prowadzenia sporów historycznych, a ta druga dobrze służyłaby działaczom, pasjonatom, amatorom. Stało się jednak inaczej i nie warto z tego powodu kruszyć kopii. Zachęcam do przeczytania całości, ale ze świadomością, co podlega krytyce naukowej, a co dyskusji nawet wiecowej.
Pierwsza rozprawa nosi tytuł: „Dzieje Białorusi oraz stosunki polsko-białoruskie w świetle historiografii rosyjskiej drugiej połowy XIX i początku XX wieku” i jest pochodną pracy doktorskiej T. Kruczkowskiego. Oznacza się solidnością narracji, dobrym udokumentowaniem tez (liczne przypisy), ujęciem dynamicznym. Mniej zorientowanego czytelnika pewnie trochę zmęczy ta lektura, ale niechaj dobrnie takowy do końca z wielkim pożytkiem. Tytułem zachęty podał kilka ważkich wątków z uwzględnieniem dorobku badaczy różnych nurtów: charakter Wielkiego Księstwa Litewskiego, zmiany świadomościowe tutejszej szlachty, rola Unii Brzeskiej i w ogóle kwestie religijne wraz z likwidacją Kościoła (Cerkwi) unickiej, polityka narodowościowa caratu. Autor podjął próbę zdefiniowania podstawowych terminów, od „Białorusi” i „narodu białoruskiego” poczynając. Może za bardzo stronił od wyrażenia własnego zdania, skoro ta problematyka w historiografii rosyjskiej (polskiej także) była bardzo złożona i niejednoznaczna. Życzyłbym szczerze, by kolega Tadeusz, mimo nawału prac organizacyjnych, zechciał kontynuować swe badania. To ważne i dlatego, że pozornie odległe w czasie kwestie historiograficzne stają się swoistym orężem w dyskusjach wręcz fundamentalnych, dotyczących kształtowania się poczucia świadomości narodowej Białorusinów od przełomu wieków XIX/XX i potrzeby wywalczenia własnego państwa.
Mniej inspirujący pod tym względem jest artykuł „Adam Mickiewicz a rosyjska myśl społeczna i historyczna”, z podziałem na trzy etapy: od początku poetyckiego rozgłosu przyszłego wieszcza w Rosji do zaprzestania druku jego utworów w 1834 r., następnie do 1857 r., czyli do totalnego przemilczania w Cesarstwie twórczości i działalności autora „Pana Tadeusza” oraz po wycofaniu przez Aleksandra II srogich zakazów. Anegdotycznie brzmi informacja, że przed wybuchem I wojny światowej największą popularnością cieszył się w Imperium Romanowów „Konrad Wallenrod”, jako wzorzec walki Słowian z odwiecznie wrogimi Niemcami.
Czytelnika w III RP nie zaskoczy zawartość rozdziału: „Początek II wojny światowej a Polska”. Na pewno jednak był to i jest nadal potrzebny tekst na Białorusi, gdzie tak łatwo przecież przychodzi wybielanie nawet zbrodniczych czynów wschodniego „brata”, a z drugiej strony wciąż spotyka się oskarżenia pod adresem polskich „panów” i „okupantów”. Nie można się nie zgodzić z konkluzją końcową doc. T. Krukowskiego, iż prawda historyczna o agresji ZSRR na Polskę w dniu 17 września 1939 r., jej okolicznościach (łącznie z paktem Ribbentrop-Mołotow) i skutkach, jest potrzeba Białorusinom, „jeśli chcą tworzyć demokratyczne państwo, stać się narodem europejskim, przyznającym swą skomplikowaną historię i prawa mniejszości narodowych (w tym także i Polaków) do praw danych współczesną cywilizacją europejską.”
W tym miejscu (proszę raz jeszcze przeczytać podany cytat) muszę niestety zwrócić uwagę na bardzo złą, by nie powiedzieć skandaliczną, redakcję książki. Roi się w niej od błędów ortograficznych (nakształt, zkatowanego, zoriętowany, jak kolwiek, niema w znaczeniu brak itp.), są także rusycyzmy i nieporadności językowe (wiadomy zamiast znany, składają zamiast stanowią, postępowa likwidacja zamiast postępującej, stawka robiła się na zakłamanie itp.). A tyle zacnych instytucji, od Senatu i Ambasady RP poczynając, udzieliło pomocy w wydaniu książki!
Kolejna rozprawa ma znów odmienny charakter. „Polacy na Białorusi: krótki zarys historyczny”, to bardzo praktyczny, obszerny skrót dziejów rodaków na tych ziemiach od głębokiego średniowiecza po współczesność, od Rurykowiczów po Łukaszenkę. Autor w tym przypadku zrezygnował z przypisów, nadał tekstowi charakter popularny, momentami dyskusyjny, przeplatany polemikami i wręcz protestami (przykładem wprowadzanie języka białoruskiego do Kościoła katolickiego). Może razić nieco przemieszanie tematów, niezachowanie klarownego układu chronologicznego, na co wpływ z pewnością miały bieżące „potyczki” toczone na Białorusi w ostatnich kilkunastu latach.
Ostatnia rozprawa: „Z historii etnicznej Polaków na Białorusi” zawiera wstęp ukazujący skrótowo układy narodowościowe w wiekach dawnych oraz bardzo szczegółową analizę danych statystycznych z XIX w. (kończąc na spisie powszechnym z 1897 r.) i XX w. Lektura to trudna, bogata nie tylko w liczby i wskaźniki, bo także odwołania do literatury (m.in. do ustaleń P. Eberhardta), unikalnej dokumentacji, nawet doświadczeń własnych i ocen z kręgów Związku Polaków na Białorusi.
Zrezygnuję z opisywania wspomnianych artykułów końcowych: pisanych z zacięciem publicystycznym, często polemicznych, zawierających skróty wcześniej podanych wywodów historycznych, interpretację prawa i ocenę statystyk narodowościowych, porównań sytuacji mniejszości polskiej w Białorusi i białoruskiej w Polsce, ocen zachodzących zmian. To już bardziej polityka niż historia („Czy Polacy na Białorusi są spisani na straty”), prawda zasługująca na miano użytecznej, zarazem świadcząca o trudnościach na drodze odradzania się zorganizowanej polskości na tych terenach, zwłaszcza na Grodzieńszczyźnie.
W sumie otrzymaliśmy wartościowy „klocek”, pozbierane teksty różnego autorymentu i obawiam się, że także dla częściowo odmiennych czytelników. Taka jest jednak doskwierająca rzeczywistość, takie możliwości wydawnicze, nastroje, emocje. Książka dobrze koresponduje z aktualnymi procesami i wydarzeniami w środowiskach polskich na Białorusi, na pewno jest przydatna również w Macierzy. Powinni ją mieć w swych biblioteczkach również historycy pogranicza polsko-białoruskiego.
Adam Dobroński
Uniwersytet w Białymstoku
Instytut Historii
Примечания
240. Publikacje Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk, „Biuletyn Historii Pogranicza” 2002, nr 3, s. 113–118.
241. Por. np.: A. Czubiński, Polska w okresie dwudziestolecia międzywojennego, [w:] Dzieje Polski, pod red. J. Topolskiego, Warszawa 1977, s. 732; M. M. Drozdowski, Dzieje II Rzeczypospolitej, [w:] Zarys historii Polski, pod red. J. Tazbira, Warszawa 1979, s. 633; A. Ajnenkiel, Polska po przewrocie majowym. Zarys dziejów politycznych Polski 1926–1939, Warszawa 1980, s. 314 n. Bardziej obiektywnie o Berezie pisał A. Albert [W. Roszkowski], Najnowsza Historia Polski 1918–1980, Warszawa 1983, ale w książce opublikowanej w wydawnictwie KRĄG poza oficjalnym wówczas obiegiem.
242. Zob. np. T. Nałęcz, [Okres] 1904–1939, [w:] Polska na przestrzeni wieków, pr. zbior. pod red. J. Tazbira, Warszawa 1995, s. 592.
243. Zob. W. Śleszyński, Białystok w sowieckiej fotografii propagandowej 1939–1941. Proces aneksji i polityczno-prawnej sowietyzacji Białostocczyzny, Białystok 2000; tenże, Okupacja sowiecka na Białostocczyźnie 1939–1941. Propaganda i indoktrynacja, Białystok 2001.