Я. Баньбор. Конюхи в донесениях 1944 года: оригинал
Публикация двух документов: донесение польского подполья о положении на Виленщине за февраль 1944 года по восьми поветам и фрагмент немецкого отчёта того же времени. С. 81-98. Текст на языках издания.
Tło wydarzeń w Koniuchach w polskich i niemieckich sprawozdaniach sytuacyjnych
Jan Bańbor (Warszawa)
Przedstawione poniżej dwa meldunki sytuacyjne: polski i fragment niemieckiego powinny przyczynić się do lepszego wyjaśnienia zbrodni w Koniuchach, popełnionej na jej mieszkańcach o świcie 29 stycznia 1944 r. Ich diametralnie różna proweniencja zadziwia w swojej przerażającej treści dużą zbieżnością. Ilustrują one – zwłaszcza raport polski – sytuację ludności polskiej na terenach okupowanych przez Niemcy, a także miejscowe stosunki narodowościowe oraz działalność struktur Polskiego Państwa Podziemnego w sytuacji zagrożenia ponowną okupacją sowiecką.
Oryginał sprawozdania sytuacyjnego sporządzonego przez struktury polskiej konspiracji na Wileńszczyźnie przechowywany jest w zbiorach Centralnego Archiwum Państwowego Litwy (zespół R-601, op. 1, t. 50). Podstawą do publikacji był mikrofilm przekazany niedawno do Archiwum Akt Nowych.
Raport niemiecki pochodzi także z zasobu mikrofilmowego AAN, ale z tzw. mikrofilmów aleksandryjskich, czyli zmikrofilmowanych akt urzędów i instytucji cywilnych oraz wojskowych i policyjnych III Rzeszy z lat 1933–1945 z terenów, które znalazły się we władaniu armii amerykańskiej w końcowej fazie II wojny światowej. Akta te zostały wywiezione w 1945 r. do fortu Alexandria, niedaleko Waszyngtonu i tam zmikrofilmowane. Mikrofilmy te są dostępne od początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku.
Ingerencja w teksty dokumentów została ograniczona do minimum220.
Nr 1
1944 luty 29 – Terenowe sprawozdanie sytuacyjne za luty 1944 r.
Nr BP/2/44 r.
Terenowe sprawozdanie sytuacyjne za luty 1944 r.
Powiat brasławski
I. Nastroje społeczeństwa polskiego
Zatarg polsko-sowiecki o granice wschodnie odbił się głośnym echem wśród miejscowego społeczeństwa polskiego. Dało się zauważyć oburzenie na władze sowieckie, żal do naszego Rządu, że „nie dość mocno” w tej sprawie występuje, a obok tego szczerą i niezachwianą wiarę w to, że ziemie polskie na wschodzie uszczuplone nie będą.
II. Działalność władz okupacyjnych (niem[ieckich] i miejscowych)
Niemcy zamierzają zrezygnować z prowadzenia we własnym zakresie gospodarki w maj[ątkach] państwowych. W rejonie miorskim zaproponowano prawie wszystkim administratorom wydzierżawienie tych majątków. Okupanci zarządzili zwiezienie do Mior maszyn rolniczych z majątków państwowych (rejon miorski) rzekomo dla remontu, należy jednak dostarczyć wszystkie bez wyjątku maszyny. W części litewskiej powiatu Litwini stosują przymus, jeżeli chodzi o uczęszczanie dzieci do szkól, sięgając nieraz do pogróżek i kar. Nauczanie w szkołach odbywa się w języku litewskim. W części białoruskiej powiatu frekwencja dzieci uczęszczających do szkół wciąż spada.
W Drysie zjawili się w wielkiej ilości uchodźcy z okolic Witebska i Połocka. Obozują w polu na wozach.
III. Partyzantka sow[iecka] i bandy miejscowe
Akcja partyzantów w okresie sprawozdawczym nasiliła się jeszcze więcej w kierunku rabowania wszystkiego, co trafi pod rękę. Podróżnych na drogach rozbierają z kożuchów i ubrań. Cierpi najwięcej miejscowa ludność wiejska i ogromnie narzeka.
Partyzanci korzystając z odejścia załogi, urządzili napad na Widze, gdzie spalono gminę i szkołę oraz zamordowano lekarza.
W Miorach z centrum miasteczka uprowadzony został przez partyzantów (prawdopodobnie posiadających wśród miejscowej policji swoich ludzi) kierownik Zarządu Leśnego, Pierożyński. Miejscowa żandarmeria usiłowała forsować wersję, że Pierożyński zbiegł sam do partyzantów. W związku z tym aresztowano i wysłano do Głębokiego rodzinę Pierożyńskiego, która wkrótce jednak stamtąd wróciła, zwolniona z aresztu. (Han.)
Powiat mołodecki
I. Mniejszości narodowe (zachowanie się i nastroje)
W połowie grudnia ub.r. w rejonie Olechnowicz i Rakowa pojawiły się oddziały partyzantki polskiej. Ludność białoruska przyjęła to wydarzenie b[ardzo] niechętnie, tak narodowcy, jak i komuniści. Ci ostatni starają się współdziałać z miejscowymi bandami na niekorzyść oddz[iałów] polskich przez rabowanie i palenie osiedli, z których młodzież poszła do oddziałów.
W dniu 12 stycznia br. w Mołodecznie odbył się wiec antykomunistyczny, zorganizowany przez Białoruską Centralną Radę w Mińsku. Prelegenci nawoływali ludność białoruską do walki z komunizmem i bandami oraz do wstępowania w szeregi białoruskiego SS, do policji oraz do białoruskiej narodowej samopomocy. Nawoływano też do wspólnej walki przeciw zbliżającej się nawale bolszewickiej. Jeden z prelegentów z Mińska przyciszonym głosem wspomniał o pojawieniu na tut[ejszym] terenie partyzantki białej, którą należy niszczyć, aczkolwiek jest to partyzantka polska nie mająca nic wspólnego z bandami bolszewickimi.
II. Działalność władz okupacyjnych (niem[ieckich] i miejscowych)
W Wigilię Bożego Narodzenia oddział SS składający się z Niemców i Ukraińców, dokonał mordu 38 osób (mężczyzn, kobiet i dzieci) mieszkańców zaścianka Paradowszczyzna – narodowości polskiej. Mordu dokonano przez spalenie żywcem w stodole, rzekomo za współudział z bandami czerwonymi, a w rzeczywistości na skutek prowokacji Ukraińców i miejscowych komunistów. Napływ uchodźców z terenów sowieckich wzrasta z każdym dniem. (Jerz.)
W dniu 23 stycznia przybył do Wilna pewien policjant białoruski (b[yły] st[arszy] sierż[ant] P[owiatowej] K[mendy] U[upełnień] w Wilejce Pow.) oświadczył, że w m. Rakowie znajduje się oddział partyzantów polskich, który nawiązał kontakt z miejscową komendą niemiecką. W wyniku tego Niemcy podjęli się zaopatrywać partyzantów w żywność i amunicję, bowiem partyzanci zobowiązali się wyłącznie do walki z bolszewikami, niszczenia band i Żydów. Wspomniany policjant, jako naoczny świadek stwierdza, że osobiście dostarczał partyzantom od władz niemieckich żywność i amunicję do Rakowa i że to trwa w dalszym ciągu. (Zen.)
III. Partyzantka sow[iecka] i bandy miejscowe
Wobec pojawienia się oddz[iałów] partyz[antki] polskiej oraz zniesienia przez nich kilka oddz[iałów] band czerwonych, ci ostatni zgrupowali się w większe oddziały liczące 100–150 osób i zajęli tereny lesiste nie objęte przez oddz[iały] part[yzantki] pol[skiej]. Właściwych partyzantów sowieckich na terenie powiatu nie notowano, a działają jedynie miejscowe bandy.
IV. Polskie oddziały wojskowe
Pojawienie się oddziałów partyzantki polskiej, ludność polska początkowo przyjęła z entuzjazmem, jednak jawny kontakt oddz[iałów] polskich z okupantami przez wzajemne odwiedzanie się„ zaopatrywanie oddziałów w broń, amunicję, żywność itp. spowodowało dezorientację w społeczeństwie polskim, jak też częściowo zahamowało zaciąg ochotniczy młodzieży. (Jerz.)
Powiat dziśnieński
Dzisna jest obecnie przerabiana przez Niemców w jeden olbrzymi obóz warowny. Prace fortyfikacyjne prowadzone są wzdłuż Dźwiny. Dniem i nocą pracuje tysiące robotników. Buduje się silne bunkry i wszelkiego rodzaju umocnienia. Komunikacja z Dzisną jest wstrzymana. Ruch ludności trwa tylko do zmierzchu. Wejść do Dzisny można tylko za specjalną przepustką. Miasto przepełnione jest wojskiem (Ja.)
Powiat oszmiański
I. Mniejszości narodowe (zachowanie się i nastroje)
Sytuacja ogólna na terenie powiatu za okres od połowy grudnia do połowy lutego br. jest odbiciem zarówno sukcesów sowieckich na froncie wschodnim, jak też i zmian wywołanych ukazaniem się nowego czynnika siły, jakim są oddziały polskich sił zbrojnych.
Ewentualność ponownej okupacji sowieckiej przygotowana jest na terenie powiatu przez emisariuszy sowieckich i przez miejscowe elementy komunistyczne, względnie komunizujące, rekrutujące się ze sfer prawosławnych, gdyż powiat na swój charakter polski nie stanowi gruntu podatnego dla komunizmu. Bolszewicy mają tu zorganizowane organy władzy sowieckiej, których zadaniem będzie ująć władzę w swe ręce w odpowiedniej chwili i wytępić resztę elementu aktywnego i opozycyjnego, zaangażowanego zarówno w akcji niepodległościowej polskiej, jak też i przy współpracy z Niemcami.
Ośrodkiem dyspozycyjnym ruchu komunistycznego jest południowo-wschodnia część powiatu (prawosławna i białoruska) sąsiadująca z pow. mołodeckim i wołożyńskim – głównie wieś Czerkasy, gm. krowskiej. Należy zaznaczyć, iż działacze komunistyczni nie łączą się z partyz[antką] sow[iecką] w sposób widoczny, lecz prowadzą akcję przy pomocy elementów miejscowych – niepolskich. Co do pięciu działaczy komun[istycznych] zostało stwierdzone, iż są to byli urzędnicy sow[ieccy], zajmujący za czasów okupacji sow[ieckiej] odpowiedzialne stanowiska w powiecie.
Z tym ośrodkiem dyspozycyjnym współpracuje miejscowy komitet, mający swą siedzibę w Borunach. Tutaj na czoło wysuwa się gajowy Michał Łowczy, b[yły] więzień Berezy Kartuskiej, dysponujący aparatem radiowym i podręczną drukarnią, na której drukowane są odezwy do ludności i pisma do wewnętrznego użytku konsp[iracji]. Z nim współpracuje Stanulewicz, dawny poseł socjalistyczny z okresu rządów przedmajowych. Trzecią osobą jest felczer w Borunach – obywatel sowiecki, który obecnie stale wysyła łączników do Wilna. Przywożą oni znaczne zapasy gazy, waty, ligniny i środków lekarskich. W Oszmianie łączność organizacyjną z konsp[iracyjnymi] władzami sowieckimi zachowuje – Franciszek Podhajski, zam. ul. Cicha nr 30. U niego zamieszkał obecnie w charakterze sublokatora Władysław Rybakow – uchodźca z Witebska, podający się za zegarmistrza. Tam odbywają się tajemnicze libacje, podczas których odczytywane są ulotki komunistyczne i wznoszone antypolskie hasła. Informacje poufne wskazują, iż władze konsp[iracyjne] sowieckie dążą przez własny wywiad do zdekonspirowania władz polskich, przy czym ostrzeżenia wysyłane w stosunku do pewnych osób wskazują, że nie są na mylnym tropie. Poza tym sporządzają oni listę proskrypcyjną osób, które należy zlikwidować w momencie ujęcia władzy w swe ręce. Jak dalece zaangażowani są w pracy, świadczy fakt, iż pewnej kobiecie w Oszmianie, której mąż został przez Niemców stracony jako komunista, jaczejka komunistyczna zaofiarowała jej obecnie stałą zapomogę. Oszmiana w ostatnich dniach zmieniła swój charakter i coraz bardziej uzyskuje charakter wschodniego miasteczka. Z liczby 7 tysięcy uchodźców, rozlokowanych na terenie powiatu już obecnie 650 osób przeważnie młodych zameldowało się w mieście. Jako powód przesiedlenia się podaje obawę przed partyzantami, którzy rzekomo zmuszają ich do wstępowania w szeregi partyz[antki].
Postawa ogólna ludności ewakuowanej na ogół jest śmiała i pewna siebie, w rozmowie nie wyczuwa się obawy przed bolszewikami a stosunek do władzy sowieckiej i warunków egzystencji w Sowietach wśród młodego pokolenia przychylny, starsi natomiast ustosunkowani są krytycznie.
Władze niemieckie odnoszą się do uchodźców przychylnie i życzliwie, starając się stworzyć dla nich jak najbardziej dogodne warunki. Zjawienie się tej kategorii osób na terenie powiatu z punktu widzenia interesów polskich jest zjawiskiem ujemnym. Uchodźcy rekrutują się prawie wyłącznie z terenów Białorusi Sowieckiej. Młodzież miejscowa uczy się sow[ieckich] importowanych piosenek i powoli przesiąka pewnymi ujemnymi cechami charakteru, wytworzonymi przez ustrój sowiecki. Ci uchodźcy, którzy nie mają stałego zatrudnienia, spędzają czas na wzajemnym odwiedzaniu się i pogawędkach, przez co ogromnie utrudniają pracę konspiracyjną. Odnosi się to właśnie do akcji mającej na celu różnego rodzaju zbiórki, czy to dla więźniów politycznych, czy też dla partyz[antki] pol[skiej].
II. Działalność władz okupacyjnych (niem[ieckich] i miejscowych)
Ustosunkowanie się władz niemieckich do ludności polskiej jest na razie poprawne. Natomiast władze litewskie są nastawione wybitnie wrogo, jednak do większych ekscesów nie dochodzi ze względu na opozycję Niemców. Dokładniejsze naświetlenie podajemy w punkcie IV.
III. Partyzantki sowieckie i bandy miejscowe
Mniej więcej do dnia 10 lutego w połudn[iowej] i wsch[odniej] części powiatu oscylowały tylko drobne oddziały sow[ieckie], składające się [z] 7–10 osób przeważnie na saniach, odznaczające się bezwzględnością w stosunkach z mieszkańcami. Domy, o których wiadomo im było, że zachowują wrogi stosunek do Sowietów, względnie lojalność wobec władz niemieckich, ograbiali doszczętnie niejednokrotnie mordując. Po 10.02. zaczynają napierać większe oddz[iały] sow[ieckie] w sile od 80–120 ludzi. W Oszmianie krążą pogłoski, iż w tym okresie bolszewicy zrzucili w Puszczy Nalibockiej znaczny desant w sile 1500 ludzi oraz, że około Iwja odbyła się bitwa z partyz[antką] polską, która nie wytrzymując naporu opuściła swe stanowiska, zajęte następnie przez Niemców. Wynik bitwy nieznany. Oddziały sowieckie zmierzają na północ w celu zniszczenia oddziałów polskich.
Z działalności sabotażowej oddziałów sow[ieckich] podkreślić należy akcję niszczenia słupów telefonicznych, która na terenie gm. holszańskiej najsilniej uwidoczniła się w połowie stycznia. Przed kilku dniami do nieznanej z nazwy wioski w sąsiedztwie maj[ątku] Żurawy (własność rodziny Czyżów) zjawił się oddział uzbrojony, mówiący po polsku. Wymieniony oddz[iał] rozdał wśród ludności ulotki w języku polskim, wzywające Polaków do zjednoczenia się i wstępowania do oddz[iału] partyz[anckiego] im. Adama Mickiewicza221.
IV. Polskie oddziały wojskowe
Pojawienie się oddz[iałów] partyz[antki] polskiej ogromnie podniosło samopoczucie narodowe mieszkańców powiatu i bezpieczeństwo bezbronnej ludności w obliczu band sowieckich i miejscowych szumowin. Początkowo oddz[iały] polskie nie przejawiały żadnej działalności w stosunku do okupantów. Dniem przełomowym stał się 9 stycznia, w którym stoczona została bitwa pod Graużyszkami, w wyniku której zginęło 18 Litwinów, 1 Białorusin i 6 żandarmów niemieckich z dowódcą – oficerem.
Potyczkę spowodował – komendant posterunku w Graużyszkach – Litwin nazwiskiem Korewa (przezwisko „małpa"), który sprowadził oddział ekspedycyjny z Oszmiany, twierdząc że został napadnięty przez bandytów, mimo że wiedział o charakterze osób, które starały się przeszkodzić mu w małżeństwie z Polką. Wzięty do niewoli przez partyz[antkę] pol[ską] żandarm niemiecki został wypuszczony, ranny zaś żołnierz niemiecki – odstawiony na rozkaz partyzantki do Wilna. Litwini przyjęli tę walkę jako wyzwanie, Niemcy zaś na razie ubrali się w maskę strony niezainteresowanej, nieprowokacyjnej. Osiemnaście trumien ze zwłokami poległych Litwinów oczekiwało na wyniki audiencji, jaką starała się uzyskać u Geb[iets]kom[missar] Wilna – Land, delegacja litewska. Litwini audiencji nie uzyskali, przyjęci zostali przez zastępcę Geb[iets]kom[missar], który im oświadczył, iż żądania ich rozstrzelania 10 zakładników Polaków za każdego Niemca i 5 za każdego Litwina nie uwzględnia i rozkazał zwłoki poległych przewieźć na Litwę i tam pochować. Niemców pochowano w Wilnie.
Litwini nie dają za wygraną, wobec władz niemieckich wysuwają żądanie ochrony choćby w postaci 1 batalionu litewskiego z siedzibą w Oszmianie. W przeciwnym razie proszą o zlikwidowanie administracji litewskiej na terenie powiatu.
9 lutego udała się do Kowna delegacja złożona z 5 osób z miejsc[owym] zastępcą nacz[elnika] pow[iatu] Żukauskasem na czele. Takież delegacje wyruszyły z w tym dniu z Ejszyszek, Święcian i Świra, które interweniowały u gen. Kubiliunasa w sprawie uzyskania posiłków do walki z polską partyz[antką]. Podobno otrzymali obietnicę, że nowo tworzona dywizja litewska zostanie użyta do tego celu.
Walka pod Graużyszkami rozpoczęła akcję likwidacji władzy policyjnej i samorządowej litewskiej na terenie poszczególnych gmin. Obecnie już tylko normalnie funkcjonują gminy i posterunki w Oszmianie, Smorgoniach i Sołach. Wszystkie te miejscowości maja większe załogi niemieckie. W Graużyszkach gmina i posterunek już nie istnieją. W Kucewiczach gmina została spalona, zaś posterunek po przeniesieniu do Nowosiółek i zabiciu 4 policjantów – zlikwidowany. Z Holszan – Letukis, Maistas i Zarząd Leśny – przeniesiono do Oszmiany, posterunek w stadium likwidacji. W Krowie – posterunek likwiduje się.
Część rodzin litewskich opuściła już teren powiatu. W Oszmianie jest ogółem 80 Litwinów zatrudnionych w administracji i policji. Są oni zorganizowani w oddział samoobrony i zaopatrzeni wszyscy w krótką broń. Na zmianę pełnią dyżury na mieście i poczynają nawet inwigilować tryb życia poszczególnych mieszkańców, w obawie przed kontaktami z partyzantką.
Dookoła miasta porozstawiane są posterunki wojskowe niemieckie, zaopatrzone w broń maszynową i reflektory.
Na terenie powiatu stacjonuje obecnie część 21 homelskiej dywizji w ogólnej liczbie ok. 2000 ludzi. Przewidywane jest przybycie reszty oddziałów tej dywizji. Wojsko rozlokowane jest w Oszmianie, Sałach i Smorgoniach.
Niemcy w dalszym ciągu zachowują pozycję wyczekującą wobec istnienia oddz[iałów] polskich na terenie powiatu. Z rozmów prywatnych wyczuwa się, iż obecnie Niemcy nie widzą konieczności zbrojnej interwencji ani też represji w stosunku do ludności, zwłaszcza że pojawienie się partyz[antki] polskiej usuwa groźbę sabotaży sowieckich, zaś akcja polska nie przejawia dotąd formy sabotażu, skierowanego bezpośrednio przeciwko armii niemieckiej.
Zapoczątkowana akcja likwidacji gmin, z punktu widzenia praktycznego jest dzisiaj już nieaktualna. Kontyngent został już w lwiej części dostarczony przez wieś, zaś w stosunku do opornych wysyłane są imienne wezwania, poza tym dokonane już zostały ekspedycje karne na terenie gmin solskiej i kucewickiej, w czasie których podatek był zbierany na miejscu i odwożony autami ciężarowymi do składów.
Niezależnie od obaw wywołanych akcją partyz[antki] pol[skiej], ludność miejscowa usposobiona negatywnie do bolszewików, żyje pod groźbą powrotu reżimu sowieckiego. Ogólne nastawienie jest w kierunku emigracji na zachód. Odnosi się to zwłaszcza do terenów, gdzie przejawia swą działalność partyz.[antka] polska, gdyż panuje przekonanie, że właśnie te miejscowości będą przedmiotem szczególnych prześladowań ze strony bolszewików.
Ludność pozytywnie wspiera oddziały polskie, przy czym te ostatnie powiększają swe szeregi przez rozsyłanie imiennych wezwań do poszczególnych osiedli oraz przez ochotnicze zgłoszenia. Pojawienie się ich podniosło ogromnie ducha na terenie powiatu i wykazało, iż w ludności miejscowej drzemie poczucie wspólnej sprawy i głęboko zachowany sentyment do polskiego munduru. Nie mniej jednak ludność ta z natury ostrożnie zdradza pewną nieufność czy istotnie oddziały te są oddziałami siły zbrojnej polskiej, kierowanymi przez rozkazy wydawane z góry oraz czy moment ich ukazania się harmonizuje z sytuacją ogólną. Istnieje opinia, iż oddziały polskie działają w porozumieniu z władzami niemieckimi i otrzymują od nich pomoc. To wywołuje dezorientację wśród elementu bardziej uświadomionego, wpływając na fałszywe urabianie pojęć odnośnie społeczeństwa polskiego wobec okupanta niemieckiego. Zwłaszcza ostatnie wypadki na terenie powiatu stwarzają pozory, iż poglądy te są całkowicie uzasadnione.
Akcja werbunkowa oddz[iałów] pol[skich] do pewnego stopnia dezorganizuje skład personalny miejscowego P[aństwowego] K[orpusu] B[ezpieczeństwa]222 kilkanaście osób zaangażowanych w pracy, wstąpiło do szeregów partyzantki. Pożądane byłoby porozumienie władz wojskowych z organami P[aństwowego] K[orpusu] B[ezpieczeństwa] w sprawie niniejszej.
Wypieranie zwłaszcza posterunków policji z terenów poszczególnych gmin, abstrahując od celowości tego z punktu widzenia militarnego, czy politycznego, wytwarza pustkę, domagającą się zapełnienia. Oddziały wojskowe są oddziałami z natury rzeczy ruchomymi nie związanymi z terenem, natomiast życie wymaga stałej egzekutywy w stosunku do miejscowych elementów przestępczych, które obecnie mają możność grasować bezkarnie. Skoro przeto władze wojskowe przystąpiły do usunięcia administracji okupacyjnej, winny wypracować metody, mające na celu danie ludności surogatu egzekutywy własnej, opartej na zasadzie terytorialnej i dysponującej zarówno siecią własnego wywiadu, jak też i odpowiednim uzbrojeniem.
Ujawnienie na terenie powiatu sieci administracyjnej sowieckiej pociągnąć winno ściśle określone konsekwencje (Osz.).
Powiat postawski
I. Mniejszości narodowe (zachowanie się i nastroje)
Powiat postawski całkowicie jest opanowany przez wpływy białoruskie. Władze okupacyjne popierają ruch białoruski. W Postawach otworzono seminarium białoruskie, młodzież zaś na terenie seminarium zorganizowano w Zrzeszenie Młodzieży Białoruskiej i uzbrojono ją. 6 uczniów odmówiło przyjęcia broni i przystąpienia do zrzeszenia (między innymi syn popa z Hruzdowa Bielkowski). W stosunku do opornych zastosowano represje. Przybyły z Głębokiego zastępca Geb[iets]kom[missar] Witwicki ustawił 6 opornych uczniów pod ścianą, bił ich po twarzy i groził dla postrachu rozstrzelaniem. 5 uczniów zostało wywiezionych, zwolniono tylko syna popa. Młodzież seminaryjna pełni służbę pomocniczą przy obchodach policyjnych na terenie Postaw i najbliższych okolic, i ma instrukcję, że do Polaków można strzelać bezkarnie.
Naczelnikiem powiatu jest obecnie Paulski – prawosławny, Białorusin ze wsi Łużki, pow. dziśnieńskiego – ustosunkowany do Polaków wybitnie wrogo.
II. Działalność władz okupacyjnych
Niemcy posiadają garnizony w Postawach (1 kompania żandarmerii) i w Woropajewie. Poza tym w Postawach w koszarach stacjonowany jest223 batalion szkolny policji w sile ok. 600 ludzi. Bliższe dane vide sprawozdanie za styczeń.
Prócz tego istnieje w Postawach posterunek policji białoruskiej, składający się ze 100 policjantów i 12 żandarmów niemieckich. Posterunek mieści się w gmachu b. Urzędu Skarbowego.
W Postawach ma swą siedzibę urząd gminny z Hruzdowa. Wójt urzęduje. Z terenu innych gmin przybywają do Postaw b[ardzo] rzadko tylko sołtysi.
Dostęp do Postaw z terenu powiatu jest prawie niemożliwy, gdyż uzbrojone bandy z miejscowych komunistów nie dopuszczają. Już w promieniu 4 km od Postaw zachodzą wypadki zbrojnych napadów (np. wieś Makarowce).
Od traktu Postawy – Miadzioł wsie zachowały się w części zachodniej. Natomiast na wschód od tegoż traktu wszystko doszczętnie spalone i zniszczone. Ludność rozpierzchła się, częściowo zaś przebywa na miejscu w ziemiankach.
W Postawach spalono gmach szkoły powszechnej. Gmach starostwa stoi próżny w dyspozycji władz niemieckich.
Spośród aresztowanych, o których podano za styczeń, kilka osób zachorowało na tyfus w więzieniu w Głębokiem.
23 lutego została zwolniona z więzienia na Łukiszkach p. Pożecka, po odbyciu 5 tyg[odniowego] aresztu, oskarżona w sprawie organisty Maciejewskiego z Postaw (vide sprawozdanie za styczeń). W więzieniu była traktowana dobrze i jeden raz badana.
Nastrój wśród ludności polskiej i przychylnej do Polski jest przygnębiający. Ludzie stracili nadzieje na ratunek. Zastraszeni są tak bardzo, że w Postawach nie słyszy się zupełnie mowy polskiej. Ogół oczekuje przybycia bolszewików. W Woropajewie, gdzie przebywa trochę inteligencji polskiej z chwilą pojawienia się czerwonych band, powstała panika i wszyscy starali się o wyjazd do Wilna. Obecnie sytuacja nieco się zmieniła, gdyż przebywa w Woropajewie wojsko niemieckie.
III. Polskie oddziały wojskowe
Po św[iętach] Bożego Narodzenia przez teren powiatu od Miadziołu, między jeziorami w kierunku na Komaje przeszła partyz[antka] polska, robiąc duże wrażenie na terenie i spotykając się z b[ardzo] życzliwym i dobrym ustosunkowaniem się. (Mar.)
Powiat święciański
I. Mniejszości narodowe (zachowanie się i nastroje)
Stanowisko Litwinów do ludności polskiej jest w dalszym ciągu wrogie. Najgłówniejszym działaczem litewskim w Staroświęcianach jest dr Rymas, przez którego ręce zawsze przechodziły zasiłki i wszelkie korespondencje dla b[yłych] organizacji św. Kazimierza. Ks. proboszcz w Janiszkach (Litwa), którego nazwisko nie jest znane, wielki szowinista litewski brał udział w rozstrzeliwaniu Żydów, a kierownik urzędu powiatowego (obecnie w Hoduciszkach), którego nazwisko również nie jest znane, wydawał kandydatów na stracenie za zabójstwo sonderführera w N[owych] Święcianach.
II. Działalność władz okupacyjnych
Władze niemieckie wydały zarządzenie, by natychmiast przystąpiono do zabezpieczenia torów kolejowych Wilno – Turmont przez drut kolczasty po obu stronach 4 rzędy. Pomiędzy drutami mają być zakładane miny. Od Wilna przystąpiono już do pracy i poczęto wkopywać słupy wzdłuż torów. Od Nowej Wilejki do Turmont rozpoczęto prace przygotowawcze (przygotowanie drzewa na słupy). Prócz drutów są posterunki ruchome, zadaniem których jest pilnowanie dolnej części skarp kolejowych i posterunki stałe przy mostach.
Sygnalizacja zwrotnic i semaforów kolejowych nie uległa zmianie, system jest ten sam, jak przed wojną odcinki są obsadzone przez Polaków.
Przystąpiono do zabezpieczenia obiektów kolejowych od bomb przez zakładanie ścian podłogami i zasypywania piaskiem. Stałych taborów kolejowych nigdzie nie ma.
Na teren Podbrodzia przybył cały transport organizacji Tod[t], rzekomo ma budować tartak.
Elektrownia w Staroświęcianach częściowo została zerwana przez partyz[antkę] sow[iecką], pracuje jedna zmiana.
Gestapo przeprowadza rejestrację wszystkich robotników, zatrudnionych na kolei i w innych zakładach przemysłowych bez różnicy na wiek. Przedstawiciel gestapo zwraca szczególną uwagę na dowody osobiste i meldunki, czy takowe są zgodne z miejscem zamieszkania. Według pogłosek rejestracja robotników ma na celu wyłapanie b[yłych] wojskowych.
W Podbrodziu w koszarach znajduje się nieduża ilość wojska niemieckiego na wypoczynku w wieku od 40–45 lat, jak również nieliczny oddział wojska litewskiego.
W dniu 14 lutego w b[yłej] kaflarni w Mielegianach, gm. podbrodzkiej wykryto transport min, dynamitu i granatów. Wszystko przekazane zostało do dyspozycji gestapo. Do wykrycia przyczynił się gajowy Szabliński Władysław. Transport miał przeznaczenie do Podbrodzia. Szabliński w obawie podejrzeń w stosunku do niego, zwrócił się do władz o przeniesienie do Kowna. W związku z powyższym Niemcy i policja litewska przeprowadziły rewizję u okolicznych mieszkańców. Wyniki rewizji dotychczas negatywne. W terenie krążą pogłoski, że transport został ulokowany przez samych Niemców. (Stef.)
III. Partyzantki sow[ieckie] i bandy miejscowe
W końcu miesiąca listopada ub.r. do dr. Borkowskiego (Polska), który posiadał swój gabinet przyjęć w Podbrodziu zjawiło się kilku partyzantów sow[ieckich] i poleciło udać się z nimi do pobliskich lasów. W lasach tych znajdował się większy oddział sowiecki. Dr Borkowski przez 2 dni udzielał porad lekarskich chorym bolszewikom. Przy zwolnieniu go polecono mu przygotować lekarstwa i stawić się na każde wezwanie. Po powrocie do Podbrodzia, dr Borkowski zwinął gabinet i wraz z rodziną przeniósł się do wsi Stawiszki, gm. rzeszańskiej. (Zen.)
Miasteczko Sometowszczyzna zostało zniszczone przez partyzantkę sowiecką. (Stef.)
W okolicy Purwiniszki, gm. janiskiej od dłuższego czasu grasuje partyzantka rzekomo sowiecka, w sile około 50 ludzi pod dow[ództwem] niejakiego „Borodki”224. Utrzymuje się ona z grabieży. „Borodko” szczyci się, że jest desanciarzem sow[ieckim] i operuje w tym rejonie już półtora roku, często dojeżdża do kolei na zakładanie min. Jak ustalono jest on Rosjaninem, pochodzącym z Wilna. Ma ryżą brodę, nosi czapkę sow[iecką] z gwiazdą i posiada pistolet maszynowy.
Dnia 6 lutego został spalony przez bandę „Borodki” pałac w Ornianach. (Zen.)
IV. Polskie oddziały wojskowe
W końcu stycznia partyz[anci] pol[scy] zajęli Świr. Wobec oporu policjantów litewskich, zabito w walce przeszło 20 polic[jantów]. Litwini zażądali od władz niemieckich wzięcia zakładników Polaków. Niemcy prawdopodobnie nie zgodzili się. (Zen.)
W lutym zanotowano dwa wypadki walk pol[skich] partyz[antów] w okol[icy] Świra i na terenie gm. kiemieliskiej. W pierwszym wypadku oddz[iał] pol[ski] pod dow[ództwem] k[omendan]ta Łupaszki225 w liczbie 200 osób stoczył walkę z oddz[iałem] sow[ieckim] w sile 2500 ludzi. Prawdopodobnie był to oddz[iał] Markowa226. Straty polskie: 1 zabity, 1 utonął w rz[ece] Stracz i 1 ranny. Dowódca został ranny w rękę. Walka ta miała trwać 3 dni, po czym obydwa oddziały wycofały się.
Na terenie gm. kiemielskiej odbyła się walka z oddz[iałem] niemiec[kim], w którym brali udział Ukraińcy w mundurach niemieckich. Oddział pol[ski] był również pod dow[ództwem] k-ta Łupaszki.
Powiat trocki
W nocy 23 stycznia od strony Starych Trok przez Wilję przejechało około 100 osób partyz[antki] sow[ieckiej] i udało się w kierunku m. Szyłany – Suderwie.
W nocy na 11 b.m. na szlaku kolejowym między st. Leśniki – Rudziszki oraz w pobliżu stacji Zawiasy zostały spiłowane słupy telegraficzne. Prawdopodobnie czynu tego dokonali tzw. Ukraińcy, w tym bowiem czasie z m. Rudziszki zbiegło 30 Ukraińców, pozostających w niemieckiej służbie ochrony torów kolejowych. Podobny wypadek ucieczki 23 Ukraińców z ochrony kolejowej miał miejsce we wsi Matuizy, gm. olkienickiej.
Gmina Rudziska jest ostatnio terenem ciągłych napadów, grasujących tam band czerwonych. Prócz grabieży, uczestnicy band dokonują morderstw na bezbronnej ludności. W kol[onii] Jałowiec zamordowano rodzinę Bartoszewiczów, w Bukłach Kosobudzkiego, Wawrzeckich, Połubińskich i innych.
Od dowódcy jednej z band w fol[warku] Zaliszki (4 km od Rudziszek), słyszano, że partyzanci sow[ieccy] mają rozkaz z Moskwy mordować polskich „kułaków” i polską inteligencję jako elementy faszystowskie.
Do Rudziszek przybyło niedawno około 100 litewskich „szaulisów”, którzy mają rozpocząć walkę z bandami227. Na razie zaś biją Polaków, szukają pretekstu do palenia wsi polskich, tak że ludność uważa rzekomych obrońców za gorszą plagę od samych band. (Rob.)
W dniu 16 lutego z okol[icy] m. Żośle zostali aresztowani przez szauslisów Michał Łukaszewicz i Święcicki zam[ieszkali] w kol[onii] Renkaliszki. W tym dniu wyjechali z Renkaliszek na Litwę w sprawach handlowych. W Żoślach zostawili konie i pieszo udali się do pobliskiej wioski, celem kupna krowy. W drodze wymienieni zostali zatrzymani, pobici i zrewidowani, a następnie umieszczeni w miejscowym areszcie pod zarzutem przynależności do partyzantki sowieckiej (Łukaszewicz miał pieniądze w banknotach sowieckich, a Święcicki 2 wystrzelone łuski, które znalazł po drodze). Z Żośli zostali przeniesieni do aresztu w Koszedarach, gdzie przebywali do chwili zwolnienia, które nastąpiło w dniu 26 lutego, na skutek starań rodziny Święcickiego. W parę dni po zwolnieniu przeprowadzono rewizję w mieszkaniu u Łukaszewicza, gdzie znaleziono wierszyki polskie i kartki z orłami. Łukaszewicz przyjechał do Wilna. (Ja)
Powiat wileński
I. Mniejszości narodowe (zachowanie się i nastroje), bez zmian
II. Działalność władz okupacyjnych (niem[ieckich] i miejscowych)
We wsi Bilkiszkach, gm. niemenczyńskiej odbywała się zabawa. Było dużo młodzieży i osób starszych. Około godz. 23.00 zjawiło się dwóch Niemców. Szeregowiec stanął w drzwiach z pistoletem autom[atycznym], a sierż[ant] przystąpił do legitymowania. Młodzież rzuciła się do ucieczki, wówczas szeregowiec począł strzelać. Zabił 2 osoby, 4 ciężko zranił, z których dwie zmarły, lekko ranił 6 osób.
Na terenie powiatu Niemcy ściągają kontyngent od gospodarzy, którzy wszystkiego nie oddali. Przyjeżdżają na 3 tankietkach i na 1 wozie ciężarowym. Żołnierze niemieccy brutalnie zachowują się wobec kobiet. W jednym mieszkaniu niemiecki żołnierz usiłował zgwałcić kobietę wobec jej męża i brata. Dopiero uciekł na wezwanie żandarmerii. W drugim wypadku oficer niemiecki chciał strzelać do drzwi, za którymi ukryła się kobieta napastowana przez tegoż oficera.
Między Taboryszkami a Oszmianą wywiązała się walka pomiędzy partyzantami a oddziałami litewskimi i niemieckimi. Zabito 21 Lit[winów] i 5 Niemców. (Gust.)
W dniach 18 i 19 stycznia traktem Jerozolimka – Worki – Mała Rzesza w kierunku na Niemenczyn przejeżdżały czołgi niemieckie średniego typu. W dniu 18 – przejechało 30 czołgów, w dniu 19 – 40 czołgów.
16 stycznia policja litewska z post[erunku] w Mejszagole aresztowała komunistę Kałdubę Grzegorza, syna Wasyla, zam[ieszkałego] w kol[onii] Ojrany, gm. mejszagolskiej, Popławską Jadwigę żonę Stanisława, zam[ieszkałą] w kol[onii] Elnokumpie, gm. mejszagolskiej i kilka innych osób. Wszystkim zarzucono współpracę z partyzantką sowiecką.
W dniu 20 stycznia pol[icja] lit[ewska] z posterunku w Wielkiej Rzeszy dokonała łapanek wśród młodzieży wiejskiej. Łapanki były we wsiach Bebińce, Mała Rzesza, Dworzyszcze, Gulbiny Małe i Wielkie. Tam gdzie schwytany młodzieniec mógł się wykupić za paręset marek pozostawiano go, innych zabierano a następnego dnia odwieziono do Wilna. Schwytano 30 osób.
W związku z akcją partyzantów zarząd gminy rudomińskiej, poszukuje pomieszczenia na biuro w Wilnie na Lipówce. Z Mickun poczyniono przygotowania do przeniesienia administracji i policji do Nowej Wilejki.
W gminie mejszagolskiej po wsiach chodzą gestapowcy litewscy, noszący na czapkach trupie główki i wymuszają od rolników 5, 10 i 15 marek rzekomo na wdowy po poległych policjantach litewskich i żołnierzach, względnie po nich sieroty. W rzeczywistości zabrane pieniądze gestapowcy przywłaszczają sobie. Wieśniacy nie oponują w obawie zemsty z ich strony. (Zen.)
III. Partyzantki sow[ieckie] i bandy miejscowe
Na terenie pow[iatu] coraz więcej pojawia się band miejscowych. Największe nasilenie jest w Puszczy Rudnickiej, skąd oddziałami, liczącymi nieraz do 200 osób napadają na okoliczne wsie. W puszczy mają urządzone legowiska i bunkry. Władze okupacyjne wiedzą o miejscu ich pobytu, jednak czy to z braku odpowiednich sił, czy też innych powodów ich nie likwidują. (Gust.)
W połowie stycznia do fol[warku] Kiemieliszki (okol[ice] Solecznik) wieczorem przybyło dwóch Żydów. Jeden z nich nazwiskiem Alteruk, obaj mieszkańcy miasteczka Soleczniki. Alteruk jest przywódcą bandy i wraz ze swoim bratem dokonują częstych napadów na okoliczne wioski i folwarki.
Tego wieczora wymienieni Żydzi przybyli celem wymiany koni w państwowym fol[warku] Świniec. Zatrzymali się u Skawińskich, właścicieli fol[warku] Kiemieliszki. Tu zastali Birulę, rządcę fol[warku] Świniec, u którego zażądali zmiany koni. Birula zgodził się na zmianę, z tym że sam wróci do folwarku, a oni później przyjadą. W krótkim czasie Żydzi wyjechali do Świeńca. W drodze Alteruk został zabity, drugi zaś Żyd ranny. Ten ostatni po powrocie do bandy zaalarmował o zabiciu Alteruka. W kilka dni po wypadku brat zabitego z kilku Żydami przybył w nocy do Świeńca i zamordował Birulę. To samo miało spotkać Skawińskich, lecz ci uciekli do Bieniakoń. Żydzi splądrowali tylko dom i pobili matkę Skawińskich. (Stan.)
Dnia 16 stycznia w pobliżu lasu jaszuńskiego zostało zastrzelonych 6 wojskowych niem[ieckich] i Ukraińców przez partyzantów. Zwłoki zabitych tegoż dnia przewieziono do Jaszun.
W ostatnich dniach stycznia wieś Koniuchy została otoczona przez bandę żydowsko-bolszewicką w sile około 3 tys. Po otoczeniu wieś podpalono. Do uciekających mieszkańców strzelano. Ujętych, tak dorosłych jak i dzieci, żywcem rzucano do ognia. Wynik: 34 zabitych, 14 rannych, ilość osób żywcem spalonych nie ustalona. Z 50 budynków pozostało tylko 4. Powodem był fakt, że wieś była częściowo uzbrojona przez Litwinów do czasu opisanego wypadku opierała się grabieżom228.
Dnia 10 lutego partyzantka bolszewicka spaliła i doszczętnie zniszczyła spółdzielnię mleczarską w Waśkańcach, gm. Niemencz.
W nocy na 15 bm. partyzantka bolszew[icka] napadła na Ponary, gdzie zabito 3 Niemców i 5 Litwinów.
Ujęty ostatnio w okolicy desanciarz sowiecki przed władzami niem[ieckimi] zeznał, że ich grupa, którą rzekomo przed 3 tygodniami wysadzono w terenie Wileńszczyzny, nie miała zadania stosowania sabotażu i walki z Niemcami, lecz zadaniem ich było wyłącznie niszczenie polskiego elementu, który byłby szkodliwy w czasie plebiscytu na tym terenie. Do szkodliwego elementu bolszewicy zaliczają ziemian i b[yłych] polskich urzędników.
W dniu 2 lutego przywieziono do Wilna z okolic Podbrodzia kilkadziesiąt trupów niemieckich. Trupy miały przeważnie podcięte gardła i znajdowały się w stanie zmasakrowanym oraz bez butów i ubrań. Zwłoki chwilowo były pozostawione w kościele potrynitarskim na Atokolu, a następnie samochodami wywieziono na cmentarz. Cały oddz[iał] został wymordowany (ponad 70 osób) przez bandę żydowsko-bolszewicką w chwili, gdy komendant oddziału znajdował się służbowo w Wilnie. 4 Niemców banda uprowadziła ze sobą.
W pierwszych dniach listopada ub.r. zastępca wójta gminy mejszagolskiej Jankunas w towarzystwie sekret[arza] gm[iny] i 2 policjantów, w godzinach popołudniowych przejeżdżając przez las w okol[icy] wsi Zabłocie zostali napadnięci przez bandytów. Bandyci rozbroili ich, zabrali teczkę z aktami i 50 r[eichsmarkami]. (Zen.)
IV. Polskie oddziały wojskowe
W dniu 2 stycznia w okol[icy] zaścianka Zalesie, 5 km od Ławryszek, oddz[iał] pol[ski] liczący 40 osób, w uniformach polskich, uzbrojony w automat[yczne] pistolety i ręczne granaty, trafił na zasadzkę urządzoną przez pol[icję] litewską. Podczas strzelaniny 1 żołnierz pol[ski] został ranny, a nie chcąc dostać się do niewoli, pozbawił się życia granatem. Wspomniany oddział był poprzedniego dnia na wieczorynce w Zalesiu. (Zen.)
W Turgielach, Rudominie i Jaszunach partyz[antka] pol[ska] spaliła urzędy gminne i posterunki pol[icji]. Rannych w walce Litwinów po opatrunku, puszczają wolno.
Między wsią Nasielany, gm. niemenczyńskiej przebywa partyz[antka] pol[ska]. Dobrze uzbrojona, posiada artylerię i kawalerię. Werbuje ochotniczo młodzież polską. Niemcy prawdopodobnie o niej wiedzą, lecz nie reagują. Zadaniem partyz[antki] pol[skiej] jest niszczenie band żydowsko-bolszewickich. (Gust.)
W okol[icy] maj[ątku] Sużany, gm. niemenczyńskiej organizowany jest nowy oddział partyz[antki] pol[skiej] pod dowództwem p. Piotra, liczący obecnie około 70 ludzi. (Stef.)
W dniu 19 stycznia przybyło 3 nieznajomych do urzędu gminnego w Szumsku, którzy oddali urzędnikowi pismo i odeszli. Na rynku ci sami osobnicy oznajmili mieszkańcom, by do 26 stycznia Litwini wynieśli się z Szumska, a w razie przeciwnym zostaną usunięci przez partyz[antkę] pol[ską]. Wśród Litwinów nastąpiła konsternacja. W nocy na 25 stycznia partyz[anci] pol[scy] rozbroili pol[icję] lit[ewską] w Szumsku (zabrali karabiny i granaty ręczne). Rozbrojenie miało miejsce również i w mieszkaniach prywat[nych]. Nikogo nie zabito. Niemców przebywających w Szumsku nie ruszono.
Rodziny litewskie po tym wypadku gremialnie opuszczają miasteczko. Kilku policjantów, w tym zastępca k[omendan]ta post[erunku], wyjechało na Litwę. (Ja.)
Na początku bm. partyz[anci] pol[scy] otoczyli folw[ark] Taboryszki, w którym stacjonował oddz[iał] niem[iecki] i wysłali delegację z żądaniem, by Niemcy nie stawiali oporu. W rezultacie doszło do porozumienia. Partyzanci zajechali do folwarku, a po naładowaniu 4 furmanek bronią i amunicją odjechali. (Zen.)
W dniu 6 lutego wieczorem przez wieś Barwaniszki, gdzie odbywała się zabawa, przechodził oddział pol[ski] z oficerem na czele ubranym w pol[ski] mundur. Zrobiło to wielkie wrażenie, zwłaszcza na miejscowej młodzieży. Partyzanci zdążali do maj[ątku] Szumsk. Po przybyciu tam i przecięciu połączeń telefonicznych, zabrali 7 koni, tuczonego wieprza. O godz. 5 rano odjechali. Przybycie partyz[antki] pol[skiej]przygnębiło ostatecznie Litwinów. Urzędy gminny i pocztowy oraz Rutę przeniesiono na stację Kiena, gdzie jest straż kolejowa, składająca się z kilku Niemców (Ja).
W nocy na 24 stycznia, partyzantka pol[ska] dokonała napadu na m. Jaszuny i Bieniakonie. Ilość partyzantów sięgała 500 osób. Po napadzie partyzanci uprowadzili ze sobą do lasu rzekomo b[yłego] pułkownika wojsk litew[skich], który stał na czele partyz[antów] litew[skich], sprzyjających bolszewikom. W lesie zmusili go do wskazania ukrytego składu broni i amunicji, należącego do partyz[antów] litew[skich]. W czasie napadu partyz[antów] pol[skich] w Jaszunach i Bieniakoniach zabrali spisy ludności oraz kontyngenty rolne. Partyzanci polecili urzędnikom, policji litew[skiej] i ich rodzinom niezwłocznie opuścić miejsce zamieszkania. Zauważono wyjazd rodzin litewskich. (Zen.)
Wiadomości ogólne: Wilno
W Wilnie przed kilkoma dniami pojawił się działacz komunistyczny, Kazimierz Petrusewicz229, dotychczas ukrywający się przed Niemcami na Polesiu. Pojawienie jego spotyka się z zaniepokojeniem wśród grona jego współkolegów z USB230 i komentowane jest jako zjawisko, które winno być należycie oceniane przez nasze władze bezpieczeństwa w Wilnie. (Osz.)
W pierwszych dniach marca ma się odbyć łapanka 7000 osób z Wilna. Spisy dostarczyli administratorzy domów i apylinki231. Brać mają i z miejsca pracy. Akcję przeprowadzi żandarmeria, policja i Arbeitsamt232. Informacja powyższa pochodzi od Litwina, gestapowca Kimpsy, który zajmuje jedno z czołowych stanowisk w Arbeitsamcie.
W połowie lutego uzyskano informacje, iż niejaki Maksymilian Pasiczek, ostatnio został po przeszkoleniu ze służby łączności, przeniesiony do specjalnego oddziału mającego za zadanie obserwację terenu i ruchów partyzanckich. Pasiczek pochodzi z czeskiego Śląska. Jest zniemczonym Czechem, który przed wojną przez 3 lata studiował polonistykę na uniwersytecie w Poznaniu. Doskonale włada jęz[ykiem] polskim i rosyjskim oraz orientuje się w stosunkach miejscowych. Według jego słów na święta otrzymał 2-tygod[niowy] urlop, powrócił zaś z urlopu po 2 miesiącach, ponieważ wraz z 60 podobnymi jemu kolegami, władającymi językiem polskim, został skierowany na 6 tygodniowy kurs specjalny do Królewca. Po skończeniu tego kursu, absolwenci zostali przysłani do Wilna i przydzieleni do oddziałów mających za zadanie wywiad i penetrację terenu w promieniu 30 km od Wilna. Oddział Pasiczka stacjonuje w okol[icy] Czarnego Boru. Aczkolwiek ze słów Pasiczka wynika, że celem ich jest na razie wykrywanie komunistów i szpiegów, to jednak należy przypuszczać, że wymagana znajomość języka i nawiązywanie łączności z ludnością polską jest raczej pretekstem i ma na celu wywiad i uzyskanie danych, co do ruchu i stanu polskich oddziałów partyzanckich. (Ja.)
W dniu 21 stycznia do szpitala wojskowego na Antokolu, przywieziono Niemkę, siostrę szpitala polowego z objawami obłędu. W ostatnich czasach coraz częściej wśród żołnierzy niemieckich mnożą się wypadki obłędu.
W dniu 31 grudnia w związku ze spotkaniem Nowego Roku, kom[endant] Straży Ogn[iowej] Szymkus, podczas okolicznościowego przemówienia do zebranych strażników, między innymi powiedział: „Wy, Polacy wyrzućcie ze swych kieszeni kamienie, jakie nosicie na Litwinów. Pamiętajcie, że wy nie jesteście Polakami, bo gdyby kto z was udałby się do Warszawy, to tam nazwano by go Litwinem, a nie Polakiem, więc musicie się pozbyć nienawiści do Litwinów, ponieważ sami nimi jesteście”.
W pierwszych dniach stycznia na ul. Subocz w Wilnie znaleziony został zabity żołnierz niemiecki. Według słów jednej Litwinki z rodziny policyjnej, dochodzenie i sekcja zwłok wykazały, że żołnierz ten popełnił samobójstwo wystrzałem z rewolweru w usta. W lewej ręce, którą trzymał w kieszeni miał list, w którym sam przed śmiercią napisał, iż „wobec tego, że dom mój w Niemczech został zbombardowany, a rodzina zginęła pod jego gruzami, nie mam żyć dla kogo”.
Dnia 15 lutego wszystkie urzędy i urzędnicy, ewakuowani w swoim czasie z Mohylewa i Borysowa do Wilna, zarządzeniem w drodze pilnej, niezwłocznie mają wyjechać do miejsca swego stałego urzędowania. W dniu 17 lutego wezwani funkcjonariusze opuścili Wilno, udając się wraz z aktami do Mohylewa i Borysowa. Powyższe należy tłumaczyć pewną stabilizacją środkowego odcinka wschodniego frontu. (Ja)
W dniu 1 lutego wieczorem, został napadnięty i poraniony nożem Komorowski Ignacy, b[yły] oficer WP, zam[ieszkały] przy ul. Konarskiego nr 10. napad miał miejsce przed domem ww., a dokonany został przez wychowanków bursy litewskiej przy ul. Konarskiego nr 33 (w domu dawnej Betanii). Pobili Komorowskiego kastetami i poranili nożami: Uzgierenas Pietras, Baksiauskas Bron. i Kuchanauskis Ant. Przechodzący w tym czasie dwaj litew[scy] policjanci, nie reagowali. Komorowski leżał przez pewien czas w domu. Jak stwierdził wezwany lekarz, miał ranę w prawym płucu szerokości 8 cm. Na interwencję żony Komorowskiego w Gestapo polecono jej zwrócić się do policji litew[skiej]. Litwini ograniczyli się tylko do spisania protokołu, nie aresztując sprawców.
Wspomniana bursa liczy 90 Litwinów w wieku 16–25 lat, przeważnie synów zamożnych gospodarzy na Litwie. Wśród nich jest 3 Polaków. Kierownikiem bursy jest Butrymus Adam, a wychowawcą – Dzervinis Paweł, obaj szowiniści litewscy. Kilku wychowanków posiada krótką broń palną. Często w różnych dzielnicach miasta urządzają nożowe napady na Polaków. Większej ilości broni palnej prawdopodobnie w bursie nie ma. W ubiegłym roku było na strychu w bursie 10 skrzyń amunicji karabinowej, którą jednak Litwini wywieźli w niewiadomym kierunku.
Przy ul. Lubelskiej nr 5 odbywają się tajne zebrania litewskie. Według posiadanych informacji może się tam znajdować broń. Drugim punktem zbornym Litwinów w tym rejonie jest sklep Ruty przy ul. Legionów po prawej stronie, idąc w kierunku Trok (między ul. Dobrej Rady a Bagatelą). W Rucie tej pracuje personel mówiący po polsku i odnoszący się raczej przychylnie do Polaków, aczkolwiek są to Litwini, a zachowanie się maskuje ich własne cele.
W składzie i tartaku przy ul. Wodociągowej pracuje wielu robotników litewskich podających się za Polaków, należących do organizacji litewskich i prowadzących robotę dywersyjną wśród robotników polskich. (Stan.)
Z terenu wojew[ództwa] wil[eńskiego]
Z krążących plotek wynika, że wśród dezerterów żołnierzy niem[ieckich] cały szereg osób jest zaangażowanych przez władze niemieckie do akcji szpiegowskiej, w celu wykrycia oddziałów partyzanckich, jak też osób antyniemieckiego poglądu. Jako dowód służy następująca notatka. Do więzienia na Łukiszkach przywieziono 17-letniego chłopca ze wsi, który na polecenie partyzantów sowieckich wiózł im do lasu samogon. Przed lasem spotkało go kilka osób ubranych w sow[ieckie] mundury, którzy zrewidowali wóz. Po znalezieniu samogonu i przyznaniu się chłopca dokąd wiezie swój towar, aresztowano go i osadzono w więzieniu. (Zen.)
W dniu 14 lutego o godz. 8 rano na 37 km od Wilna w kierunku do Ejszyszek na ciężarówkę „Stralo” napadła partyzantka sow[iecka] i wystrzelała 18 osób spośród 22 podróżnych. W tej liczbie zabitych był Marcin Tomaszewicz, lat 44, Polak znany w całej Polsce majster – budowniczy mostów. (Sam.)
19 lutego na posterunek litew[ski] w Nowej Wilejce w godz. 11–12 zgłosiło się 8 osobników, przebranych w mundury niem[ieckie] i po rozbrojeniu 2 policjantów zabrali rewolwery i granaty znajdujące się na posterunku. Ponieważ wysłany przez nich policjant po k[omendan]ta posterunku zaczął uciekać, postrzelono go. Tej samej nocy został zastrzelony komendant warty na Moście, w drodze powrotnej z obchodu.
Dnia 25 stycznia na drodze Wilno – Landwarów został zastrzelony niejaki Marzec, Rosjanin, mieszk[aniec] Wilna. Zabójstwa dokonali 2 osobnicy na rowerach. Marzec uchodził za sympatyka komuny.
Krążą wersje, że na tzw. Białorusi Niemcy zmienili taktykę postępowania z więźniami polit[ycznymi]. Obchodzenie się z więźniami ma mieć charakter łagodniejszy a wypadki rozstrzeliwań mają zachodzić tylko wyjątkowo.
W dniu 10 bm. około godz. 22 zostało przerwane połączenie telefoniczne, przez spiłowanie słupów, z Grodnem, Mołodecznem, Lidą i Kownem na czas około 2 dni. W związku z tym w kierunku Lidy wysłano pociąg pancerny. (Zen.)
Z dalszych terenów
Na początku lutego przybyło do Szczuczyna [233] białoruskie S[icherheits]D[ienst]234, w dość licznym składzie. W z[233] [za]częły się areszty wśród Polaków. Wg. dotychczas[owych] [233] [in]formacji aresztowano około 15 osób w tym: [233] pijara, dr. Kazim[ierza] Stańczuka, 3 braci Jankowsk[233], syna aptekarza i Mikłasiewicza kier[ownika] straży [233] aresztowania były zarzuty rzekomego popierania i utrzymywa[nie] stosunków z partyzantami. (ja)
Robotnicy – Polacy, zatrudnieni w Szawlach podają, iż Litwini tamt[ejsi] odgrażają się, że żaden Polak nie ujdzie z Litwy żywy, jeśli partyzanci polscy będą nadal mordować policjantów litew[skich].
W Szyrwintach policja i gestapowcy lit[ewscy] konfiskują przyjeżdżającym z Wilna Polakom zakupioną żywność w odwet za zabójstwa policjantów lit[ewskich] na Wileńszczyźnie. Przekupniów litewskich puszczają wolno oświadczając, że tylko Polakom nie da się już teraz wywozić żywności z Litwy.
W m[iejscowościach] Mu[233] Wirszuliski i Czybiszki zainstalowano po 10–15 gestap[owców] litewskich, którzy przeprowadzają aresztowania b[yłych] członków kom[unistycznej] partii i aktywistów bolszew[ickich] oraz zwalczają partyzantów.
Dnia 22 stycznia w obozie pracy przym[usowej] Parwianiszki aresztowano 20 osób, z po[wodu] odwiedzających. Powodem było dostarczenie jednemu z więźniów [ulo]tki z zaszytym fałszywym dowodem osobistym. W konsekwencji nas[tąpiły] też areszty w Wilnie.
Dochodzą wiadomości, że spośród robotników Polaków, wywiezionych do Rzeszy, [Niemcy] werbują ochotników do swego wojska. Uchylających się p[rzezna]czają do najcięższych prac.
Przybyły z gra[nicy] belgijskiej i Francji robotnik z „Bauzugu”235 opowiada o nie[nawi]ści tamt[ejszej] ludności do Niemców, którzy w małych grupach nie wchodzą nawet na ulice. Pojedynczych żołnierzy chwyta się z bram na lasso i po wciągnięciu do wewnątrz, likwiduje.
W ost[atniej] dekadzie grudnia 2 desanciarzy sow[ieckich] w mundurach niem[ieckich] wypytywało się pewnego informatora o wsie rosyjskie i polskie w rejonie Muśnik (Litwa). Z rozmowy można było wywnioskować, że partyzanci sow[ieccy] mają instrukcje, by werbować do swych oddziałów Polaków i Rosjan, jako element bardziej godny zaufania.
Szlaki kolejowe na wschód od Wilna były patrolowane przez Niemców i Ukraińców. Ponieważ Ukraińcy dokonali kilku morderstw na żołnierzach niem[ieckich], usunięto ich, a miejsce Ukraińców zajęli Litwini. Zbiegli Ukraińcy kryją się po lasach, utrzymując się z rabunków z bronią w ręku.
Na terenie Litwy znajduje się b[ardzo] wielu Litwinów – dezerterów, b[yłych] ochotników wojska niemieckiego. Szczególnie dużo pochodzi dezerterów z terenów powiatu uciańskiego i poniewieskiego. Powracają oni przeważnie bez broni, w ubraniu wojskowym, a niektórzy tylko w kożuchach lub burkach cywilnych.
Otrzymano wiadomość, że podczas ostatniej mobilizacji na Litwie, Polacy, którzy mają w dowodach osobistych, jako posiadający narodowość polską – nie są zabierani do wojska.
Wg. uzyskanej informacji, bolszewicy zajmując tereny polskie przez pierwsze 5 dni żywią ludność cywilną z ustawionych specjalnie w tym celu kuchen polowych, a następnie mężczyzn od lat 15 zdolnych do służby wojskowej powołują do wojska. Niektórych „wrogów ludu” aresztują.
Wg. uzyskanych informacji na terenie gm. Szyrwinty, pow. wiłkomierskiego operują oddziały SS, składające się z Litwinów. Wyszukują oni młodzież uchylającą się od rejestracji. Omijają domy litewskie, a zabierają przeważnie Polaków. Biją przy tym, żądając wysokiego okupu. Jednego Polaka zbito do nieprzytomności, a w końcu zastrzelono. (Zen.)
Dnia 29 lutego 1944 r.
/-/ Jastrzębiec
Źródło: Archiwum Akt Nowych w Warszawie, mikrofilm M-582/1-2, kl. 13–25.
Nr 2
1944 luty 5, Ryga – Fragment dziennego meldunku sytuacyjnego Wydziału Operacyjnego dowódcy Wehrmachtu „Ostland” dotyczący wydarzeń w Koniuchach
[...]236 7.) Verschiedenes: [...]237.
Meldung Auftreten einer Mittelbande Juden und Russen in Konjuchy – 55585, 43 s Wilna, dort: 36 Einwohner erschossen, 14 vrwundet, Ort grösstenteils eingeäschert238. [...]239
Źródło: Archiwum Akt Nowych, mikrofilmy aleksandryjskie, T-454 (Ministerstwo Rzeszy dla Okupowanych Terenów Wschodnich), rolka 19, kl. 821–822.
Примечания
220. Od red. Ze względu na to, że zamieszczone dokumenty znakomicie uzupełniają artykuł R. Zizasa Pacyfikacja wsi Koniuchy, zdecydowano się na ich publikację, choć niewątpliwie polskie sprawozdanie sytuacyjne wymaga jeszcze pewnej obróbki redakcyjnej.
221. Oddział partyzantki sowieckiej działający w Puszczy Rudnickiej, który miał skupiać Polaków.
222. Formacja konspiracyjna podlegająca Delegaturze Rządu na Kraj, powołana w celu objęcia funkcji policyjnych podczas planowanego powstania i po wyzwoleniu.
223. Tak w tekście.
224. Edward Balejszys ps. „Taujenas”, „Borodacz” („Barodka”), dowódca sowieckiego oddziału partyzanckiego.
225. Zygmunt Szendzielarz (1910–1951) ps. „Łupaszka”, wówczas dowódca V Brygady Wileńskiej AK.
226. Fiodor Markow, dowódca sowieckiej brygady partyzanckiej, która latem 1943 r. nad jeziorem Narocz zlikwidowała oddział partyzancki AK ppor. Antoniego Burzyńskiego ps. „Kmicic”.
227. Członkowie paramilitarnej organizacji Związek Strzelców Litewskich.
228. Fragment dotyczący zbrodni w Koniuchach wytłuszczony przez autora.
229. Kazimierz Petrusewicz (Pietrusiewicz) (1906–1982), absolwent USB, członek Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, od 1942 r. w partyzanckim oddziale specjalnym NKWD „Sokoły”, działacz partyjny i państwowy w PRL.
230. Uniwersytet Stefana Batorego.
231. Apylinki – dzielnicowi (policjanci).
232. Arbeitsamt – Urząd Pracy.
233. Wyrazy nieczytelne na klatce mikrofilmu.
234. Właściwie: Sicherheitsdienst – Służba Bezpieczeństwa.
235. „Bauzug” – pociąg z wyposażeniem do prowadzenia prac budowlanych.
236. Opuszczono pkt. 1–6 meldunku.
237. Opuszczono początek pkt. 7 dotyczący innych miejscowości.
239. Opuszczono końcowy fragment dotyczący innego obszaru.
238. Tłumaczenie tekstu: 7. Różne: [...]Zgodnie z meldunkiem mieszkańca, pojawiła się średniej wielkości banda Żydów i Rosjan w Koniuchach – [kwadrat] – 55585, 43 [km na południe od] Wilna, tam: 36 mieszkańców zastrzelono, 14 rannych. Miejscowość w lwiej części została obrócona w perzynę.