Р. Зизас. Деревня Конюхи, 1944: оригинал
Национальный состав деревни, литовская самооборона осени 1943 года, конфликт с советскими партизанами Рудницкой пущи и нападение 29 января 1944 года по литовским и польским источникам. С. 33-44. Текст на языках издания.
Pacyfikacja wsi Koniuchy (Kaniūkai)
Rimantas Zizas (Instytut Historii Litwy, Vilnius)
104Rok 1944 – ostatni rok okupacji niemieckiej w Litwie Wschodniej – był nacechowany tragicznymi wydarzeniami historycznymi, które stanowiły bolesne rozwiązanie splątanych w twardym węźle historii wielu stosunków i procesów politycznych, państwowych, narodowych oraz działań wojennych. Litwa Wschodnia była miejscem koncentracji i działania partyzantów nie tylko polskich, ale też sowieckich. Dotychczas w społeczeństwie (i historiografii) Litwy Niepodległej na wydarzenia okupacji niemieckiej na tym obszarze patrzono głównie przez pryzmat stosunków litewsko-polskich i działalności antylitewskiej Armii Krajowej. Niczym w cieniu, w zapomnieniu pozostawała agresywna działalność partyzantów sowieckich, a zwłaszcza dokonywane przez nich okrutne, przestępcze w istocie, represyjne akcje karne: napady i palenie wsi, mordowanie cywilnych mieszkańców, ich terroryzowanie. Działalność ta prowokowała także nazistowskie akcje odwetowe.
Za wyjątkową, najbardziej okrutną akcję karną partyzantów sowieckich można uważać napaść w dniu 29 stycznia 1944 r. na wieś Koniuchy (powiat Ejszyszki, gmina Jaszuny) i masakrę jej mieszkańców: zamordowano 38 osób – mężczyzn, kobiet, dzieci, około 15 osób odniosło ciężkie rany. Niewiele jest źródeł archiwalnych (przede wszystkim sowieckich) dotyczących tragedii wsi Koniuchy, dają one mało informacji, są fragmentaryczne, tendencyjne, na ich podstawie trudno jest odtworzyć jednoznaczny obraz przyczyn pacyfikacji i motywacji działań jej wykonawców, a także przebiegu i skutków akcji. Akcję rozprawienia się z mieszkańcami Koniuchów całkowicie przemilczano również w licznie wydawanych w okresie sowieckim wspomnieniach byłych sowieckich partyzantów i innych autorów: w niektórych (np. Juozasa Olekasa) wspomniano o niej tylko pobieżnie, nie podając żadnych szczegółów. Nieco obszerniej o wydarzeniach w Koniuchach, podając swoistą, wypaczoną i daleką od prawdy wersję, pisali autorzy żydowscy Mejeris Elinas i Dimitrijus Gelpernas w książce „Getto kowieńskie i jego bojownicy”105. W historiografii dotyczącej wydarzeń w Koniuchach najbardziej wartościowe są, głównie ze względu na przytoczone wspomnienia pozostałych przy życiu świadków, artykuły opublikowane w litewskiej prasie periodycznej106.
Wieś Koniuchy położona jest na południowo-wschodnim krańcu Puszczy Rudnickiej nad rzeką Solczą, w odległości 7 km od Bieniakoń, przy obecnej granicy litewsko-białoruskiej, po jej białoruskiej stronie. Przed wojną wieś należała do powiatu lidzkiego, gminy bieniakońskiej (od wiosny 1942 r. po utworzeniu powiatu Ejszyszki – do gminy jaszuńskiej). Pod względem rozpowszechnienia języka litewskiego wieś należała do tzw. „półwyspu” dziewieniskiego, czyli do grupy wsi, w której mówiący po litewsku mieszkańcy stanowili większość lub znaczną część ludności. W źródłach litewskich odnotowuje się świadomość narodową (litewskość) mieszkańców wsi Koniuchy, przeciwstawianie się narzucanej polskiej samoświadomości etnicznej: we wsi był oddział Towarzystwa Św. Kazimierza, który utrzymywał czytelnię. W 1937 r. władze polskie ukarały kierowniczkę czytelni V. Steckaitė za to, że uczyła dzieci po litewsku, zaś przewodniczący oddziału Towarzystwa Św. Kazimierza w Koniuchach Pranas Čepulionis został skazany na więzienie za to, że nie posyłał do polskiej szkoły dzieci swego zmarłego brata107.
Polscy autorzy (wspomniani Czesław Malewski, Liliana Narkowicz i in.) podkreślają polskość wsi Koniuchy, twierdzą oni, że mieszkańcy wsi obecnie uważają się za Polaków. Nie ulega wątpliwości, że w Koniuchach rywalizowały polskość i litewskość, decyzja w sprawie przynależności narodowej jej mieszkańców w dużym stopniu zależała od zmieniających się okoliczności historycznych108. Niewątpliwie w latach okupacji niemieckiej większość mieszkańców uważała się za Litwinów (lub byli zapisani jako Litwini wbrew własnej woli): według danych spisu ludności z 27 maja 1942 r. w gminie jaszuńskiej było 72,8 proc. Litwinów i tylko 21,7 proc. Polaków109.
W latach 1945–1946, podczas wydawania sowieckich dowodów osobistych, wielu mieszkańców Wileńszczyzny zapisało się jako Polacy, spodziewając się, że Polacy nie będą powoływani do armii sowieckiej, zmuszani do wstępowania do kołchozów, jak też w obawie przed represjami polskich partyzantów wobec tych, którzy ośmielą się podać jako Litwini. Wspomniany Pr. Čepulionis, który ucierpiał za litewskość – nauczyciel w miejscowej litewskiej szkole początkowej – według dowodu osobistego był Polakiem. W latach powojennych na wsie litewskie w okolicach Solecznik działały procesy polonizacyjne. W Koniuchach po zamknięciu około 1950 r. szkoły litewskiej i otwarciu na jej miejscu szkoły polskiej, mieszkaniec wsi Stasys Laškevičius (prawdopodobnie ten sam, którego trzy córki zginęły podczas masakry w Koniuchach) w 1957 r. skarżył się, że jego 14-letni syn już prawie nie umie po litewsku110. Moim zdaniem kontekst historyczny tragedii wsi Koniuchy w latach okupacji niemieckiej miał charakter litewski. Partyzanci sowieccy napadli na wieś i okrutnie się z nią rozprawili jak ze wsią litewską, w której w związku z powstającą jesienią 1943 r. w okupowanej Litwie zbrojną samoobroną mieszkańców, utworzyła się i działała zbrojna struktura samoobrony.
Zbrojna samoobrona wsi nie była wyjątkowym, charakterystycznym tylko dla Litwy zjawiskiem. W okresie okupacji niemieckiej liczne ugrupowania samoobrony chłopskiej działały także na Białorusi i Ukrainie: strzegły one wsi, walczyły z partyzantami sowieckimi111. Litewska administracja samorządowa na Litwie plany tworzenia zbrojnej samoobrony mieszkańców przygotowała już wiosną 1942 r., gdy podjęli działania partyzanci sowieccy. 19 maja 1942 r. białoruscy sowieccy partyzanci pod Święcianami w zasadzce zabili dwóch funkcjonariuszy niemieckich (Jozepha Becka i Waltera Gruhla), w odwecie Niemcy (i policja litewska) rozstrzelali około 400 mieszkańców w okolicach Święcian, głównie Polaków. Jednakże niemieckie władze okupacyjne nie zaaprobowały tych planów, a przewidzianych w nich struktur zbrojnej samoobrony nie uważały za potencjalnie pewne oraz adekwatne do niebezpieczeństwa, jakie stwarzali partyzanci sowieccy. Do jesieni 1943 r., głównie w Litwie Wschodniej, gdzie przejawy „bandytyzmu” powodowały największe zagrożenie, funkcjonowały we wsiach nieuzbrojone warty nocne. Dopiero, gdy zaktywizowało się i rozwinęło sowieckie zbrojne podziemie, we wrześniu 1943 r. na Litwie Niemcy zezwolili na tworzenie lokalnych oddziałów samoobrony w celu strzeżenia mienia i życia mieszkańców, jak też zwalczania bandytyzmu elementu bolszewickiego. Należy odnotować, że członkami oddziałów samoobrony mogli być „tylko Litwini, wiarygodni pod każdym względem, poważni, trzeźwi, nie skompromitowani politycznie, nie karani za przestępstwa kryminalne”112. Ciekawe jest również to, że przed zbrojną samoobroną nie stawiano za cel walki z siłą zbrojną polskiego podziemia – Armią Krajową, która od 1943 r. również zaczęła zagrażać interesom Niemców i Litwinów. Zapewne wpłynęło na to dążenie Niemców, aby nie pozwolić na rozszerzenie się litewsko-polskiego konfliktu zbrojnego (podobnego do konfliktu polsko-ukraińskiego w Ukrainie Zachodniej), który zagroziłby ich zapleczu, jak też inne pragmatyczne interesy okupantów na Litwie. Tworzenie zbrojnej samoobrony na Litwie nie przebiegało sprawnie, sprzeciwiało się temu antynazistowskie niezbrojne podziemie litewskie, nie rozwiązano też z Niemcami ostatecznie problemu jej uzbrojenia (częstokroć chłopi sami musieli kupować broń). Jednakże w Litwie Wschodniej, a szczególnie Południowo-Wschodniej, gdzie były skoncentrowane siły sowieckiego zbrojnego podziemia i rozwinęła się jego działalność, samoobrona wiejska stała się masowym zjawiskiem113.
Różne motywy i przyczyny wpłynęły na konfrontację partyzantów sowieckich z wiejską zbrojną samoobroną i w ogóle z mieszkańcami wsi. Przede wszystkim, ze względów politycznych oraz klasowych partyzanci sowieccy nie mogli tolerować przeciwstawiania się im chłopstwa i w ogóle istnienia innych, nie kontrolowanych przez nich struktur zbrojnych (tak samo i Armii Krajowej) na czasowo okupowanym terytorium sowieckim. Od jesieni 1943 r. problemy zaopatrzenia materialnego zwiększonych ilościowo ich oddziałów spadły w całości na barki miejscowych mieszkańców: od wczesnej jesieni 1943 r. do początku kwietnia 1944 r. sowieccy partyzanci w Puszczy Rudnickiej (nie licząc wywiadu Armii Czerwonej i grup NKWD) nie otrzymywali żadnej pomocy z zaplecza sowieckiego, nawet broni. Miejscowi mieszkańcy różnych narodowości niezbyt chętnie wspierali partyzantów sowieckich, dlatego musieli oni używać siły. Partyzanci sowieccy, zgodnie z dyrektywami z Moskwy, mieli prawo konfiskować całe mienie swoich przeciwników, a ich rozstrzeliwać; w niektórych oddziałach były grupy zajmujące się konfiskowaniem na „potrzeby wojenne” kosztowności (wyrobów ze złota i srebra, zegarków, pierścionków i in.) od osób „kontrrewolucyjnych”. Partyzanci samowolnie, nawet bez zgody lokalnych dowódców, nadużywali siły, rabowali chłopów itp.
Można przytoczyć wiele przykładów o bezwzględnym srożeniu się i samowoli partyzantów sowieckich w ówczesnym powiecie ejszyskim i w całej Litwie Południowo-Wschodniej. Sołtys w Daučiūnai (Dawciuny), gmina Jaszuny, Vladas Antanaitis 7 listopada 1943 r. pisał do wójta gminy, że 6 listopada około godz. 5–6 wieczorem do niego we wsi Didžiosios Sėlos (Wielkie Salki) przybyło 12 uzbrojonych, rozmawiających po rosyjsku mężczyzn (wśród nich było 4 Żydów) i grożąc rozstrzelaniem oraz zniszczeniem gospodarstwa, gdyby nie chciał ich usłuchać, zaprowadzili go do wsi Daučiūnai i Dainava (Dajnowo). Tam w jego obecności zaprzęgli chłopskie konie, zabijali świnie, zabierali i ładowali na wozy inne mienie: chleb, mąkę, ziemniaki, kapustę, buraki, odzież, kożuchy, wełnę, obuwie i wszelki sprzęt kuchenny, ogółem załadowali 9 wozów. Zatrzymany przez partyzantów sowieckich do godz. piątej rano, żeby nie mógł donieść do policji, sołtys też pisał, że stąd co noc do Puszczy Rudnickiej szło 6–8 furmanek z żywnością i odzieżą, stamtąd wozy i konie nigdy nie wracały „w porządku”: jeden koń wrócił poraniony siekierą. Wyjeżdżając do lasu po drzewo, chłopi wracali „płacząc”, „bosi i bez siermięg”. Konie w krótkim czasie w większej części nie były zdolne do pracy, a wozy połamane, w ciągu jednego-półtora miesiąca ponad połowa mieszkańców została pozbawiona obuwia i odzieży. Terroryzowani ludzie bali się zawiadamiać władze, policja była daleko (15 km); mieszkańcy ze strachu przed rabusiami starali się z nimi grzecznie postępować. W ostatnim okresie bandyci zaczęli ludzi śledzić, agitują „za sowietami”, stali się oni „szczególną nocną władzą”. Według sołtysa, w takich okolicznościach trudno mówić o spełnianiu powinności, ludzie „bez nadziei oczekują albo wielkich kar ze strony władz, albo ze strony bandytów zniszczenia”114.
Bywały przypadki, gdy czerwoni partyzanci odbierali chłopom ostatnią krowę, pozbawiając ich rodziny źródeł utrzymania. Na początku czerwca 1944 r. tak postąpiono z mieszkańcami wsi Dajnowo w gminie jaszuńskiej. Ośmiu chłopów z tej wsi, którym odebrano ostatnie krowy, zwróciło się do dowództwa partyzantów sowieckich z pisanym po polsku listem, prosząc pokornie o ich zwrócenie: „My, niżej podpisani gospodarze z Kolonii wsi Dajnowy Jaszuńskiej, zwracamy się z prośbą, że w pierwszą noc na pierwszego czerwca 1944 r. jeden z oddziałów przybył do nas i pozabierał ostatnie krowy, pozostaliśmy bez żadnych środków do życia z brzemieniem naszych dzieci. Więc teraz zwracamy się z wielką prośbą do pana dowódcy, żeby nam te krowy były zwrócone, bez których nasze dzieci będą ginąć z głodu”115.
Motywy zbrojnego oporu chłopów przeciwko partyzantom sowieckim miały przede wszystkim charakter ekonomiczny. Nie ma konkretnych danych archiwalnych na temat tego, jak w Koniuchach powstawała zbrojna samoobrona. Można o tym wnioskować pośrednio na przykładzie innych wsi z okolic Ejszyszek. Wśród źródeł wytworzonych przez partyzantów sowieckich są sporządzone przez nich w grudniu 1943 – styczniu 1944 r. protokoły przesłuchań świadków i akty oskarżenia w sprawie tego, że niektórzy mieszkańcy jednej ze wsi (Pranas Wałachowicz, Józef Rudickis, Szamatowicz, Antoni Milewski, Witold Gaidis, Wincenty Stasiukiewicz) mają duże ilości nabytej różnymi sposobami broni i amunicji. Możliwe, że nabycie broni odzwierciedla zbrojenie się tej wsi, proces powstawania zbrojnej samoobrony. Partyzanci sowieccy, zgodnie z rozkazem nr 245 Centralnego Sztabu Partyzanckiego w Moskwie, starali się za wszelką cenę rozbroić te osoby, obiecywali nawet, że za broń zapłacą „pieniędzmi lub złotem”, w przeciwnym razie grozili najsurowszymi karami: 1) skonfiskowaniem całego mienia, 2) spaleniem wszystkich chat, 3) i ostatecznie – rozstrzelaniem116.
Nie jest jasne, czy wspomniani mieszkańcy usłuchali stanowczych żądań, jednakże widoczny jest schemat działania partyzantów sowieckich i ich postępowanie w celu rozbrojenia wsi. Dążenia partyzantów sowieckich do rozbrojenia chłopów widoczne są z listu mieszkańców wsi Miknakiemis (Michnokieme) w gminie Ejszyszki z 4 lutego 1944 r. (zatem już po rozprawieniu się z Koniuchami) do partyzantów sowieckich. Na żądanie oddania broni, mieszkańcy tej wsi odpowiedzieli: broni nie otrzymaliśmy ani od władz niemieckich, ani litewskich, o nią też nie prosiliśmy. Ani razu nie strzelaliśmy do partyzantów sowieckich, często zabierających żywność, i nikogo o nich nie zawiadamialiśmy, że strzelają po nocach117.
Są dane o próbach tworzenia zbrojnej samoobrony we wsi Dajnowo gminy ejszyskiej. Według źródeł sowieckich, działający tam „tajni agenci” – wymieniono Balysa Učkuronisa (Užkuronisa?), Stasysa Andriuškevičiusa, Vladislova Sedlikovskisa (Sedlikauskasa?) – od saugumy (litewska policja bezpieczeństwa) otrzymali zezwolenie na uzbrojenie się, a pragnący się uzbroić mogli jakoby otrzymać nieograniczoną liczbę karabinów. Dane o tworzeniu się i działalności samoobrony we wsi Dajnowo są sprzeczne. Były sowiecki partyzant J. Olekas z tendencyjnością charakterystyczną dla partyzantów sowieckich (polegającą na zwiększaniu znaczenia samoobrony) pisał o potyczkach z uczestnikami samoobrony tej wsi i poniesionych stratach. Jednakże z autentycznych agenturalnych raportów partyzantów sowieckich widać, że sołtys wsi Adomas Galinis udaremnił powstanie samoobrony, a partyzanci sowieccy zastosowali ostre represje przeciwko jej założycielom (St. Andriuškevičius był przez nich rozstrzelany)118.
Zapewne we wsi Koniuchy wydarzenia rozwijały się inaczej. Niektórzy mężczyźni z tej wsi nie przestraszyli się gróźb i bezwzględnych żądań partyzantów sowieckich, aby się rozbroili, zbrojna samoobrona została tu utworzona i próbowała się im przeciwstawiać. Cz. Malewski twierdzi, że organizatorami samoobrony w Koniuchach byli Józef Bobin (Juozas Bobinas), Władysław Woronis (Vl. Varonis?), Jan Kodzis (Jonas Kuodis)119. W swych wspomnieniach sowiecki partyzant J. Olekas twierdził, że we wsi Koniuchy było nawet około 60–70 „pomocników policji”120, tj. uczestników samoobrony, jednakże te liczby, jak się wydaje, są wyolbrzymione. Wątpliwie, czy w Koniuchach było więcej niż 20 uzbrojonych mężczyzn.
W raportach policji litewskiej z 1943 r. Koniuchy i wsie Degsniai oraz Daržininkai (gmina Olkienniki) wymieniane są jako wsie litewskie, które otrzymały od „bandytów” listy z pogróżkami i żądaniem oddania broni. Odnotowano, że litewska wieś Koniuchy miała starcia z „bandytami”, które wygrała. W raportach policji, już po zniszczeniu Koniuchów, pisano, że mieszkańcy wsi kilkakrotnie stawiali zbrojny opór; tę okoliczność podaje się jako przyczynę zniszczenia wsi: „w zemście bandyci ją zniszczyli”. Podobnie przyczyny zniszczenia Koniuchów i gróźb wobec innych wsi litewskich wyjaśniano również w dokumentach 253 litewskiego batalionu samoobrony (wówczas jego oddziały stacjonowały w Litwie Południowo-Wschodniej): „sprzyjające nastawienie do walki z bandytami i aktywne zbrojne wspieranie tej walki” – powodowało ze strony partyzantki sowieckiej – „karanie niepokornych wsi, niszczenie je i likwidację mieszkańców”121.
W źródłach sowieckich wieś Koniuchy zalicza się do „najbardziej uporczywych”, „najbardziej zaciekłych” uzbrojonych wsi w powiecie ejszyskim i w całej Litwie Południowo-Wschodniej, mającej jakoby duże znaczenie dla Niemców, będącej ich punktem oparcia. Członkowie tamtejszej samoobrony nawet z daleka nie dopuszczali partyzantów, czatowali na nich na drogach, ostrzeliwali z zasadzki itp. „Hitlerowcom” wsi Koniuchy – jak określało ich dowództwo sowieckie – dano ultimatum (podobnie jak i wielu innym wsiom), w którym żądano zaprzestania działań przeciwko partyzantom i złożenia broni. W przypadku, gdyby „faszyści” nie usłuchali, partyzanci postanowili kierować się starą zasadą walki: jeśli wróg się nie poddaje, musi on być unicestwiony122.
Jednakże należy odnotować, że ani w źródłach wytworzonych przez komunistyczną partyzantkę, ani w pisanych po wojnie wspomnieniach nie podaje się żadnych konkretnych faktów i danych, które potwierdzałyby wyjątkową aktywność uczestników samoobrony wsi Koniuchy: fakty starć z partyzantami sowieckimi, poniesione podczas nich straty w ludziach i inne. Można przytoczyć takie fakty z innych miejscowości Litwy Południowo-Wschodniej (nawet z powiatu ejszyskiego). Na przykład członkowie samoobrony ze wsi Daržininkai (gmina Olkienniki) na początku października 1943 r. zastrzelili sowieckiego partyzanta, pohańbili jego zwłoki, w listopadzie – obronili się przed napadem partyzantów sowieckich; samoobrona wsi Grinkuva123 gmina Hanuszyski (powiat trocki) w wieczór wigilijny 1943 r. zabiła 5 partyzantów, którzy zaatakowali wieś; członkowie samoobrony wsi Bakaloriškės (powiat trocki, gm. Hanuszyszki) wiele razy brali udział w obławach na partyzantów sowieckich.
Zatem nie ma żadnych konkretnych faktów świadczących o antysowieckiej działalności samoobrony we wsi Koniuchy, które mogłyby sprowokować partyzantów sowieckich i które mogłyby wyjaśniać przyczyny szczególnie okrutnego rozprawienia się z mieszkańcami całej wsi. Zapewne największą „winą” samoobrony wsi Koniuchy, która zadecydowała o bezlitosnej akcji zniszczenia wsi, było to, że jej uczestnicy ośmielili się uzbroić, rzucić hasło oporu wobec partyzantów sowieckich, a potem nie zgodzili się na ich żądanie oddania broni.
Mówiąc o rzeczywistej lub rzekomej aktywności samoobrony Koniuchów i innych wsi, trzeba stwierdzić, że była ona inaczej oceniana przez komunistyczną partyzantkę w okolicach Ejszyszek, która czuła się tam prawdziwym gospodarzem (nie dotyczy to stosunków z AK), a zupełnie inaczej po drugiej stronie Puszczy Rudnickiej – w litewskich częściach powiatów olickiego i trockiego. Jesienią 1943 r. sytuacja wsi litewskich na wschód i południowy wschód od Puszczy Rudnickiej, które próbowały zbroić się i stawiać opór, pod wieloma względami była trudniejsza i bardziej złożona z powodu niejednolitości etnicznej, która wpływała na zmniejszenie solidarności w kwestii stawiania oporu (wsie nielitewskie nie zbroiły się i nie walczyły z partyzantami sowieckimi jako samoobrona miejscowa), było tam też bardziej sprzyjające środowisko do działania komunistycznej agentury; ponadto w pobliżu znajdowały się rejony działania białoruskich sowieckich partyzantów i groziły ich napady. Najmniejsze nieposłuszeństwo, sprzeciw wobec działań sowieckich (jak również polskich) partyzantów groziły akcjami represyjnymi.
Po drugiej stronie Puszczy Rudnickiej zbrojna samoobrona we wsiach czuła się znacznie pewniej. Razem z policją litewską, „punktami oparcia” w postaci jednostek wojskowych, tworzyła ona bardziej jednolity system ochrony kraju, który ograniczał działalność partyzantów sowieckich. Musieli oni zatem godzić się z jej aktywną działalnością Na przykład, wspomniana wieś Daržininkai mimo wielu żądań partyzantów sowieckich, aby się rozbroiła, nie przestraszyła się losu Koniuchów i 19 lutego 1944 r. odpowiedziała zupełnie „niedyplomatycznie”: „Towarzysze partyzanci, jeśli jesteście spragnieni litewskiej krwi niewinnych dzieci i kobiet wsi Daržininkai, próbujcie osiągnąć swój nakreślony cel. Towarzysze partyzanci, pamiętajcie, że Litwin nie umie jęczeć i płakać”124.
W ogóle wyjaśnienia w źródłach sowieckich przyczyn i motywów napaści na wieś Koniuchy należy oceniać jako tendencyjne, demagogiczne, którymi – już po dokonanej okrutnej akcji karnej – próbowano ją usprawiedliwić. Przyczyny napaści czerwonych partyzantów na wieś Koniuchy i okrucieństwa akcji były głębsze i szersze, wpłynęły na to nie tylko rzeczywiste lub rzekome działania samoobrony tej wsi, ale też w ogóle niepomyślny przebieg walk partyzantów sowieckich z wiejską zbrojną samoobroną w Litwie Południowo-Wschodniej (szczególnie poniesione przez nich straty w ludziach w okolicach wsi Grinkuva w wieczór wigilijny 1943 r., tj. na miesiąc przed napaścią na wieś Koniuchy) oraz ogólnie skomplikowana ich sytuacja zimą 1944 r.
Optymistyczne prognozy Genrikasa Zimanasa (1910–1985), naczelnego dowódcy partyzantów sowieckich na Litwie Południowo-wschodniej (zawarte w jego raportach dla A. Sniečkusa w Moskwie), o rozbiciu samoobrony wiejskiej nie sprawdziły się już jesienią 1943 r., a w zimie 1944 r. miejsce optymizmu zajął pesymizm – odczucie realnego zagrożenia. Zimanas i inni dowódcy partyzanccy w Puszczy Rudnickiej uświadamiali sobie, że bez pomocy z sowieckiego zaplecza, bez broni i amunicji nie zdołają stawiać oporu jakiejkolwiek większej policyjnej akcji oczyszczania Puszczy Rudnickiej, a plany rozszerzania i aktywizowania działań wojny partyzanckiej skazane są na niepowodzenie. W radiogramie nadanym 29 stycznia 1944 r. (wieczorem w dniu zniszczenia wsi Koniuchy) do szefa Sztabu Litewskiego Ruchu Partyzanckiego (SLRP) A. Sniečkusa, G. Zimanas konstatował: „Wokół nas znowu umacnia się samoobrona. Jedną z najważniejszych przyczyn jest niedostateczny napór z naszej strony, którego nie możemy bardziej znacząco wzmocnić z powodu braku broni i, najważniejsze, amunicji”125. Skomplikowane położenie komunistycznej partyzantki zimą 1944 r. zostało scharakteryzowane w liście G. Zimanasa z 7 kwietnia 1944 r. do A. Sniečkusa. W odpowiedzi na zarzuty A. Sniečkusa, że partyzanci sowieccy w Puszczy Rudnickiej siedzą w swoich bazach jak w „twierdzach” i nie zakładają nowych baz, w których w wypadku niebezpieczeństwa mógłby się schronić, nie utrzymują też bliskich stosunków z miejscowymi mieszkańcami, Zimanas napisał: „Amunicji nie ma, broni nie ma, wokół głowę podnosi samoobrona, »biali« [Polacy – przyp. R. Z.], gdzie spojrzysz, wszędzie ślady, a gdy odwrócisz się, czyhają, a potem albo kogoś chowaj, albo skreślaj z listy. Swych baz nie uważamy za twierdze. Jak można uważać, skoro biali prawie do nich podchodzą. Gdzie mamy się podziać? – pytał Zimanas – Konspirować we wsiach, to znaczy bez celu niszczyć aktyw i wcale nie dlatego, że chłopi nas nie cierpią. Gdy oderwiesz się od siły zbrojnej, nawet w rejonie partyzanckim, przyjdzie para chuliganów kułaczków z samoobrony sąsiedniej wsi, zastrzeli, nawet nie wzywając policji. Rimonis (pseudonim Vytautasa Sakalauskasa, sekretarza podziemnego komitetu powiatowego KPL(b) w Olicie – przyp. R. Z.) nie zdołał utworzyć baz na południu powiatu, bo wysłaną jesienią 1943 r. słabo uzbrojoną grupę rozpędzili Polacy. Teraz udała się tam silna, dobrze uzbrojona grupa i połowy jej już nie ma. Potrzebne są tam od razu duże siły, bowiem mieszkańcy są bardzo źli”. Po takim scharakteryzowaniu sytuacji Zimanas podsumował: „To były trudne dni”126.
Nie mogąc się doczekać pomocy z sowieckiego zaplecza, G. Zimanas przed początkiem kwietnia 1944 r. (gdy samoloty z bronią i amunicją wreszcie pojawiły się nad Puszczą Rudnicką) posyłał do szefa SLRP A. Sniečkusa w Moskwie kolejne radiogramy pełne niepokoju, zdenerwowania; domagał się w nich przede wszystkim broni i amunicji127.
Chociaż informacje, które przekazywał G. Zimanas, odzwierciedlały trudną sytuację, złe nastroje partyzantki sowieckiej, jednak można wnioskować, że świadomie dramatyzował on sytuację i mocno przeceniał zagrożenie, jakie stwarzała jej samoobrona wiejska. W ten sposób zabiegał on o aprobatę swej taktyki aktywnej walki i radykalnych działań wobec miejscowej samoobrony. Jesienią 1943 r., gdy do Moskwy dotarła wiadomość o tworzeniu się zbrojnej samoobrony, A. Sniečkus w rozkazie dla kierownictwa podziemia sowieckiego na Litwie nakazywał: „Należy działać tak, aby mieszkańcy wiedzieli, że partyzanci nie tykają litewskich chłopów, litewscy chłopi bowiem sami popierają partyzantów (...). Trzeba surowo zwalczać w swych szeregach ten nieuświadomiony element, który nie pojmując naszej taktyki, niekiedy może poruszyć spokojnych chłopów litewskich”128. A. Sniečkus wysuwał nierealne idee utworzenia na Litwie „ogólnonarodowego, antyhitlerowskiego frontu” pod przywództwem partii komunistycznej.
O intencjach G. Zimanasa świadczy również to, że ocena sytuacji w jego informacjach do Moskwy znacznie różniła się od ocen sytuacji w regionie innych dowódców partyzantów sowieckich: Michaila Afonina („Petrasa”), Marijonasa Miceiki („Gabrysa”). Wynika z nich, że partyzanci sowieccy nawet zimą 1944 r. nie zaniechali napadów: od wójtów i ich zastępców w styczniu 1944 r. wymusili ponad 50 podpisów przyrzeczeń, że zrezygnują ze „służenia Niemcom”, a nawet postawili sobie zadanie rozpędzenia w powiecie trockim całego aparatu władzy okupacyjnej niemieckiej129. Trzeba zauważyć, że A. Sniečkus był przeciwny taktyce zmuszania sołtysów do rezygnacji. Jego zdaniem w ten sposób władza okupacyjna nie była osłabiona. Lepiej było tych ludzi wykorzystać dla celów podziemia: zbierania informacji, zaopatrzenia w wyżywienie, ukrycia poszukiwanych osób130. W praktyce nigdy nie ustawały napady sowieckie na wsie: ich terroryzowanie i rabowanie. Tuż przed akcją na Koniuchy, 24 stycznia 1944 r., napadnięto i obrabowano wsie Jaglinoniai i Sakalai (Sokóły) w gminie Jaszuny, 25 stycznia podobny los spotkał wsie Dajnowo i Kamerowszczyzna w gminie Ejszyszki131.
Zagęszczając barwy, dramatyzując sytuację, dążąc, aby za wszelką cenę doprosić się pomocy, głównie w postaci broni i amunicji, G. Zimanas na swój sposób wywierał nacisk na A. Sniečkusa i innych przywódców SLRP. Po drugie, można dostrzec dążenie do przygotowania gruntu propagandowego, psychologicznego do planowanych akcji zniszczenia wsi Koniuchy i zapewne innych uzbrojonych wsi, usprawiedliwienia i uzasadnienia nieuchronności i konieczności tego.
To, co nastąpiło wczesnym ranem w sobotę 29 stycznia 1944 r. we wsi Koniuchy, najlepiej ilustruje raport nr 58 dowódcy punktu oparcia 253. litewskiego batalionu ochronnego (policji pomocniczej) w Baltininkai (Bolcienniki) z 31 stycznia 1944 r. do dowódcy batalionu kpt. Vladasa Žibasa: „1. A. 29 stycznia 1944 roku o godzinie 6 około 150 bandytów (Żydów, Rosjan), uzbrojonych w 1 ciężki karabin maszynowy, 3 lekkie karabiny maszynowe, pistolety automatyczne, karabiny i granaty, zaatakowało wieś Koniuchy (pol. kv. 1605, n[isko] po prawej). Wieś spalono, ludzi i bydło pozabijano (zabito 35, raniono 15 osób). Przybyli od strony Dawciun (pol. kv. 1605, pośrodku) i WLK [Wielkie] Salki (pol. kv. 1605 u góry po prawej). Po około godzinnym pobycie we wsi, wycofali się w tym samym kierunku”132.
Po otrzymaniu wiadomości o napadzie, około godziny 7. do Koniuchów wyruszyli pośpiesznie żołnierze punktów oparcia 253 litewskiego batalionu ochronnego w Rakliszkach, Bolciennikach i Triboniai (Trybańce), ogółem 52 ludzi, uzbrojonych w jeden ciężki i pięć lekkich karabinów maszynowych oraz inną broń. Jednakże po przybyciu do Koniuch nie zastali sowieckich partyzantów, ale zobaczyli – jak zanotowano w batalionowym dzienniku działań bojowych – „smutny widok”: wieś spalona, ludzie i zwierzęta pozabijani133.
Z dokumentów 253. batalionu wynika, że 29–30 stycznia ultimatum od sowieckich partyzantów otrzymała też samoobrona wsi Klepočiai, żądano, aby się rozbroiła i oddała broń; około 50-osobowy oddział Rosjan i Żydów, który ograbił Kiemieliszki, ostrzelała ochrona majątku Trybańce. Grożono też wsiom Butrimonys (Butrymańce), Jononiai (Janiance), Šiauliai (Strzelce) i Pasalis (Posol). Te fakty dowodzą, że w dniach 29–30 stycznia 1944 r. realizowano wielką akcję przeciwko litewskim wsiom i ich samoobronie; zapewne planowano rozbrojenie i ukaranie również innych wspomnianych wsi. Po drugie, można sądzić, że te plany przynajmniej częściowo udaremnili żołnierze punktów oparcia 253. batalionu ochronnego. Nie zdążyli oni przyjść z pomocą uczestnikom samoobrony wsi Koniuchy, ale zapewne ocalili inne wsie. Oddziały wyekspediowane z punktów oparcia batalionu w Rudziszkach i Olkiennikach pod dowództwem sierżantów Tamulaitisa i Striupaitisa, urządziły zasadzki koło Klepočiai i w innych miejscach, ale nie doczekały się partyzantów134.
Napaść na Koniuchy została odnotowana również w dokumentach litewskiej policji, saugumy oraz podziemia narodowego; dane o jej skutkach są nieco zróżnicowane. W tygodniowym zestawie wiadomości policji litewskiej z 26 stycznia – 1 lutego 1944 r. mówi się, że w całkowitym zniszczeniu Koniuchów uczestniczyło około 200 rosyjskich bandytów, zginęło 36 mieszkańców, 14 zostało rannych135. Według wstępnych informacji litewskiej policji bezpieczeństwa, liczba ofiar we wsi Koniuchy sięgała aż 150 osób, wśród których było wiele dzieci i sporo rannych; umieszczono ich w szpitalu w Bieniakoniach, część odwieziono do Wilna. We wsi partyzanci byli 1,5 godziny, 150 mieszkańców zdołało uciec. W ostatecznej wersji saugumy stwierdzono, że sowieccy partyzanci strzelali po wsi kulami zapalającymi z 4 karabinów maszynowych i innej broni; właśnie od kul zapaliły się zabudowania. Miejscowi policjanci odpowiadali ogniem około 45 minut (policjant Juozas Bobinas został zabity, a Juozas Varonis – ciężko ranny). Gdy wieś stanęła w ogniu, reszta policjantów wycofała się. Bilans akcji był następujący: trzej partyzanci zostali ciężko ranni, jeden był zabity. Spośród miejscowych zabito 35 osób, raniono – 13 (w tym 10 ciężko). W czasie pożaru spłonęło 36 domów, 40 stodół, 39 obór, łaźnia; spaliło się 50 krów, 16 koni, około 100 owiec, 400 kur, sprzęt, pasze i wszystko, co znajdowało się w chatach. „Bandyci” byli różnych narodowości – Rosjanie, Żydzi i miejscowi Polacy136.
Raporty litewskiej policji bezpieczeństwa pod względem treści różnią się od innych źródeł, są sprzeczne i niedokładne, np. odnotowano w nich fakt oporu, jaki stawiali policjanci litewscy (tj. uczestnicy wiejskiej samoobrony), pisze się też o stratach partyzantów (jednakże nie potwierdzają ich inne źródła).
W źródle litewskiego podziemia antynazistowskiego nieznanego autorstwa podawano, że w Koniuchach zastrzelono 35 cywilnych mieszkańców, 13 raniono, w tym 10 odniosło ciężkie rany. Napastnicy strzelali kulami zapalającymi; w wyniku podpalenia wsi w 40 gospodarstwach spłonęło 39 obór, łaźnia, 50 krów, 16 koni, 50 świń, 100 owiec, 400 kur i inne mienie. W czasie potyczki poległ policjant pomocniczy (tj. uczestnik samoobrony) J. Bobinas i ciężko ranny został policjant Juozas Baronis (w niektórych źródłach tak podano nazwisko J. Varonisa). Warto też odnotować, że źródło to akcję zniszczenia wsi przypisało polskim partyzantom137. W gazecie litewskiego podziemia antynazistowskiego „Į laisvę” pisano, że zginęło 30 osób, około 20 zostało ciężko rannych138. Gazeta nie komentowała tej okrutnej akcji.
Unicestwienie wsi Koniuchy i zagłada jej mieszkańców nie miały żadnego oddźwięku w wydawanej oficjalnie prasie litewskiej. Zapewne nie chciano (może nie zezwoliła cenzura niemiecka) budzić zaniepokojenia w społeczeństwie Litwy Południowo-Wschodniej. Być może tragedię wsi Koniuchy przesłoniła w oficjalnej prasie śmierć 19 policjantów litewskich, poległych 8 stycznia 1944 r. we wsi Michajliszki, gminy turgielskiej powiatu oszmiańskiego w bitwie z partyzantami polskimi (zginął także lejtnant żandarmerii niemieckiej i 6 żandarmów, zaginęło 2 policjantów białoruskich)139.
Примечания
104. Artykuł ten autor przygotował na podstawie publikacji pt. „Śladami masakry w Koniuchach” zamieszczonej w czasopiśmie „Genocidas ir rezistencija”, Vilnius 2002, nr 1 (11), s. 149–165, wydawanym przez Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy. W celu przedstawienia szerszego kontekstu historycznego tragedii wsi Koniuchy autor wprowadził jednak pewne uzupełnienia.
105. J. Olekas, Neramios naktys (Niespokojne noce), Vilnius 1964, s. 115–117; M. Elinas, D. Gelpernas, Kauno getas ir jo kovotojai (Getto kowieńskie i jego bojownicy), Vilnius 1969, s. 187.
106. J. Kudirka, Skerdynės prie Šalčininkų (Masakra pod Solecznikami), „Respublika”, 25 IV 1990; Cz. Malewski, L. Narkowicz, Masakra w Koniuchach, „Nasza Gazeta”, 8–14 III 2001 i 29 III–4 IV 2001.
107. Kaniūkai (Koniuchy), Lietuvių enciklopedija (Encyklopedia Litewska), t. 10, South Boston, 1957, s. 437; J. Kudirka, op. cit; Sprawozdanie komisji Rady Ministrów LSRR z pracy Komitetu Wykonawczego Rady Deputowanych Ludu Pracującego Rejonu Solecznickiego, 14 I 1958, Litewskie Archiwum Specjalne (dalej: LAS), z. 16895, op. 2, t. 344, k. 128–129.
108. Od red.: Wg wyników spisu powszechnego z 30 IX 1921 r., w Koniuchach na 280 mieszkańców tylko jedna osoba podała narodowość inną niż polska; jeśli chodzi o wyznanie – 7 osób zadeklarowało mojżeszowe, pozostali – katolickie. W całej gminie Bieniakonie na 8379 mieszkańców 1087 osób zadeklarowało wyznanie mojżeszowe, 16 – prawosławne, pozostali – katolickie; narodowość litewską podało 16 osób (Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. VII, Województwo nowogródzkie, Warszawa 1923, s. 12).
109. N. Kairiūkštytė, Vilniaus krašto gyventojų sudėties pokyčiai 1939–1946 m. (Zmiany w składzie mieszkańców Ziemi Wileńskiej w latach 1939–1946) Lietuvos rytai, Vilnius 1993, s. 284.
110. LAS, z. 16895, op. 2, t. 344, op. cit., s. 128–129.
111. J. Ševcovas, Baltarusija ir Lietuva: ar ne laikas kaimynams susipažinti (Białoruś i Litwa: czy nie czas, aby sąsiedzi się zapoznali), „Lietuvos rytas”, 28 I 1993.
112. P. Dirkys, Vietinės savisaugos būriai (Oddziały lokalnej samoobrony), „Policija”, listopad 1943.
113. Zob. szerzej: R. Zizas, Vietinė savisauga (savigyna) Lietuvoje nacių Vokietijos okupacijos metais (1941–1944) (Lokalna samoobrona w latach okupacji niemieckiej na Litwie (1941–1944)), „Genocidas ir rezistencija” 2001, nr 2 (10), s. 44–61; 2002, nr 1 (11), s. 69–94.
114. Centralne Archiwum Państwowe Litwy (dalej: CAPL), z. R-685, op. 5, t. 30, k. 8.
115. LAS, z. 72, op. 1, t. 1, Podanie do dowódcy oddziału partyzanckiego w Puszczy Rudnickiej, k. 3–4.
116. Ibidem, z. 1, op. 1, t. 139, Protokoły przesłuchań i akty oskarżenia, k. 112–118.
117. Ibidem, k. 109.
118. Ibidem, z. 1, op. 1, t. 139, Raporty F. Kozłowskiego do dowództwa partyzantów sowieckich, 15, 17 I 1944 r., k. 163–166; J. Olekas, op. cit., s. 165–166, 171–176.
119. Cz. Malewski, op. cit., „Nasza Gazeta”, 29 III–4 IV 2001.
120. LAS, z. 3377, op. 27, t. 99, Wspomnienia J. Olekasa (1962), k. 60, 70.
121. Ibidem, z. 3377, op. 58, t. 266, Tygodniowe zestawienia raportów policji litewskiej za 15–21 XII 1943 r. i 26 I–2 II 1944 r., k. 18, 41; CAPL, z. R-666, op. 1, t. 7, Raport nr 58 dowódcy punktu oparcia w Baltininkai (Bolcienniki) z 31 I 1944 r. do dowódcy 253 litewskiego batalionu samoobrony, k. 29.
122. LAS, z. 32, op. 1, t. 1, Dziennik działań bojowych oddziału „Śmierć okupantom” (bez daty), k. 2–3; J. Olekas, op. cit., s. 116; M. Elinas, D. Gelpernas, op. cit., s. 187.
123. Dziś takiej wsi już nie ma – zniknęła ona w czasach sowieckich przy tworzeniu osiedli kołchozowych.
124. LAS, z. 60, op. 1, t. 1, k. 43.
125. Ibidem, z. 1, op. 1, t. 410, k. 152.
126. Ibidem, t. 40, k. 25–27.
127. Ibidem, t. 410, Radiogramy G. Zimanasa do szefa SLRP A. Sniečkusa, k. 131, 171, 279, 34.
128. Ibidem, z. 1771, op. 6, t. 35, k. 101.
129. Ibidem, z. 1, op. 1, t. 410, k. 134.
130. Ibidem, z. 1771, op. 7, t. 119, List A. Sniečkusa do G. Zimanasa (Jurgisa) i do M. Miceiki (Gabrysa), 31 III 1944, k. 26.
131. Ibidem, z. 3377, op. 58, t. 266, Tygodniowe zestawienie raportów policji litewskiej, k. 41, 45.
132. CPAL, z. R-666, op. 1, t. 7, k. 29.
133. Ibidem, k. 29–29a; t. 5, k. 4–5.
134. Ibidem, t. 5, k. 6.
135. LAS, z. 3377, op. 58, t. 266, k. 41.
136. CPAL, z. R-1390, op. 1, t. 191, Telefonogramy komendanta rejonowego litewskiej policji bezpieczeństwa nr 24, nr 25, nr 29 do komendanta wileńskiego okręgu bezpieczeństwa, 30 I–3 II 1944, k. 57–58, 29–30. Za te dane autor dziękuje dr hab. Alfonsasowi Eidintasowi.
137. LAS, z. 3377, op. 58, t. 273, Nieznane źródło podziemia litewskiego o działalności polskiej Armii Krajowej na Litwie, k. 59.
138. „Į laisvę”, 10 II 1944, nr 2 (25).
139. LAS, z. 3377, op. 58, t. 266, Tygodniowe zestawienie wiadomości policji litewskiej z 5–11 I 1944 r., k. 30, 31; Armija krajova Lietuvoje, d. 2 (Armia Krajowa na Litwie, część 2), Vilnius-Kaunas 1999, s. 271. W wydawanej w Wilnie gazecie „Naujoji Lietuva” publikowano wyrazy współczucia krewnym i bliskim poległych policjantów. Spośród wszystkich zabitych mieszkańców Koniuchów wyrazy współczucia złożono w tej gazecie tylko krewnym i bliskim J. Bobinasa, policjanta pomocniczego posterunku policji w Jaszunach (zapewne dowódcy samoobrony wsi Koniuchy). Zob. „Naujoji Lietuva”, 11 II 1944. Ten fakt (nie mówiąc o aspektach moralnych) wymownie ilustruje ówczesny „status” policji pomocniczej w „hierarchii” sił policyjnych i zaprzecza twierdzeniom partyzantów sowieckich, że rzekomo samoobrona wsi Koniuchy miała dla Niemców (i administracji litewskiego samorządu) jakieś szczególne znaczenie i była dla nich punktem oparcia.