Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Рецензии и заметки, часть 1: оригинал

Литовский ежегодник истории, каунасский сборник «Darbai ir Dienos», сборник о польско-литовско-белорусском пограничье с источниками Государственного архива Брестской области, книги А. Рахубы и Д. Мательского. С. 99-113. Текст на языках издания.

Recenzje i zapiski (część 1)

Lietuvos istorijos metraštis / Lietuvos istorijos institutas. – Vilnius: LII l-kla, 2001 metai 1. – 2002. – 332 p. Rocznik Historii Litwy. Instytut Historii Litwy. Rok 2001, t. 1, Vilnius 2002, s. 332.

„Rocznik Historii Litwy” wydawany jest od 1971 r. Chociaż powstawał i rozwijał się w atmosferze stworzonej przez sowiecki system polityczno-kulturalny, bardzo szybko przybrał formy poważnej pozycji historycznej, która w wielu wypadkach wyrażała się w próbach przedstawienia przeszłości historycznej opierając się o źródła archiwalne, korzystając z szeroko pojętej metodologii historyzmu. W wydawaniu rocznika aktywnie uczestniczyli znani i zasłużenie naukowcy litewscy. Warto wspomnieć kilku z nich: Vytautas merkys, Vacys Milius, Rita Strazdūnaitė, Leonas Muleviėčius, Adolfas Tautavičius, Antanas Tyla i inni.

Recenzowany tom rocznika (R. 2001, t. 1) rozpoczyna nowy etap w jego historii. Do wydawania przystąpiło nowe kolegium redakcyjne, składające się przeważnie z młodszego pokolenia naukowców (E. Aleksandravičius, A. Eidintas, Z. Kiaupa, Č. Laurinavičius, J. Lukšaitė, B. Makauskas, E. Rimša, J. Sarcevičienė, V. Sirutavičius, S. Sužiedėlis). Zadaniem nowego kolegium jest zachowanie tego, co było najlepsze z poprzedniego okresu oraz popieranie nowych inicjatyw metodologiczno-badawczych. Rocznik w dalszym ciągu będzie otwarty dla naukowców pochodzących z innych krajów, a badających różne zagadnienia z historii Litwy. Każdego roku ukażą się dwa tomy rocznika, co stworzy możliwość na bieżąco informować czytelników o życiu naukowym na Litwie (konferencje, projekty naukowe, recenzje nowych książek).

W przedstawionym tomie jest osiem artykułów. Połowę z nich poświęcono różnym problemom dotyczącym historii WKL. Warto je wymienić:

P. Petrauskas w artykule „Panem na swej ziemi: dostojnicy litewscy w końcu XIV i w XV wieku” przypomina, że we wcześniejszych artykułach starał się pokazać, że polityczno-społeczna pozycja szlachty litewskiej zależała od pochodzenia. Natomiast obecnie próbuje wyjaśnić, jakie miejsce w końcu XIV i w XV wieku zajmowali dygnitarze w strukturze władz WKL.

F. Sliesoriūnas pisze o konfederacji powołanej przez stronnictwo Stanisława Leszczyńskiego („Konfederacja generalna Wielkiego Księstwa Litewskiego 1734–1736). Otóż ta właśnie konfederacja powstała 5 kwietnia 1734 r., a więc wcześniej niż podobna w Królestwie. Autor analizuje pryncypia powstania konfederacji, podkreślając czynnik legitymizmu, oraz ważniejsze etapy jej działalności.

L. Glemža jest autorem artykułu „Poglądy szlachty Wielkiego Księstwa na problem miast podczas Sejmu Czteroletniego (1788–1792)”. Przedstawia też przedsięwzięcia reformatorskie podjęte w II połowie XVIII wieku, mające zapewnić zmiany w życiu miast Rzeczypospolitej. Zdaniem L. Glemžy można przypuszczać, że szlachtę WKL sprawy mieszczaństwa obchodziły tylko w ograniczonym zakresie. Więcej uwagi poświęcano miastom jako ośrodkom rozwoju gospodarczego. Część drobnej i średniej szlachty litewskiej, po przyjęciu Ustawy miejskiej przez Sejm, aktywnie uczestniczyła w życiu miast i pomagała poszczególnym z nich wywalczyć stosowne prawa.

R. Šmigelskytė-Stukienė zajmuje się postawa polityczną biskupa Józefa Kazimierza Kossakowskiego („Biskup inflancki Józef Kazimierz Kossakowski i jego wizja Wielkiego Księstwa Litewskiego w przeddzień drugiego rozbioru”). Biskup ten w swych projektach politycznych przesunął się od podkreślenia odrębności WKL w stosunku do Królestwa do postawy prorosyjskiej, uwzględniając sojusz Rzeczypospolitej, ewentualnie tylko Litwy, z Rosją.

Dwa następne artykuły poświęcone są Stanisławowi Morawskiemu. R. Griškaitė omawia „Spuściznę rękopiśmienną Stanisława Morawskiego w bibliotekach wileńskich”. Dorobek pisarski Stanisława Morawskiego. Dlatego autorka podjęła starania, aby scharakteryzować te zasoby, które dotąd nie były zeroko znane lub nie były wykorzystane w literaturze specjalistycznej. R. Griškaitė wyjaśnia, jak możemy uzupełnić swa wiedze o Morawskim i jego rękopisach opierając się o niedrukowane dotychczas źródła znajdujące się w bibliotekach wileńskich.

Z. Medišauskienė – badaczka rozwoju myśli konserwatywnej na Litwie w I połowie XIX w. – proponuje bardzo interesujący artykuł poświęcony niektórym aspektom światopoglądu S. Morawskiego: „Rycerz świata moralnego: kilka właściwości światopoglądowych Stanisława Morawskiego”. Artykuł jest o tyle ważny, że ukazuje nam, jak Morawski ustosunkował się nowych idei nurtujących współczesne mu umysły europejskie, jak oceniał ruchu rewolucyjne i ich wpływ na rozwój społeczeństwa.

Artykułem nowatorskim jest praca D. Staliūnasa „Polityka rosyjska względem Żydów w XIX wieku: aspekt historiograficzny”. Historia Żydów litewskich w XIX wieku wciąż jest słabo przedstawiona whistoriografii w ogóle, a w litewskiej w szczególności. Dlatego D. Staliūnas poświęcił uwagę następującym obszernym kwestiom: 1. Jak i dlaczego w Rosji carskiej formowała się polityka dyskryminacyjna w stosunku do Żydó; 2. Kiedy i dlaczego zmieniły się cele strategiczne polityki państwowej w tej dziedzinie; 3. Dlaczego na tzw. „Obszarze osiadłości” oraz w Królestwie Polskim władze rosyjskie prowadziły zróżnicowaną politykę względem Żydów; 4. Jaką rolę odegrały władze rosyjskie organizując na przełomie XIX/XX w. w imperium pogromy żydowskie?

Nie zabrakło także polskiej pozycji: A. Nowak „Cele polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego w latach 1918–1920”. Artykuł polskiego historyka poświęcony jest zagadnieniu, które nie jest już nowością, lecz wciąż pozostaje aktualne. Polityka wschodnia Piłsudskiego to kwestia przyciągająca uwagę, prowokująca dyskusje i nieraz spory. Toteż ukazanie się tego artykułu na stronach litewskich periodyku historycznego jest celowe: prezentuje się w nim nie tylko dorobek samego A. Nowaka, lecz także innych historyków polskich (M. K. Dziewanowskiego, Z. Karpusa), analizuje ważny problem federalizmu w koncepcji politycznej Piłsudskiego.

Dla wstępnego zapoznania się z tematyką i wywodami historyków litewskich w „Roczniku” znajdziemy krótkie streszczenia artykułów w języku angielskim, ewentualnie niemieckim. Rocznik zawiera też dużo recenzji oraz wspomnień o znanych i zasłużonych historykach badających przeszłość Litwy.

Ryšard Gaidis

Uniwersytet Wileński

„Darbai ir Dienos”, Kaunas, Acta et commentationes Universitatis Vytauti Magni.

W 1995 roku na Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie wznowiono wydawanie periodyku „Darbai ir Dienos” (Prace i Dnie – tytuł nawiązujący do eposu Hezjoda). Poprzednio ukazywał się on jako rocznik w latach 1930–1940, redagowany przez wybitnego pisarza Vincasa Krėvė-Mickevičiusa, profesora ówczesnego Uniwersytetu Kowieńskiego. Międzywojenne „Darbai ir Dienos” publikowały prace z szeroko pojętej humanistyki: literaturoznawstwa, etnologii, historii, nauk pedagogicznych.

Po reaktywacji uniwersytetu w Kownie w początku lat dziewięćdziesiątych w kręgu związanych z nim uczonych powstał pomysł nawiązania również do tradycji wydawniczej uczelni. W taki sposób odrodziło się „Darbai ir Dienos”, początkowo jako półrocznik, redagowany przez profesora Leonasa Gudaitisa. W kolegium redakcyjnym zasiedli wybitni uczeni nie tylko z Litwy (m.in. Egidijus Aleksandravičius, Vytautas Kubilius, Antanas Kulakauskas), ale również z Niemiec (Jochen Range), USA (Alfred Senn) i Polski (Mieczysław Jackiewicz).

Formuła wydawnictwa pozostała otwarta na wszystkie nauki humanistyczne. Przyjęto zasadę numerów tematycznych, w których publikowano teksty specjalistów z różnych dziedzin, spajane wspólną myślą przewodnią. Starannie przygotowane poszczególne tomy poświęcono m.in. mitologii, komparatystyce, konfliktom XX wieku, Adamowi Mickiewiczowi. Teksty publikowane z reguły w języku litewskim, zaopatrzone są w streszczenia w języku angielskim. Od numeru 21 z 2000 roku „Darbai ir Dienos” przekształciły się w kwartalnik, znacznie zwiększyły objętość, poprawiły również jakość poligrafii. W połowie 2003 roku ukazał się już numer 34.

W ostatnich latach kilka tomów poświęconych zostało historii. Na dwa z nich warto zwrócić szczególną uwagę. Numer 30 (2002 r.) zatytułowany Litwa w kuluarach dyplomacji zawiera teksty bezpośrednio nawiązujące również do historii Polski i stosunków polsko-litewskich. Mowa tu zwłaszcza o artykule Algimantasa Kasperavičiusa Don Kichotas prieš Prometėją (Don Kichot kontra Prometeusz. Irracjonalna litewsko-polska dyplomacja w okresie międzywojennym). Należy odnotować m.in. także artykuły młodego badacza Giedriusa Janauskasa Jėga nėra teisė (Siła nie jest prawem. Polskie ultimatum z 1938 roku i społeczeństwo litewskie) oraz Egidijusa Aleksandravičiusa Politinių veiksnių realijos ir marginalijos, poświęcony postawom wobec Polski kręgów litewskiej emigracji politycznej po 1940 roku, a także teksty Vytautasa Žalysa o mało znanej w Polsce misji francuskiego dyplomaty, Gabriela Puaux, pragnącego pogodzić Litwę z Polską podczas ostrego kryzysu we wzajemnych stosunkach w latach 1927–1928.

Z kolei numer 34 (2003 r.) poświęcono mniejszościom narodowym na Litwie: Polakom, Rosjanom i Żydom. Znamienne jest zwłaszcza umieszczenie Polaków wśród mniejszości narodowych, gdyż w litewskiej opinii publicznej, ale też nauce, od dawna zakorzenione było przekonanie, iż polskich mieszkańców należy traktować jako spolonizowanych, czyli niegdyś wynarodowionych Litwinów. Tym samym w zasadzie odmawiano im prawa do polskiej tożsamości narodowej. Taki obraz polskiej mniejszości ulega stopniowej zmianie dopiero w ostatnich dziesięciu latach. Artykuły o polskiej mniejszości, zamieszczone w „Darbai ir Dienos” – chociaż w tym wypadku napisane przez badaczy z Polski! – są jednak dobrą ilustracją nowej tendencji. Mieczysław Jackiewicz w artykule (w jęz. polskim) Potężny pośrednik opisał dzieje polskiej prasy w Kownie w latach 1919–1940, z kolei Krzysztof Buchowski w tekście Retorsijos įkaitai (Zakładnicy retorsji) przypomniał uwarunkowania położenia Polaków w międzywojennej Litwie. Warto wskazać jeszcze artykuły Aiste Lazauskiene i Pranasa Janauskasa poświęcone samorządom na Litwie po 1918 roku, gdzie polska ludność i polski język odgrywały niepoślednią rolę. Inne teksty poświęcono dziejom Rosjan i Żydów na Litwie, m.in. ich życiu kulturalnemu (Asia Kowtun), znaczeniu w życiu politycznym i wojsku Litwy międzywojennej (Eglė Bendikaitė, Jonas Vaičenonis), trudnym relacjom litewsko-żydowskim w latach 1940–1941 (Liudas Truska), stereotypom narodowym i antysemityzmowi na Litwie (Linas Venclauskas).

Krzysztof Buchowski

Uniwersytet w Białymstoku

Instytut Historii

Pogranicze polsko-litewsko-białoruskie. Źródła historyczne, stan badań, pod red. Marka Kietlińskiego, Białystok 2003, s. 192.

Publikacja ta otwiera serię wydawniczą „Wspólne dziedzictwo ziem północno-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej”. Zawiera ona materiały z międzynarodowej konferencji naukowej, która odbyła się w Białymstoku w dniach 26–27 września 2002 r. Współorganizatorami sesji były: Archiwum Państwowe w Białymstoku, Archiwum Państwowe w Suwałkach, Katedra Ekonomii i Nauk Społecznych Politechniki Białostockiej oraz Instytut Pamięci Narodowej – Oddział w Białymstoku. Białostockie środowisko historyków od wielu już lat organizuje cyklicznie konferencje pod ogólnym tytułem „Wspólne dziedzictwo ziem północno-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej”.

W pracy znalazło się dwadzieścia referatów wygłoszonych na sesji, w tym historyków i archiwistów z Wilna, Brześcia oraz wielu ośrodków naukowych z kraju. Zdecydowana większość tekstów dotyczy źródeł do dziejów ziem północno-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Jedynie artykuł Władysława Stępniaka traktuje o problemach wspólnego europejskiego dziedzictwa archiwalnego, zaś Henryk Majecki omówił obszernie białostocki okres w historii czasopisma „Acta Baltico-Slavica”, które w latach 1964–1973 było wydawane właśnie w Białymstoku.

Kilka wystąpień dotyczyło źródeł do dziejów Grodna i okolicy. I tak Jury Hardziejeū przedstawił materiały źródłowe do dziejów dawnego Grodna przechowywane w archiwach i bibliotekach krakowskich (Archiwum Państwowe, Biblioteka Czartoryskich, Biblioteka Jagiellońska, Biblioteka PAU i PAN, archiwum franciszkanów krakowskich). Natomiast Grzegorz Ryżewski zaprezentował wykaz ważniejszych źródeł do dziejów rodu Chreptowiczów i Grodzieńszczyzny z XV-XIX w. przechowywanych w archiwach i bibliotekach polskich i zagranicznych (wschodnich). Z kolei Sławomir Iwaniuk omówił ważne źródła przechowywane w archiwum w Grodnie, jakimi są spisy ludności powiatów Bielsk i Drohiczyn z lat 1816–1896. Znajdują się one w zespole „Grodzieńska Izba Skarbowa” i są cennym materiałem do badań, zwłaszcza genealogicznych i demograficznych.

Losy średniowiecznych dokumentów podlaskich z Archiwum Koronnego Krakowskiego prześledził Zbigniew Romaniuk. Większość z nich uległa, niestety, rozproszeniu lub zniszczeniu. Ocalałe dokumenty (w oryginałach bądź odpisach) są przygotowywane do opublikowania przez Z. Romaniuka. Prace nad przygotowaniem mapy województwa podlaskiego w XVI wieku przedstawiła Dorota Michaluk. Prowadzone one były w okresie międzywojennym, w oparciu o rejestry poborowe, lustracje i inwentarze przechowywane w AGAD w Warszawie. Mapa Podlasia nie ukazała się jednak drukiem, a jej rękopis spłonął w 1944 r. w czasie powstania warszawskiego. Dziejami Podlasia zajmował się też Ignacy Daniłowicz, jeden z pierwszych historyków tego regionu w XIX wieku. Jego postać i dokonania badawcze przedstawił Piotr Bielawski.

Wyniki kwerend w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym w Wilnie przedstawił w swoim artykule Sławomir Filipowicz. Dał on obszerne omówienie i ocenę źródeł do powstania styczniowego w guberni augustowskiej, przechowywanych we wspomnianym wileńskim archiwum. Najbogatsze dla tej problematyki są zespoły: Zarząd Naczelnika Wojskowego Oddziału Augustowskiego (1861–1866) i Tymczasowy Audytoriat Polowy przy Sztabie Wojsk Okręgu Wileńskiego (1863–1891). Materiały do powstania styczniowego znajdują się i w kilkunastu innych zespołach, a były one dotychczas skromnie wykorzystywane przez badaczy.

Tamara Bairašauskaitė zaprezentowała diariusz sejmiku wileńskiego z 1817 r. jako źródło do dziejów szlachty litewskiej w pierwszych dekadach XIX w. Dokument jest przechowywany w zbiorach rękopisów Biblioteki Narodowej w Warszawie (archiwum Romerów) i jest cennym źródłem do badań nad funkcjonowaniem, kompetencjami i atmosferą sejmików szlacheckich pierwszej ćwierci XIX w. Warto dodać, że na tymże sejmiku pojawiła się sprawa uwłaszczenia chłopów.

Przedmiotem zainteresowań Anny Terebuń są źródła do historii Żydów Polesia w okresie międzywojennym, przechowywane w zbiorach Obwodowego Archiwum Państwowego w Brześciu. Dzieje Żydów poleskich w tym okresie wymagają pogłębionych badań, podstawą do których mogą być właśnie zasoby archiwum brzeskiego, dokumentujące wieloaspektową działalność gmin i organizacji żydowskich na tym obszarze.

Kilka artykułów traktuje o źródłach do dziejów oświaty i szkolnictwa na kresach w okresie Drugiej Rzeczpospolitej. Zofia Tomczonek omówiła źródła do dziejów oświaty w województwie białostockim z zasobu Centralnego Archiwum Państwowego Litwy w Wilnie. Bogaty jest zwłaszcza zespół Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego (1920–1939), który obejmował też powiaty augustowski, suwalski, wołkowyski, grodzieński. Materiały wspomnianego zespołu dokumentują całokształt dziejów szkolnictwa na tym terenie, a więc szkolnictwo powszechne, średnie, zawodowe, oświatę pozaszkolną i kwestie finansowe. Z kolei Andrzej Smolarczyk przybliżył źródła do dziejów szkolnictwa zawodowego i seminariów nauczycielskich na Polesiu w zasobie Archiwum Państwowego Obwodu Brzeskiego. Zespół archiwalny Kuratorium Okręgu Szkolnego Brzeskiego jest bardzo bogaty (liczy 19680 j.a.), posiada dziewięciotomowy inwentarz i indeks rzeczowy.

Helena Głogowska opisała materiały do historii Białoruskiego Związku Akademickiego (1921–1939) w zbiorach Centralnego Archiwum Historycznego Litwy. Organizacja obok celów integracyjno-towarzyskich pełniła funkcje kulturalno-oświatowe, organizowała odczyty, koncerty, przedstawienia, wieczory literackie. Materiały archiwalne z Wilna pozwalają na poszerzenie stanu badań o tej organizacji.

Całą gamę źródeł ikonograficznych z XVIII-XIX w., odnoszących się do założenia pałacowo-parkowego w Choroszczy, szczegółowo omówiła i przeanalizowała Anna Dąbrowska. Natomiast ogólną charakterystykę źródeł do dziejów białostockiej bohemy artystycznej okresu II RP przedstawiły Joanna Tomalska i Jolanta Szczygieł-Rogowska.

Kilka artykułów przybliża i charakteryzuje zasób archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku. Eugeniusz Korneluk omówił powstanie, podstawy prawne i organizację tego najmłodszego archiwum oraz najważniejsze składniki zasobu: materiały UB i SB z terenu byłych województw białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego, akta paszportowe i administracyjne policji oraz akta wymiaru sprawiedliwości. Zasób IPN umożliwia gruntowne badania nad okresem Polski Ludowej. W kolejnym tekście Wojciech Fedorowicz podjął próbę charakterystyki części spuścizny po służbach specjalnych PRL związanej z ewidencją i kartoteką. Natomiast źródła do dziejów stanu wojennego na terenie województw suwalskiego i łomżyńskiego omówił Marcin Zwolski. Uzupełnieniem tej problematyki jest artykuł Marka Kietlińskiego prezentujący źródła do historii NSZZ „Solidarność” Region Białystok z lat 1980–1989.

Prezentowana książka poszerza znacznie naszą wiedzę o źródłach do dziejów ziem północno-wschodnich byłej Rzeczypospolitej, dostęp do których nie jest łatwy z racji chociażby ich wielkiego rozproszenia. Ułatwia poszukiwania źródłowe historykom-regionalistom, wskazując konkretne archiwa, materiały i dokumenty oraz ich przydatność do badań historycznych.

Jan Snopko

Uniwersytet w Białymstoku

Instytut Historii

Problemy świadomości narodowej ludności polskiej na Białorusi, Związek Polaków na Białorusi, Grodno 2003, s. 288.

Książka Problemy świadomości narodowej ludności polskiej na Białorusi jest pokłosiem międzynarodowej konferencji pod tym samym hasłem, którą w dniach 16–18 listopada 2001 roku zorganizował w Grodnie Zarząd Główny Związku Polaków na Białorusi. Uczestniczyli w niej badacze z Grodna, Mińska, Warszawy, Wrocławia, Lublina, Białegostoku i Ełku, zaangażowani w pracę naukową, ale też często działalność organizacyjną i popularyzatorską. Materiały z konferencji ukazały się w ramach serii Biblioteka Związku Polaków na Białorusi, redagowanej przez Eugeniusza Skrobockiego przy wsparciu Senatu RP i Fundacji „Pomoc Polakom na Wschodzie”. Dzięki szerokiemu ujęciu tematu praca zyskała charakter kompendium wiedzy o przeszłości i teraźniejszości Polaków mieszkających na Białorusi, będąc tym samym pierwszą próbą syntetycznego spojrzenia na rozwój i stan świadomości narodowej Polaków na Białorusi, jak to określił we wstępie Eugeniusz Skrobocki (s. 6).

Podstawowym problemem omawianym na konferencji, jak i w publikacji, jest obecny stan świadomości narodowej ludności polskiej mieszkającej za wschodnią granicą, ale rozpatrywano go w kontekście historycznym, co jest konieczne dla zrozumienia złożonej sytuacji. Polacy stali się mieszkańcami Białorusi na skutek przemian politycznych i zmian granic, nie opuszczając swych domów. W okresie istnienia Związku Radzieckiego dostęp Polaków żyjących na terenie Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej do polskiej kultury był celowo ograniczany. Zamykano polskie szkoły i kościoły rzymskokatolickie, a większość polskiej inteligencji wyjechała do kraju. Stąd, gdy w okresie „pierestrojki” i rozpadu ZSRR zaistniały warunki odrodzenia narodowego, pracę trzeba było zaczynać od podstaw. Właśnie działalności Polaków w ostatnim okresie, zwłaszcza poświęconej szerzeniu znajomości dziedzictwa kulturowego, poświęcony jest otwierający tom tekst Iwony Kabzińskiej z Warszawy. Autorka przedstawia m.in. rozwój polskiego szkolnictwa na Białorusi, działalność wydawniczą, kontakty z krajem, pracę Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”. Wskazując na ogrom wykonanej pracy, zauważa jednak liczne problemy powodujące jej spowolnienie np. w zakresie szkolnictwa: opór lokalnych władz oświatowych i stopniowe wygasanie zainteresowania ludności. Autorka ubolewa nad niedostatecznym zainteresowaniem tą problematyką w Polsce. Konieczna jest z pewnością zmiana tej sytuacji, przede wszystkim przez upowszechnienie informacji o Polakach na Białorusi, w tym – o ich udziale w transmisji polskiej kultury, włączaniu się w nurt polskiego dziedzictwa, silnych w wielu przypadkach więziach z narodową spuścizną, językiem, tradycjami – pisze Kabzińska (s. 18).

Z socjologicznego punktu widzenia przeanalizował problem świadomości Polaków na Białorusi Mikołaj Biaspamiatnych z Grodna, opierając się na badaniach przeprowadzonych w rejonie grodzieńskim. Na obszarze tym Polacy stanowią blisko 1/4 ludności, a połowa z tej grupy posługuje się językiem polskim w domu. Jest to i tak dużo, gdyż wg spisu z 1999 r. przeprowadzonego na terenie całej Białorusi tylko 16,5% Polaków uważa polski za język ojczysty, a zaledwie 4,7% korzysta z niego w domu (s. 113, 120). Autor stwierdza, że wprawdzie nieznajomość języka nie wyklucza polskiej świadomości narodowej, ale poważnie utrudnia jej rozwój ograniczając dostęp do ojczystej kultury.

Z kolei w wartość danych spisowych z 1999 r. wątpi Tadeusz Kruczkowski z Grodna, który po przeanalizowaniu historii omawianych ziem aż od wczesnego średniowiecza, poprzez czasy carskie do współczesności stwierdza, że jest on nierzetelny i ukazuje stare sowieckie tendencje stosunku do Polaków jako materiału do asymilacji (s. 81).

Historii najnowszej i czasom współczesnym poświęcony jest też tekst Zdzisława Winnickiego z Wrocławia, jednocześnie prezesa Straży Mogił Polskich na Wschodzie, który wprost pisze o polityce depolonizacji, prowadzonej świadomie i celowo. Podaje wiele przykładów przypisywania narodowości białoruskiej w istocie polskim artystom, literatom, politykom. Dawniej depolonizacja była elementem polityki sowietyzacji, obecnie autor zauważa białoruski „kompleks antypolski”. Jego zdaniem konieczna jest dyskusja na ten temat.

Fundamentalne znaczenie dla Polaków na Białorusi ma Kościół rzymskokatolicki, będący od lat ostoją i symbolem polskości. Kwestia ta poruszona została właściwie we wszystkich artykułach zamieszczonych w omawianej książce, a dwa z nich koncentrują się na problematyce wyznaniowej. Ks. Roman Dzwonkowski z Lublina jest autorem artykułu Polacy w Kościele katolickim na Wschodzie – czego oczekują? Zwraca w nim uwagę na zjawisko zmiany charakteru Kościoła katolickiego na Wschodzie – na skutek wprowadzania do liturgii języka białoruskiego, ukraińskiego, rosyjskiego, zaczyna zatracać on swe polskie oblicze kulturowe. Przemiany te wynikają z uniwersalnego charakteru jego misji. Wiąże się z tym jednak coraz bardziej palący problem podstawowego prawa ludności polskiej do liturgii i katechezy w języku ojczystym i do zachowania w tym Kościele własnej tożsamości kulturowej i narodowej – podsumowuje ks. Dzwonkowski (s. 32).

Roli Kościoła katolickiego na Białorusi w aspekcie historycznym poświęcony jest natomiast tekst Edmunda Jarmusika z Grodna. Wskazuje on na ogromne znaczenie czynnika wyznaniowego w historii tych ziem, począwszy od XV, a zwłaszcza w XX w., gdy stał się decydujący dla świadomości narodowej zarówno Polaków, jak i Białorusinów.

Korzeni tytułowego problemu poszukują autorzy tekstów dotyczących wcześniejszych okresów historycznych. Tatiana Zaleska z Grodna pisze o Adamie Naruszewiczu – polskim historyku i poecie z Polesia, Alfons Bobowik szeroko omawia sytuację w szkolnictwie polskim na Grodzieńszczyźnie i Wileńszczyźnie na przełomie XIX i XX wieku, Fiedor Ignatowicz z Grodna przedstawia rolę lekarzy z okolic Brześcia w okresie powstania styczniowego, A. P. Żytko z Mińska – politykę caratu wobec katolickiej szlachty w latach 1861–1914, a Wiaczesław Szwed z Grodna – sylwetki sześciu gubernatorów grodzieńskich polskiego pochodzenia.

Okres międzywojenny, kiedy to na skutek przebiegu granicy ryskiej po raz pierwszy Polacy stali się mieszkańcami terytorium Białoruskiej SRR zainteresował U. W. Tugaja z Mińska i Jana Gajdla z Warszawy. Przedstawiają oni dane dotyczące liczby i rozmieszczenia ludności polskiej oraz kierunki polityki władz sowieckich, ewidentnie wrogiej ludności polskiej.

Kilka tekstów poświęconych jest też okresowi II wojny światowej. O polityce władz sowieckich wobec Polaków w latach 1939–1941 pisze Stanisław Silwanowicz (Lunna), o okresie okupacji hitlerowskiej – Witalij Barabasz (Grodno), o całym okresie 1939–1944 – Zygmunt Boradyn (Mińsk), o powstaniu podziemia antysowieckiego w 1944 r. – Eugeniusz Skrobocki (Grodno). Czynny opór ludności polskiej uznawany jest za najwyższy przejaw świadomości narodowej. Trudnego okresu powojennego dotyczy artykuł Jana Szumskiego (Grodno-Warszawa), w którym przedstawia on stosunek władz polskich do Polaków na Białorusi w latach 1944–1959. Małe zainteresowanie ze strony rządzących i pozbawienie ludności polskiej jakiegokolwiek wsparcia doprowadziło do całkowitego zamknięcia szkół i placówek kulturalnych, likwidacji wszelkiej działalności o charakterze narodowym.

Tom zamykają artykuły powracające do współczesności, zawierające momentami osobiste refleksje autorów dotyczące relacji pomiędzy Polakami w Polsce a rodakami na Białorusi. Pochodząca z Lidy Helena Gibień opisuje swe obserwacje poczynione w czasie studiów we Wrocławiu. Dawniej ona i jej koledzy spostrzegani byli tu po prostu jako „ruscy”, stopniowo jednak stan świadomości środowiska akademickiego w tej kwestii ulega poprawie. Z kolei nauczyciel z Ełku Jan Borowy wysuwa postulat „edukacji kresowej”, a wręcz szerzenia „ideologii kresowej”, co miałoby polegać przede wszystkim na propagowaniu swoistej kultury charakterystycznej dla obszaru z obu stron Bugu. Pisze on: Jest to nasza narodowa szansa i nadzieja w obliczu procesów integracyjnych Europy (s. 257). Refleksje Jacka Stróżyńskiego z Warszawy dotyczą natomiast stosunków polsko-białoruskich w przyszłości, które chciałby on widzieć na zasadach dobrosąsiedzkich. Wskazuje, iż do tego konieczne jest wyjaśnianie i właściwe przedstawianie historii.

Chociaż ujęcie problemu świadomości narodowej Polaków na Białorusi jest w omawianej książce bardzo różnorodne, daleko jest jeszcze od uzyskania pełnego obrazu i zrozumienia istniejącej sytuacji. Nie udało się nawet ustalić jednoznacznej liczby owej ludności polskiej, poszczególni autorzy podają różne szacunkowe dane – od niecałych 300 tys. (Mikołaj Biespamiatnych) do ponad 1 mln (Zdzisław Winnicki). Oczywiście jest to kwestia nie tylko dokładniejszych badań demograficznych, ale też odpowiedzi na fundamentalne pytanie kogo możemy uznać za Polaka. Nie ma zgody wśród autorów także jeśli chodzi o stan świadomości narodowej. Jedni piszą o jej odradzaniu się, inni o zanikaniu. Wszyscy jednak z troską obserwują sytuację, zwłaszcza w obecnej sytuacji politycznej na Białorusi i podkreślają konieczność intensywniejszej pomocy Polakom na Wschodzie, poszerzenia i upowszechnienia wiedzy na ich temat. I właśnie z tego powodu warto, aby omawiana książka trafiła do rąk czytelników w Polsce.

Joanna Sadowska

Uniwersytet w Białymstoku

Instytut Historii

Andrzej Rachuba, Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569–1763, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2002, s. 374.

Przyjmując, że od 1569 r. Rzeczpospolita była federacją Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego profesor Rachuba wpisuje się w nurt historyków podkreślających własne rozwiązania ustrojowo-prawne, zwyczaje i osobliwości Litwy. W rozdziale pierwszym dokonuje istotnego przeglądu poglądów badaczy rosyjskich, litewskich, białoruskich i polskich na temat początków parlamentaryzmu litewskiego. Konfrontacja różnych koncepcji doprowadza go do postawienia zasadniczych pytań metodologicznych odnośnie genezy tej instytucji. Odpowiedź zaproponowana przez Rachubę jest prosta i przekonująca: początki parlamentaryzmu litewskiego wywodzą się od wieców ogółu ludności danego związku plemiennego lub terytorialnego, zjazdów rycerstwa i książąt (niekiedy na placu boju), poświadczonych źródłowo już w XIII wieku (s. 15). W dalszej części rozdziału eksponuje fakty, które prowadziły do przekształcenia się bojarstwa Wielkiego Księstwa Litewskiego w stan szlachecki, a także do rozwoju instytucji parlamentarnych aż do początku lat 60-tych XVI w. Istotny wpływ na rozwój parlamentaryzmu miały dla Litwy zarówno okresy zgodnej współpracy, jak i konfliktów z Polską. Ważnym czynnikiem było postępujące zagrożenie ze strony Moskwy i konieczność coraz częstszego zwracania się do stanów o podatki. Z czasem sejmy obozowe zaczęły się przekształcać w sejmy reprezentacyjne, choć służbę publiczną traktowano nadal podobnie do służby wojskowej i w związku z tym nie wielki książę ale wyborcy zobowiązani byli wyposażyć posłów w diety. W rozdziale drugim Rachuba omawia lata poprzedzające unię lubelską i reformy prawne, ustrojowe i administracyjne Zygmunta Augusta.

W dalszej części pracy autor przyjął podział tematyczny. Rozdział III poświęcony jest sejmikom przedsejmowym, pisaniu instrukcji królewskich, formalnej i realnej hierarchii sejmików, procedurze obrad, kampaniom przedwyborczym i ustalonym tradycjom, i zwyczajom dotyczącym każdego sejmiku. W rozdziale IV omawia sejmik generalny, jego upadek, pojawienie się podczas sejmu tzw. sesji prowincjonalnych. Funkcjonowanie reprezentacji sejmowej opisane jest w rozdziale V. Autor przedstawia w nim odsunięcie Giedyminowiczów od instytucjonalnego udziału w radzie, a także wymienia wybitnych parlamentarzystów, wielokrotnie reprezentujących wyborców na sejmach, w końcu analizuje problem wierności posłów instrukcjom sejmikowym. W rozdziale VI omówione są sejmiki relacyjne i posejmowe. W rozdziale VII znalazły się omówienia innych funkcji sejmików (konfederacyjne, deputackie, gospodarcze, fiskalne). W rozdziale VIII opisuje zjazdy okresów bezkrólewi. Rozdział X poświęcony został konwokacjom wileńskim, opiniom na temat ich legalności, zalegalizowaniu konwokacji konstytucją sejmową i pierwszemu jej zerwaniu. Rozdział XI zawiera polemikę z poglądami Adama Lityńskiego. Zjazdy organizowane przez samo społeczeństwo uważa autor za zakorzenione w zwyczaju publicznym, bo prawo nie zabraniało zjazdów.

W pracy Andrzeja Rachuby nie zabrakło stwierdzeń kontrowersyjnych. Budzi sprzeciw teza, że szlachta bardziej obawiała się ograniczenia wolności, niż utraty niepodległości (s. 190). Przecież ówcześni ledwo rozróżniali te pojęcia i wolność osobistą (lub „stanową”) utożsamiali z niepodległością państwa. Podobnie „dobra pospolitego” w rozumieniu szlachty nie można sprowadzić li tylko do „wolności szlacheckich” (s. 125). Szlachta w owym czasie stanowiła jedyny „naród obywatelski” tego państwa i próżno szukać innego, zatem jej dobro w oczywisty sposób było dobrem powszechnym. Nie przekonał mnie Rachuba, interpretując antydysydencki przywilej dla Smoleńszczan z 1641 r., jako przejaw reakcji katolickiej. Sytuacja na pograniczu była bowiem tak specyficzna, że trudno na jej podstawie wyciągać wnioski dotyczące całego państwa. Na czoło kontrowersji wysuwa się teza o federacyjności Rzeczypospolitej. Temat to bardzo rozległy, proponowałbym jednak przyjąć, że Rzeczypospolita była unitarnym państwem podzielonym na trzy prowincje, z których jedna miała szeroką autonomię, wyjątkowe, niepisane przywileje i nadzwyczajny wpływ na dwór, senat, sejm – co wynikało nie z wątpliwych przesłanek prawnych ale z tradycji Jagiellońskiej i punktu ciężkości interesów państwa (dorzecze Dniepru). Silnie odczuwa się w książce Rachuby brak porządku chronologicznego, czy choćby kalendarium, nie mówiąc już o ustaleniu (choćby szczątkowym) składu reprezentacji litewskiej na poszczególnych sejmach.

Niezrozumiały passus dotyczy „skryptu ad archivum” z 1641 r. (s. 180) w sprawie alternaty – przydałoby się szersze objaśnienie owych „skryptów”, a zwłaszcza wyjaśnienie różnicy między takim skryptem, a tajną uchwałą o aukcji wojska z 1683 r. czy tajną umową między Polakami a Litwinami w sprawie Trubecka z 1646 r. (patrz: List Meyera rps. Bibl. Jagiell, nr 49, k. 102 oraz mój tekst pt. Scylla Trubecka na stronie www.gosiewski.pl).

Nie zabrakło też, niestety, redaktorskiego niechlujstwa wydawcy. Na przykład takie zdanie: „Ironią demokracji było to, iż kniaź Słucki, posiadając dobra o powierzchni większej niż niejedno z koronnych województw czy ziem, nie mógł zasiąść w senacie, choć byli w nim i podejmowali decyzje w sprawach mocno przekraczających ich horyzont intelektualny tamtejsi kasztelanowie drążkowi” (s. 169). Myśl ciekawa ale wydawca śpi, wielkość dóbr zwiększa liczbę zwojów mózgowych, a kasztelani drążkowi są... „tamtejsi” (którzy?). (Zresztą wcale nie jestem przekonany, co bardziej predystynuje do senatu: królewska krew Giedymina czy starodawna krew Dorszpronga Żywibunda). Na s. 188 autor twierdzi, że „uchwalanie konstytucji nie stanowiło wcale w ówczesnych poglądach podstawowej funkcji sejmu – zadaniem posła było »praw i wolności strzec«”. Znaleziony tu błąd logiczny jest winą wydawcy, natomiast teza, że rola posła ograniczała się do strażnika wolności i praw z pewnością nie odnosi się do całego omawianego okresu (1569–1763). Wydawca nie zadbał o dostateczną przejrzystość bardzo obszernych przypisów (np. przypis 39 na s. 146 – nie wiadomo, które źródło popiera którą tezę autora itp.), warto byłoby pozostawić je pod tekstem, a nie wyrzucać na koniec, gdzie szukać trudno.

Warto podkreślić, że praca Rachuby jest w gruncie rzeczy pierwszą całościową monografią, opisującą parlamentaryzm litewski. Jej lektura pobudza do myślenia i zadawania pytań. Jak dalece uciążliwa była dla szlachty dominacja najpierw panów i książąt, a potem magnatów, czy może traktowano ją ze zwykłą dyscypliną społeczną? Czy rzeczywiście instrukcje poselskie przyczyniły się do upadku ustroju? Jak długo misję posła traktowano jako służbę wojskową? Dlaczego ruch koekwacyjny zwano „republikanckim”, a nie „republikańskim” (republicans – forma czynna, republicanus – forma bierna, na co zwróciła mi uwagę dr I. Żółtowska). Warto byłoby zacząć ogólne studia nad fenomenem opozycyjności: jak opozycjoniści radzili sobie w dostępie do łaski pańskiej? Czy województwa „peryferyjne” (poznańskie, krakowskie, mińskie, czernichowskie, smoleńskie) były z natury bardziej opozycyjne od centralnych? Jak często i w jaki konkretnie sposób fałszowano konstytucje? Wreszcie Rachuba zmusił mnie do rozważań nad tym, czy sejm jest instytucją, czy zdarzeniem (inaczej mówiąc: „sejmowaniem”). Prof. J. Dzięgielewski wskazał mi na to, że opisywanie procedury sejmowej prawem, prowadziło do paraliżu obrad sejmu, a w konsekwencji stało się główną przyczyną liberum veto. Nie tak dawno mieliśmy tego doniosły przykład, kiedy na skutek blokady mównicy przez posła Leppera, marszałek Nałęcz zakończył posiedzenie – a wszystko było wynikiem nadmiernie restrykcyjnego regulaminu obrad, który de facto tamuje wolność słowa (libertatem dicendi – jak mówili nasi przodkowie). I czytam u Rachuby o zerwaniu konwokacji litewskiej w 1671 r. – a przecież było to zaraz po jej „usejmowieniu”, zalegalizowaniu. W II połowie XVII wieku wszystko, co legalne (zinstytucjonalizowane), działało źle i nie wytrzymywało próby czasu. W XVIII wieku ruch republikancki już nie bawił się w przestrzeganie prawa i obchodzenie procedur, on je tworzył na bieżąco, bo tak było lepiej dla demokracji, bo tylko w ten sposób demokracja mogła skutecznie funkcjonować. Szkoda, że z ułudy instytucjonalizmu szlachta otrząsnęła się tak późno! Stąd też nasunął mi się wniosek, że o sejmach jako o instytucji możemy mówić dopiero wtedy, gdy kostnieją i obumierają. Słusznie zatem praca Rachuby ma w tytule termin „system parlamentarny”. Należałoby teraz pójść o krok dalej i pisać po prostu historię zjazdów obywateli, a dopiero w następnej kolejności dzielić te zjazdy instytucjonalnie na sejmy, sejmiki, pospolite ruszenia i inne. Życzyć sobie tego trzeba, by znalazł się popularyzator parlamentaryzmu litewskiego na miarę Jasienicy, bo jedynym nazwiskiem litewskim, jakie zna nasz niemądry lud, jest nazwisko Janusza Radziwiłła! I by z podręczników znikły antylitewskie teorie o przemożnych magnatach i ich klienteli. Tego życzę profesorowi Rachubie, bo tylko wtedy jego praca może być w pełni satysfakcjonująca dla dobra wspólnego – i dla Obojga Narodów.

Jakub Brodacki

Warszawa

Dariusz Matelski, Losy polskich dóbr kultury w Rosji i ZSRR. Próby restytucji. Archiwa – księgozbiory – dzieła sztuki – pomniki, Wydawnictwo Inter-Arpress, Poznań 2003, s. 310.

W wyniku licznych katastrof dziejowych w ostatnich stuleciach polska kultura poniosła ogromne straty. Wiele zabytków-dóbr kultury uległo zniszczeniu, część – z różnych powodów – znalazła się poza dzisiejszymi granicami Polski. Wiele poloników można znaleźć w kolekcjach szwedzkich, niemieckich, tureckich, watykańskich, rosyjskich czy amerykańskich. Szczególnie dotkliwe były straty na rzecz Rosji i ZSRR. Od połowy XVII wieku do końca XX wieku w następstwach licznych konfliktów, zaborów i okupacji w tamtejszych zbiorach znalazła się trudna do oszacowania liczba polskich zabytków kultury.

W literaturze przedmiotu do tej pory stosunkowo nieźle zbadano sprawę grabieży polskich zabytków i ich obecnego stanu w Szwecji, Niemczech, Turcji. Mimo pojawienia się wielu interesujących artykułów publikowanych w czasopismach naukowych, do tej pory brakowało syntezy dotyczącej restytucji dóbr kultury z Rosji i ZSRR. W okresie PRL badania takie były praktycznie niemożliwe ze względów politycznych, jak i z powodu braku dostępu do źródeł. Praca Dariusza Matelskiego przynajmniej częściowo wypełnia tę lukę.

Za Januszem Tazbirem Autor podkreśla, iż we współczesnym świecie istnieją dwa sposoby traktowania przez państwa zgrabionych niegdyś dóbr kultury: szwedzki i radziecki. „Sposób szwedzki polega na sporządzaniu dokładnych katalogów, dzięki którym można bez trudu dotrzeć do poszukiwanego dokumentu lub książki. Radziecki sprowadza się do trzymania tych zbiorów pod kluczem przy równoczesnym baczeniu, aby ich dawni właściciele nie dowiedzieli się o istnieniu danej pozycji” (s. 233). W stosunku do poloników sposób szwedzki zastosowała jedynie Szwecja, a radziecki – wszystkie pozostałe kraje. Już na wstępie Matelski zwraca uwagę na podstawową cechę charakteryzującą podejście Rosji i ZSRR do zagarniętych dóbr kultury: „Traktowały one polskie archiwa i księgozbiory, dzieła sztuki i pomniki jako łup wojenny oraz sposób na wzbogacenie własnych zbiorów i kolekcji – których Rosjanie strzegą do dziś, rzadko przyznając się do ich posiadania, a jeszcze rzadziej zwracając je prawowitym właścicielom” (s. 7). Dodajmy, iż zapewne podobną opinię mogliby wygłosić badacze z wielu innych krajów poszkodowanych przez Rosję i ZSRR. Powyższa charakterystyka pasuje przecież także do opisu postępowania niemal wszystkich mocarstw kolonialnych, zwłaszcza w XIX i XX wieku.

Celem pracy jest ukazanie ogromu strat dóbr kultury na rzecz Rosji i ZSRR oraz starań o ich restytucję od XVII do końca XX wieku. Szczególną uwagę Autor poświęca zwłaszcza archiwaliom. Książka podzielona została na sześć rozdziałów. W pierwszym omówiono straty polskich dóbr kultury w okresie Rzeczpospolitej Obojga Narodów do 1795 roku, w drugim – w okresie rozbiorów. Trzeci rozdział poświęcono staraniom restytucyjnym Polski w okresie międzywojennym, czwarty zawiera opis strat w latach drugiej wojny światowej. W piątym rozdziale autor omawia kwestię restytucji poloniców z ZSRR i sowieckich stref w okupowanych Niemczech i Austrii w okresie powojennym. Wreszcie w szóstym – sprawę rokowań restytucyjnych Trzeciej Rzeczpospolitej z państwami sukcesyjnymi po ZSRR: Rosją, Białorusią, Litwą i Ukrainą. Nieco uwagi poświęcono również staraniom rewindykacyjnym tych państw z Polski.

Ważną stroną omawianej pracy są rozważania terminologiczno-prawne oraz szeroki przegląd dotychczasowej literatury wraz z oceną jej przydatności. Autor za praktyką prawa międzynarodowego rozróżnia kilka sposobów restytucji (przywrócenia ich pierwotnego prawa własności) chociażby dokumentów archiwalnych. W potocznym rozumieniu restytucja to po prostu zwrot. W tym wypadku jednak czym innym jest rewindykacja (odzyskanie dóbr zagrabionych), rewindykacja wymienna (kiedy strony wymieniają się np. archiwaliami wytworzonymi na terytoriach, które zmieniły przynależność państwową), windykacja (np. odzyskiwanie materiałów archiwalnych wytworzonych na danym terytorium), repartycja (odzyskiwanie kopii materiałów archiwalnych), reewakuację (odzyskiwanie dóbr, które zostały ewakuowane w obawie przed zniszczeniem) i repatriację (zwrot dóbr kultury wywiezionych przez prawnego właściciela i następnie oddanych w depozyt celem zabezpieczenia).

W XX wieku względy polityczne i swoiście pojmowany interes narodowy mocno komplikowały interpretację podstawowych zasad archiwalnych: pertynencji i proweniencji. W omawianej pracy interesująco wypadają rozważania na temat tzw. zasady Brandta (od nazwiska archiwisty niemieckiego), czyli w polskiej terminologii „zasady użyteczności dla nauki”, która zakłada, iż akta archiwalne nie tyle związane są z terytorium, na którym powstały, ale należą raczej do ludności, która je wytworzyła. Zasada ta, stworzona w RFN, służyła tam do ochrony dokumentów ewakuowanych z dawnych niemieckich ziem wschodnich (w Polsce tzw. Ziem Odzyskanych). Również polscy archiwiści stosowali ją w praktyce wobec dobra uratowanego ze wschodu, przejmując część zbiorów Ossolineum, czy akta stanu cywilnego z międzywojennych województw wschodnich.

Według ustaleń Matelskiego akcję rewindykacyjną dóbr kultury z Rosji Polacy prowadzili już w XVII wieku, ale również w okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Z kolei szczególnie dotkliwe grabieże następowały po trzecim rozbiorze oraz powstaniach narodowych XIX wieku, a zwłaszcza w latach 1914–1915, kiedy to w głąb Rosji ewakuowano z ziem polskich olbrzymią część archiwaliów i zabytków kultury. Ich restytucja po pokoju ryskim z 1921 r., mimo specjalnych porozumień, udała się tylko połowicznie. W 1939 r. ubytki polskich dóbr kultury spowodowane zostały nie tylko przez sowiecką grabież (np. w Wilnie), ale również przez chaotyczną ewakuację i brak należytego zabezpieczenia ze strony polskiej. W latach okupacji najpoważniejsze straty przyniosła celowa polityka okupantów. W okresie 1945–1956 sowieckim łupem padał na ziemiach polskich również tzw. majątek poniemiecki. W zasadzie nie było mowy o poważniejszych próbach restytucji mienia z ZSRR W tym okresie strona polska podejmowała starania o odzyskanie dóbr kultury, które wcześniej zagrabione przez Niemców po 1945 r. znalazły się w radzieckiej strefie okupacyjnej, a następnie w NRD. W tym wypadku starania o restytucję również nie przynosiły rezultatu. Decydentów sowieckich nie interesowały polskie postulaty, a owe zabytki i dokumenty z reguły trafiały raczej do magazynów archiwów i galerii w Moskwie i Leningradzie niż do Polski. Po 1956 r. tylko wyjątkowo i „w drodze łaski” strona sowiecka przekazywała PRL pojedyncze zabytki. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych, na podstawie traktatów międzynarodowych z 1992 r. z Rosją, Białorusią i Ukrainą, a w 1994 r. z Litwą rozpoczęły się rzeczywiste, choć trudne rokowania restytucyjne. Rokowania trudne, gdyż – pomijając racje historyczne (których przecież nie da się pominąć!) – każda ze stron pragnie oczywiście jak najmniej oddać, a jak najwięcej odzyskać.

Dariusz Matelski – poznański historyk i archiwista, wychowanek i pracownik Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, ceniony specjalista w dziedzinie źródłoznawstwa oraz badacz stosunków polsko-niemieckich. Ogłosił drukiem ponad trzysta publikacji. Jego bez wątpienia najbardziej znane prace to Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919–1939 (Poznań 1997, Nagroda KLIO’ 97) oraz Niemcy w Polsce w XX wieku (Warszawa-Poznań 1999). Tematyka omawianej pracy, poświęconej relacjom polsko-rosyjskim, dowodzi wszechstronności zainteresowań. Autor opiera się na imponującej bazie źródłowej, w której – niestety – zabrakło archiwaliów rosyjskich, do których dostęp jest nadal utrudniony. Ich wykorzystanie z pewnością znacznie wzbogaciłoby opracowanie. W tym sensie syntezę Matelskiego należy potraktować jako udane preludium do dalszych badań nad tematyką polskich restytucji z Rosji i ZSRR oraz innych państw poradzieckich. Tym bardziej, iż same restytucje nie zostały jeszcze – miejmy nadzieję – zakończone.

Krzysztof Buchowski