Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

М. Лидке. Реформация и русская знать ВКЛ: оригинал

Автореферат диссертации: 14 русинских княжеских и 15-16 панских родов, переход в кальвинизм и антитринитаризм и уход в католицизм, протестантские зборы в русских имениях, Реформация и язык знати. С. 59-68. Текст на языках издания.

Wpływ wyznań reformacyjnych na ruską magnaterię i szlachtę Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI i pierwszej połowie XVII wieku (do końca panowania Zygmunta III Wazy)

Marzena Liedke (Uniwersytet w Białymstoku)

186 Rzeczpospolita Obojga Narodów powstała jako państwo wieloetniczne i wielowyznaniowe. Ta różnorodność dotyczyła wszystkich stanów. Jednak, jak powszechnie wiadomo, już w drugiej połowie XVII stulecia wśród elity politycznej państwa nie znajdujemy wyznawców prawosławia (ostatni prawosławny senator – i w ogóle akatolik – Aleksander Ogiński, kasztelan trocki, zmarł w 1667 r.). Podobnie większość szlachty do tego czasu również odstąpiła od Kościoła wschodniego. W literaturze przedmiotu pisze się o postępującej wówczas polonizacji kulturalnej i językowej, która przyspieszyła wykształcenie się tzw. narodu szlacheckiego Rzeczypospolitej. Jednym z czynników, które do tego doprowadziły były przemiany konfesyjne.

W prezentowanej rozprawie skoncentrowałam się na zbadaniu procesu recepcji ideologii protestanckiej przez ruskich przedstawicieli magnatów i szlachty oraz jej wpływie na tę część społeczeństwa Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL).

Szeroko podejmowana problematyka dziejów ruchu reformacyjnego w Koronie i WKL jest od ponad 150 lat obecna w historiografii. Poprzedni badacze zdążyli więc już zauważyć masowe – ok. połowy XVI w. – zwracanie się przedstawicieli elity politycznej oraz szlachty ruskiego i litewskiego pochodzenia ku tzw. „nowinkom religijnym”. Wzmianki te dotyczyły jednak głównie konstatacji samego faktu lub wymienienia, nie wszystkich zresztą rodów, które tą ideologią się zainteresowały. Postulat zbadania szerzenia się reformacji wśród prawosławnych zgłosił już w okresie międzywojennym Kazimierz Chodynicki. Próby uchwycenia przyczyn recepcji ideologii protestanckiej podejmowała powojenna historiografia polska (zarówno w kraju, jak i za granicą) oraz obca. Czyniono to jednak bez szczegółowego rozróżnienia wpływu reformacji na dawnych wyznawców katolicyzmu z jednej i prawosławia z drugiej strony. W polskich badaniach szczególną uwagę poświęcano zderzeniom prądów reformacyjnych z katolicyzmem, natomiast w białoruskich, czy rosyjskich koncentrowano się głównie na wpływie radykalnej ideologii reformacyjnej, zwłaszcza herezji moskiewskich, na całe społeczeństwo, szczególną uwagę poświęcając niższym stanom. Szlachecko-ruski aspekt dziejów reformacji nie doczekał się dotąd wnikliwszego ujęcia, co uzasadniało podjęcie badań, którego efektem jest niniejsza praca.

Jej zakres chronologiczny wyznaczają: moment pojawienia się reformacji na ziemiach WKL i pierwsze przypadki jej recepcji przez przedstawicieli elity politycznej Księstwa, czyli lata 50-te XVI w. oraz – z drugiej strony – koniec panowania Zygmunta III Wazy. Jednak w wielu przypadkach śledziłam wyznaniowe losy poszczególnych osób i rodzin po połowę, a nawet koniec XVII stulecia.

Pod względem terytorialnym zakres pracy obejmuje przede wszystkim ziemie WKL w granicach po unii lubelskiej, ale ze względu na fakt, że w okresie rozprzestrzeniania się reformacji Ukraina i Wołyń stanowiły integralną jego część, odwoływano się do przykładów dotyczących tych ziem. Tutaj przecież właśnie szczególną popularnością jeszcze w XVII stuleciu cieszył się antytrynitaryzm. Ponadto niektórzy z magnatów posiadali majętności po obu stronach granicy.

W pracy starałam się przedstawić recepcję konfesji protestanckich przez magnaterię i szlachtę ruską, przyczyny tego zjawiska, zaangażowanie Rusinów w życie nowej wspólnoty wyznaniowej i trwałość związków z nią, motywy odchodzenia od wyznań reformacyjnych oraz ich oddziaływanie na przemiany kulturalne i językowe, którym ta część społeczeństwa WKL i Rzeczypospolitej podlegała od drugiej połowy XVI w. Nie zajmowałam się natomiast np. wpływem tych wyznań na działalność ekonomiczną magnaterii i szlachty, czy mecenat artystyczny.

Na wstępie zarysowałam sytuację prawno-wyznaniową i kulturalną magnaterii i szlachty ruskiej w momencie napływu w granice WKL prądów reformacyjnych, ponieważ te informacje stanowiły podstawę wnioskowania w dalszej części pracy. W związku z tym, że dysponujemy odpowiednią literaturą przedmiotu, uczyniłam to na jej podstawie, w niewielkim stopniu tylko wykorzystując wyniki własnej kwerendy źródłowej. Z podobnych względów krótko nakreśliłam genezę reformacji w WKL.

Natomiast główną część pracy zrealizowałam, wykorzystując dostępne opracowania, materiał źródłowy drukowany i rękopiśmienny. Wśród opracowań o charakterze źródłowym szczególnie przydatne okazały się prace Józefa Wolffa, Szymona Konarskiego, Stanisława Szczotki oraz herbarze Wojciecha Wijuk-Kojałowicza, Kaspra Niesieckiego i Adama Bonieckiego. Ze źródeł drukowanych najważniejsze były akta synodów różnowierczych w opracowaniu Marii Sipayłło, akta synodów prowincjonalnych Jednoty Litewskiej z lat 1611–1625, pamiętniki Jana Antoniego Chrapowickiego, Stanisława Albrechta Radziwiłła, Fedora Jewłaszewskiego, kroniki (np. borkołabowska), akt konfederacji wileńskiej między ewangelikami a prawosławnymi z 1599 r. opublikowany przez Dometa Oljanczyna. Kwerendę archiwalną przeprowadzono zaś w bibliotekach i archiwach Warszawy, Krakowa, Wilna, Mińska i Petersburga. W tym przypadku największe znaczenie miały: akta synodów prowincjonalnych Jednoty Litewskiej z lat 1611–1686 i korespondencja z działu V Archiwum Radziwiłłów (AGAD) oraz dokumenty Synodu ewangelików reformowanych w Wilnie (LBN i BLAN), obejmujące akta poszczególnych zborów, protokoły obrad dystryktowych, akty funduszowe, listy, testamenty, wykazy kolekt. Sięgnęłam też do ksiąg metrykalnych zborów ewangelicko-reformowanych z terenu WKL.

Zasadniczy problem stanowiło wyodrębnienie przedmiotu badań, czyli interesującej mnie grupy magnatów i szlachty ruskiej. Przyjęłam, że będą to ci przedstawiciele szeroko rozumianego stanu szlacheckiego, którzy bezpośrednio przed przyjęciem jednej z konfesji reformacyjnych należeli do Kościoła prawosławnego. Dlatego w tym gronie znaleźli się etniczni Rusini oraz zrutenizowani Litwini, których rutenizacja kulturalna dokonała się w poprzednich stuleciach na skutek mariaży z Rusinkami i przyjęcia prawosławia. (Najwymowniejszy przykład stanowić będą w tym przypadku – w gronie magnaterii – tacy potomkowie Giedymina, jak kniaziowie Słuccy).

W pracy zdecydowałam się na użycie terminu „magnateria”. W związku z tym, że nie wypracowano dotąd jednoznacznej, przyjętej przez ogół historyków definicji tej warstwy społecznej, uznałam – mając świadomość dyskusyjności takiego podejścia – że będą to ci przedstawiciele panów i kniaziów, którzy zajmowali urzędy o charakterze senatorskim i w analizowanym momencie stanowili elitę polityczną WKL. Jednak, nie ignorując niewątpliwego prestiżu oraz pozycji ekonomicznej, potencjalne związki z reformacją badano także w odniesieniu do wspomnianych kniaziów Słuckich, a także Hołowczyńskich i pańskiego rodu Chreptowiczów. Z powodu istotnych różnic w faktycznym położeniu materialnym, społecznym, czy też pod względem znaczenia politycznego i prestiżu z jednej strony magnatów, a z drugiej – szlachty, każdą z grup omawiałam osobno. Ponadto w gronie magnaterii wyróżniłam grupę kniaziów oraz panów.

Wyodrębnienie przedmiotu badań jako względnej całości okazało się realne tylko w przypadku elity politycznej. Obok wyników własnej kwerendy i badań, znacznie ułatwiły to wcześniejsze ustalenia m.in. Józefa Wolffa, Eugeniusza Barwińskiego, Henryka Merczynga, Włodzimierza Dworzaczka, Henryka Lulewicza, Jerzego Suchockiego, Andrzeja Rachuby, czy też szereg, w ostatnich latach bardzo szczegółowo opracowywanych, biogramów w Polskim Słowniku Biograficznym (np. Sapiehów). Jednak trzeba podkreślić, że w trakcie analizy konfesji konkretnych osób lub rodów, wyznawanej przed pojawieniem się reformacji (w pracy określonej jako wyznanie wyjściowe), pojawiały się spore trudności i nie zawsze udało się z całą pewnością zaliczyć daną osobę, czy ród, do grona wyznawców prawosławia bądź katolicyzmu. Podobnie, nie we wszystkich przypadkach, w których istniały ku temu przesłanki, udało się ostatecznie stwierdzić pewny związek z protestantyzmem. Badania komplikowała mobilność konfesyjna oraz fakt, że w obrębie jednej rodziny spotkać można było przedstawicieli kilku wyznań.

Ostatecznie ustaliłam, że 14 rodów kniaziowskich oraz 15 (ze Strawińskimi, co do których nie uzyskałam pewnych informacji o konfesji „wyjściowej” – 16) pańskich, których członkowie zajmowali najwyższe urzędy w drugiej połowie XVI w., przed napływem ideologii protestanckiej wyznawało „religię grecką”.

Spośród owych 14 rodzin kniaziowskich (Ostrogskich, Słuckich, Zasławskich i Mścisławskich, Wiśniowieckich, Zbarazskich, Sanguszków, Prońskich, Hołowczyńskich, Czartoryskich, Koreckich, Połubińskich, Sołomereckich i Kapustów), kontakt choćby przejściowy z reformacją mieli przedstawiciele 5 rodów (Wiśniowieckich, Zbarażskich, Hołowczyńskich, Prońskich i Kapustów), a uwzględniając chwilowe zainteresowanie ideami protestanckimi Słuckich i bardzo niepewne Koreckich, Połubińskich, Zasławskich i Sołomereckich – 10 familii. Należy jednak zaznaczyć, że proporcje te nie odzwierciedlają skali rzeczywistego zainteresowania ideologią protestancką: jedynie dwie familie związały się z nią na dłużej i przejawiały większe zaangażowanie w życie nowej wspólnoty wyznaniowej. Byli to: Hołowczyńscy i Prońscy. Protestanccy przedstawiciele kolejnych dwóch rodzin zmarli, nie pozostawiając męskich potomków (Andrzej Wiśniowiecki i Andrzej Kapusta). W przypadku Stefana Zbarażskiego jego związek z reformacją zakończył się konwersją. W trzech rodach obejmował zaś tylko pojedynczych ich członków.

Natomiast biorąc pod uwagę rody kniaziowskie, których przedstawiciele objęli krzesła senatorskie na przełomie XVI i XVII oraz w pierwszej połowie XVII w. (Druccy-Sokolińscy, Druccy-Horscy, Łukomscy, Massalscy, Ogińscy i Czetwertyńscy), proporcje te przedstawiałyby się następująco: spośród 20 rodzin przedstawiciele 8 – a włączając bardzo hipotetycznie związanych z protestantyzmem wymienionych wcześniej Słuckich, Zasławskich, Połubińskich, Sołomereckich, Koreckich oraz awansujących później Massalskich i ewentualnie Ogińskich – aż 15 miało kontakt z reformacją jako choćby przejściowi lub niepewni wyznawcy. Dało się także zauważyć, że członkowie najwybitniejszych zrutenizowanych potomków Giedymina nie wykazali większego i trwalszego zainteresowania ideami protestanckimi.

Wśród przedstawicieli omawianych rodzin kniaziowskich nie znalazłam również pewnych wyznawców ideologii antytrynitarskiej, choć, uwzględniając sugestie zawarte w pracach niektórych historyków oraz niektóre fakty, można by posądzać – bardzo hipotetycznie – o sympatię do niej kniaziów Ostrogskiego, Koreckiego i Prońskiego.

Jeśli chodzi o grupę panów wcześniej wyznających prawosławie, idee reformacyjne znalazły większy oddźwięk, niż w przypadku magnatów rekrutujących się z grona kniaziów. Spośród 15 (a ze Strawińskimi – 16) takich rodzin (Chodkiewiczowie, Hornostajowie, Sapiehowie, Kmitowie, Tyszkiewiczowie, Siemaszkowie, Wojnowie, Wołłowiczowie, Zahorowscy, Tryznowie, Chaleccy, Hajkowie, Pociejowie, Czaplicowie-Szpanowscy, Korsakowie187) aż 10 (a ze Strawińskimi – 11) przejęło się ideologią reformacyjną. Przy uwzględnieniu – jak się okazało w trakcie badań – niepewnych kalwinistów czyli przedstawicieli Chaleckich, Tyszkiewiczów i Tryznów) będzie to nawet 13 rodzin na 15 prawosławnych. Jednak tylko przedstawiciele 5 familii: Wołłowiczów, Hornostajów, Woynów, Korsaków i Czapliców Szpanowskich z dawnych ziem południowych WXL związali się z reformacją na dłużej i silniej, aktywniej angażowali się w popieranie swych nowych wyznań. Wyznań, ponieważ w przypadku panów występowało zainteresowanie także antytrynitaryzmem: formalnie Czapliców Szpanowskich oraz nieformalnie Ostafiego Wołłowicza.

Główne motywy akcesji magnaterii do Kościołów protestanckich na ogół oddziaływały równolegle, wzajemnie się warunkowały i uzupełniały (przy czym w wielu przypadkach trudno jest ustalić ich hierarchię). Były to przede wszystkim: wpływ ówczesnego systemu edukacyjnego i słabość szkolnictwa ruskiego, wyjazdy na studia do ośrodków objętych wrzeniem religijnym, wewnętrzny stan Cerkwi „greckiej”, jej położenie prawne w WKL, a następnie w Rzeczypospolitej, niski poziom intelektualny duchowieństwa ruskiego, a także sytuacja prawna magnaterii prawosławnej, podlegającej ograniczeniom wyznaniowymi formalnie do 1563 r. Nie mogłam też zignorować takich czynników, jak względy ideologiczne i rzeczywiste poszukiwanie jedynie słusznej drogi wiodącej do zbawienia (Lew Sapieha). Pewien wpływ, zwłaszcza w początkowym okresie rozwoju reformacji, odegrać mógł przykład innych wielmożów, zwłaszcza najpotężniejszych na Litwie Radziwiłłów. Oddziaływać mogły także związki rodzinne, a decyzje o zwróceniu się ku ideologii reformacyjnej ułatwiała faktycznie panująca w tym okresie tolerancja religijna.

Natomiast podnoszony w literaturze przedmiotu (m.in. białoruskiej) stosunek magnaterii do unii z Polską oraz efekty zmian administracyjno-sądowych w WKL przed 1569 r., w przypadku wyznawców prawosławia nie odegrały znaczącej roli jako czynnik sprzyjający akcesjom do Kościołów protestanckich.

Na decyzje o porzuceniu protestantyzmu wpływały w przypadku magnatów: fiasko realizacji idei Kościoła narodowego, rozbicie w obozie reformacji i działania kontrreformacyjne obejmujące aktywność jezuitów oraz politykę wyznaniową monarchów, szczególnie zaś Zygmunta III Wazy w drugiej połowie jego panowania. Istotny okazał się też system edukacyjny związany z rozwojem szkolnictwa jezuickiego, opieka katolików nad nieletnimi krewnymi, związki małżeńskie. Nie bez znaczenia, u kresu polskiego renesansu, a wraz z nadchodzącą epoką baroku, okazały się lęki natury eschatologicznej i poczucie osamotnienia wobec śmierci wynikające z założeń teologii protestanckiej, zwłaszcza kalwińskiej.

Inaczej, niż motywy przyjmowania, czynniki wpływające na porzucenie protestantyzmu nie różniły się niemal od tych, które kierowały w tym względzie wcześniejszymi wyznawcami katolicyzmu lub ich potomkami. W wyniku przyjęcia reformacji dokonała się bowiem unifikacja ich położenia prawnego i kulturalnego. W przypadku przyczyn akcesji do Kościołów „heretyckich” należy zaś zaakcentować odmienność położenia prawnego prawosławnych oraz sytuację wewnętrzną i prawną Cerkwi.

Informacje, zarówno dotyczące przyczyn wiązania się z reformacją, jak i późniejszych od niej odstępstw, rzadko dają się bezpośrednio uchwycić w źródłach. Częściej można wnioskować o nich pośrednio, czasem na podstawie świadectw osób, które nie były protestantami, a dokonały konwersji bezpośrednio na katolicyzm (np. Teodora Skumina Tyszkiewicza).

W przypadku szlachty średniej (przyjęłam, że będą to posiadacze co najmniej jednej wsi) wyodrębnienie całej grupy okazało się nierealne. W związku z tym zdecydowałam się na przedstawienie kilkunastu najbardziej uchwytnych źródłowo rodów, w przypadku których udało się ustalić ich prawosławne korzenie. Na tej podstawie wyprowadzałam dalsze wnioski, dotyczące tych samych zagadnień, które badałam w przypadku magnaterii. Omówiłam więc związki z reformacją 15 rodzin, wśród których znaleźli się wcześniej zubożali lub dopiero w pierwszej połowie XVII w. awansujący na krzesła senatorskie kniaziowie (w związku z tym w momencie recepcji reformacji uznanych za przedstawicieli szlachty). Najbardziej aktywnymi i najdłużej związanymi z reformacją okazały się familie kniaziów Puzynów, Mirskich, rodziny Chrapowickich i Puciatów. Ich trwanie w Kościele ewangelicko-reformowanym WKL widoczne jest jeszcze w drugiej połowie, a nawet w końcu XVII w. Podobnie silnie i długo zaangażowane były w rozwój antytrynitaryzmu na Ukrainie i Wołyniu bogate, z pogranicza magnaterii, rody Sieniutów i Niemiryczów.

Najważniejszymi przyczynami akcesji rodów szlacheckich do wyznań reformacyjnych były: system edukacyjny i niski poziom intelektualny duchowieństwa ruskiego, względy ideologiczne, tolerancja wyznaniowa i związki klientalne z przedstawicielami magnaterii oraz swoisty konformizm szlachty. Wpływ wywarły też koligacje rodzinne, przenikanie na tereny WKL herezji wschodnich. Oprócz przyczyn akcesji do Kościołów protestanckich, wynikających z funkcjonowania Cerkwi prawosławnej i związanego z nią szkolnictwa, pozostałe pokrywały się z tymi, które powodowały wcześniejszymi wyznawcami katolicyzmu. Część tych motywów, dotyczyła również magnatów, ale ujawniły się specyficzne tylko dla szlachty, szczególnie zaś jej zależność klientalna. Niektóre zaś z przyczyn w przypadku „braci młodszej” nie odegrały większej roli, jak ograniczenia prawno-wyznaniowe obowiązujące do 1563 r.

Najważniejszymi czynnikami powodującymi odchodzenie od wyznań reformacyjnych szlachty okazały się: kontrreformacja i zmiany w możliwościach edukacyjnych, przykład magnatów, którzy dokonali konwersji, a więc także wpływ systemu klientalnego i związany z tym konformizm szlachty. Oddziaływała także polityka wyznaniowa Zygmunta III Wazy, związki małżeńskie oraz – tak jak w przypadku magnaterii – także względy ideologiczne i swoisty strach epoki baroku. Czynniki te dotyczyły w równym stopniu potomków wcześniejszych katolików, jak i prawosławnych.

Z kolei aktywność na polu reformacyjnym przedstawicieli magnaterii i szlachty, w zależności od ich pozycji społeczno-ekonomicznej oraz szczerości przejęcia się ideologią reformacyjną, przejawiała się w reprezentowaniu i obronie wspólnoty wyznaniowej na forum publicznym, uczestnictwie w jej życiu wewnętrznym, np. udział w synodach, czy pełnienie funkcji dyrektora tego zgromadzenia, udostępnianiu środków na działalność wydawniczą, a nawet angażowaniu własnego pióra w propagowanie idei nowego Kościoła.

Przyjęłam, że jedną z bardziej wymiernych konsekwencji aktywności na polu reformacyjnym było utrzymywanie zborów protestanckich w dobrach magnaterii i szlachty ruskiej, zaś szczególnym przejawem związków z reformacją podejmowanie się pełnienia funkcji duchownych protestanckich. W pierwszym przypadku, wykorzystując dane głównie Henryka Merczynga, Tadeusza Wasilewskiego i innych oraz badania własne ustaliłam, że w ciągu XVI i do końca XVII w. zbory funkcjonowały na pewno w 47 miejscowościach WKL i jego dawnych ziemiach południowych. Zakładając, że Nowy Bychów i Tajmanów oraz Upita i Nowe Miasto stanowiły odrębne domy modlitw byłoby to 49 miejscowości. Trzy z nich leżały w dobrach kniazia Konstantego Wasyla Ostrogskiego (Konstantynów, Ostróg, Ostropol). Ponadto niepewnie można lokować w majętnościach magnatów i szlachty ruskiej cztery zbory: w Haliczanach, Ciapinie, Zasławiu i Ikaźni (ich istnienie jest potwierdzone) oraz w Dowspudzie i Brzostowicy, które działały przypuszczalnie. Można też wspomnieć o hipotetycznie tylko funkcjonującym zborze w Jewiu Ogińskich. Maksymalnie stanowiłoby to zatem aż 56 miejscowości. Dokonana przeze mnie lokalizacja zborów na mapie Henryka Merczynga, a nie uwzględnionych przez niego (Horoszki, Noryńsk, Szczeniatów, Łosiczyn, Sieniutowo w Wielkopolsce oraz funkcjonujące przypuszczalnie: Dowspuda, Brzostowica, Korytnica, Jewie) ma charakter bardzo przybliżony, dokonany na podstawie opisów źródłowych i danych ze Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich....

Badania nad podejmowaniem się posługi duchownej przez „sprotestantyzowanych” przedstawicieli szlachty ruskiej, wymagające zresztą dalszych prac, korekt i uściśleń, wykazały, zgodnie z przewidywaniami i analogiczną sytuacją w Koronie, że nie czyniono tego zbyt chętnie.

W trakcie badań okazało się, że w starszej literaturze historycznej (z XIX i pocz. XX w.) w kontekście niewątpliwych, bezpośrednich związków z reformacją pojawiło się nazwisko kniaziów Ogińskich. Wobec tego, że współcześni badacze, tacy jak Tadeusz Wasilewski, Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, czy ostatnio Tomasz Kempa, uważają kniaziowską gałąź tego rodu za silnie związaną z prawosławiem jeszcze do drugiej połowy XVII wieku, co wyraźnie potwierdzają liczne wzmianki źródłowe z tego okresu, postanowiłam dokładniej przyjrzeć się przesłankom, które mogły skłonić wcześniejszych historyków do zaliczenia Ogińskich w poczet tych rodów, które przejęły się w XVI w. ideologią reformacyjną. Ostatecznie uznałam, że nie można wykluczyć przejściowego zainteresowania protestantyzmem niektórych przedstawicieli tej rodziny w drugiej połowie, czy w końcu XVI w.

Ostatni rozdział pracy poświęciłam wpływowi wyznań reformacyjnych na przemiany kulturalne i językowe magnaterii i szlachty ruskiej. Podstawową trudność stanowił fakt, że dzisiejszych kryteriów ustalania narodowości i świadomości narodowej nie można odnosić do rzeczywistości XVI- czy XVII-wiecznej. Do momentu pojawienia się wyznań reformacyjnych określeń „ruski”, czy „Rusin”, używano głównie – zauważając, oczywiście, odrębność etniczną i językową – w znaczeniu terytorialnym lub wyznaniowym. Pierwszą tendencję pokazują nam wpisy immatrykulacyjne uniwersytetów krakowskiego i zagranicznych. Jeśli chodzi o użycie takich określeń w znaczeniu wyznaniowym, trzeba zaznaczyć, że już w XV w. np. prawosławnych członków litewskiej dynastii panującej nazywano Rusinami z racji przynależności do Kościoła wschodniego (Jan Długosz). Trzeba jednak zauważyć, że już w wieku poprzednim pojawiały się deklaracje odmienne od tego schematu (słynne „gente Ruthenus, natione Polonus” Stanisława Orzechowskiego), które utrudniają wyprowadzanie ostatecznych wniosków w kwestii tożsamości mieszkańców WKL i ruskich ziem koronnych, a następnie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Ścisły związek „religii greckiej” z „ruskością” zauważany w źródłach XV-, XVI- i XVII-wiecznych rozbijały, zdarzające się już od XV w., konwersje prawosławnych na katolicyzm, a na skalę masową w XVI stuleciu właśnie pojawienie się reformacji, której recepcja oznaczała dodatkowy czynnik wzmacniający postępującą od drugiej połowy XVI w. polonizację językową i kulturalną ruskich elit politycznych, a potem również szlachty.

Spośród trzech głównych grup etnicznych składających się na społeczeństwo I Rzeczypospolitej, czyli Polaków, Litwinów i Rusinów (dziś Ukraińców i Białorusinów) wszystkie obecnie posiadają własne państwa. O ile jednak pierwsze trzy nacje pielęgnują swą kulturę i suwerenność (zwłaszcza w zderzeniu z Rosją, a w przypadku nie-Polaków także z Polską), to postawy społeczeństwa białoruskiego w tym względzie są o wiele bardziej skomplikowane. Przyczyny tego stanu rzeczy mają głębokie podłoże historyczne. Bardzo istotny wpływ wywarła w tym przypadku, oczywiście, polityka rusyfikacyjna caratu, a następnie, szczególnie intensywna od 1929 r., władz sowieckich.

Z punktu widzenia historyka – nowożytnika wydaje się jednak, że fundamentalną rolę odegrała w tym przypadku znacznie wcześniejsza utrata przez społeczność ruską elit politycznych na rzecz – początkowo kultury i języka, a następnie świadomości narodowej – nacji polskiej. W tym procesie ważna rola przypadła recepcji ideologii reformacyjnej. W przypadku Rusinów nie doprowadziła ona, tak, jak w wielu krajach europejskich, do rozwoju piśmiennictwa i języka narodowego, a w perspektywie do wykształcenia się nowożytnej świadomości narodowej. Bowiem, mimo podejmowanych przez nielicznych prób propagandy reformacyjnej w języku ruskim (oprócz Szymona Budnego, czynił to Rusin, antytrynitarz, Wasil Ciapński, czy w XVII w. również antytrynitarze na ziemiach ruskich Korony), w większości przypadków przynależność do obozu reformacji, a zwłaszcza do wspólnoty ewangelicko-reformowanej w WKL, prowadziła do polonizacji językowej i kulturalnej jej członków, również tych, którzy przed przyjęciem ideologii reformacyjnej wyznawali prawosławie. Proces ten warunkowały czynniki takie jak, kulturalne spolonizowanie najmożniejszego protektora protestantyzmu w WKL, Mikołaja Radziwiłła „Czarnego”, kadra ministrów rekrutująca się początkowo głównie z ziem Korony, dominacja języka polskiego podczas nabożeństw, kazań i obrad synodalnych, wydawanie większości druków religijnych w języku polskim, używanie polszczyzny w kontaktach z bracia koronną, głównie małopolską oraz udział w życiu tzw. Jednoty Litewskiej rodzin z terenów Korony, które jeszcze w XVI stuleciu osiadły w WKL i z czasem odgrywały rolę filarów tego wyznania. Wspólnota ewangelicko-reformowana WKL jednoczyła więc etnicznych Litwinów, Rusinów, Polaków, a także inne nacje takie jak Niemcy, czy Szkoci.

Wiadomo było już w wyniku wcześniejszych badań, że w dobie kontrreformacji niemal cała elita polityczna i znakomita większość szlachty, która mimo rozwoju Kościołów protestanckich, wciąż trwała przy prawosławiu, porzucała je na rzecz katolicyzmu lub rzadziej – unii kościelnej. Także większość wyznawców ideologii protestanckiej, wcześniej prawosławnych, lub ich potomków odeszła od niej. Ale inaczej, niż w przypadku wcześniejszych katolików, nie wracali oni do wiary ojców, preferując katolicyzm.

W literaturze przedmiotu próbowano odpowiadać już na pytanie, dlaczego tak się działo, jednak bez głębszej analizy zagadnienia. W niniejszej pracy starałam się dokładniej to wykazać. Dodatkowo wskazałam też na fakt, że po doświadczeniach reformacyjnych, reformujący się również Kościół katolicki był bliższy polonizującym się Rusinom pod względem mentalnym i umysłowym niż prawosławie. Reformacja przygotowała więc grunt bardziej podatny pod recepcję katolicyzmu niż rerecepcję prawosławia, co równało się ostatecznej unifikacji i polonizacji kulturalnej i językowej wcześniejszych jego wyznawców lub ich potomków. Zauważyć także wypada, że wcześniej analogiczną rolę odegrało przyjęcie prawosławia przez etnicznych Litwinów, zwłaszcza potomków Giedymina. Doprowadziło to do ich szybkiej rutenizacji kulturalnej i językowej.

Wnioskować więc można, że utrata przez etnos ruski jego elity politycznej i znakomitej większości szlachty na rzecz polskości (m.in. na skutek oddziaływania wyznań reformacyjnych), spowodowała znaczne opóźnienie w kształtowaniu się nowożytnej białoruskiej świadomości narodowej. Bowiem w warunkach Rzeczypospolitej szlacheckiej to właśnie elity polityczne mogły sformułować stosunkowo wcześnie program narodowy, stymulować i wspierać rozwój kultury ruskiej, a ideę narodową, czy też państwową, wyrażać w działaniach politycznych.

Summary

The influence of Protestant confessions on Ruthenian aristocracy and gentry of Lithuanian Grand Duchy in the 16th and the first half of the 17th century (till the end of Sigismund II Vasa’s reign)

The aim of the work is to show the reasons of conversion of the aristocracy and gentry who used to be Orthodox into Protestant confessions (Calvinism and Anti-trinitarism) and again conversion from them. Another area of interest is the influence of Protestant confessions on language, culture and national identity.

The most prominent Lithuanian Grand Duchy Orthodox aristocratic families from the second half of the 16th century were examined, including 14 Ruthenian prince’s families and 15–16 aristocratic families, out of which 5 Ruthenian prince’s families and 10 aristocratic families were connected to Protestant confessions. Next, the motives of conversions, religious activity of the new confessors and their reasons for subsequent conversions (usually into Catholicism) were analysed. The same issues were examined in reference to the gentry. The analysis was based on a sample of 15 families. Assuming the functions of vicars and donating protestant churches (47–56 prayer houses in Ruthenian estates) were also a subject to analysis.

Reformation was one of the most important factors influencing the polonisation of Ruthenian aristocracy and gentry. Additionally, it made the process of awakening of Belarusian national identity slower.

Santrauka

Reformacijos tikybų poveikis Lietuvos Didžiosios kunigaikštystės rusėniškiesiems didikams bei bajorams XVI a. ir XVII a. pirmojoje pusėje (iki Zigmanto Vazos valdymo pabaigos)

Studijoje nagrinėjamas LDK stačiatikių rusėniškųjų didikų ir bajoru santykis su Reformacijos tikybomis (kalvinizmu ir antitrinitarizmu) XVI a. ir XVII a. pirmojoje pusėje. Pagrindinis dėmesys skiriamas šių tikybų recepcijos ir atmetimo problemoms aptarti. Analizuojamas tikybų poveikis rusėniškųjų LDK didikų ir bajorijos kalbai, kultūrai bei tautinės savimonės formavimuisi.

Pastebima, kad tarp LDK didikų giminių, kurie iki Reformacijos buvo susiję su stačiatikių bažnyčia, o jų atstovai XVI a. buvo užėmę LDK aukščiausius urėdus (priskaičiuojama 14 kunigaikštiškų bei 15–16 ponų giminių) išsiskiria 5 kunigaikštiškos ir 10 ponų giminių, kurių atstovai priėmė minėtas Reformacijos tikybas. Studijoje analizuojama rusėniškos diduomenės Reformacijos tikybų recepcijos motyvai, aktyvumas ir galiausiai jų atsimetimo nuo Reformacijos vardan katalikybės priežastys. Tokiu pat aspektu aptariamos ir rusėniškos bajorijos nuostatos. Tiesa, šiuo atveju išvados apie šią socialinę grupę daromos, pasiremiant tik 15 giminių duomenimis. Be to, bandoma apibūdinti rusėniškosios bajorijos laikyseną protestantų dvasininkijos pareigų užėmimo atžvilgiu, aprašyti tos pačios bajorijos bei didikų veiksmus remiant kitatikių bendruomenes. Nustatyta, kad rusėnų valdose veikė 47 tokių bendruomenių maldos namai. Hipotetiškai manoma, kad jų skaičius galėjo siekti iki 56.

Apibendrinant tyrimą, teigiama, jog Reformacija buvo vienu iš svarbiausių veiksnių polonizuojant rusėniškuosius LDK didikus ir bajoriją. Tuo pačiu ji įtakojo ir vėlesnę baltarusių tautinės savimonės brandą.

Примечания

186. Autoreferat pracy doktorskiej obronionej w dniu 15 V 2003 r. w Instytucie Historii Uniwersytetu w Białymstoku; promotor – prof. dr hab. S. Alexandrowicz (UMK w Toruniu); recenzenci – prof. dr hab. Andrzej Wyczański (UwB), prof. dr hab. T. Wasilewski (UW).

187. Na przełomie XVI i XVII wieku oraz w pierwszej połowie XVII stulecia awansowali także przedstawiciele Kopciów, Mieleszków i Stetkiewiczów, ale wśród nich nie znalazłam wyznawców ideologii protestanckiej.