Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Р. Микнис. Дневник Михала Ромера, ноябрь 1920: оригинал

Очерк жизни Михала Ромера и записи его дневника 6-10 ноября 1920 года: путь из занятого Желиговским Вильнюса в Каунас через Лиду, Волковыск, Белосток, Гродно и Сувалки. С. 69-80. Текст на языках издания.

Podróż Michała Römera z Wilna do Kowna w listopadzie 1920 r. – fragment „Dziennika”

Rimantas Miknys (Instytut Historii Litwy)

Michał Römer (Michael Pius Paschalis von Römer)188, ur. 17 V 1880 w majątku w Bohdaniszkach w powiecie nowoaleksandrowskim, gub. kowieńskiej w Litwie etnograficznej, zm. w Wilnie 22 II 1945. Absolwent elitarnej Petersburskiej Szkoły Prawa (1901), student Uniwersytetu Jagiellońskiego (1901–1902) i paryskiej Szkoły Nauk Politycznych (1902–1905). Prawnik, publicysta, działacz społeczny i polityczny; to jedna z najwybitniejszych postaci działających na polu stosunków polsko-litewskich w pierwszej połowie XX w. Był ostatnim przedstawicielem linii Römerów z Bohdaniszek. Reprezentował XII pokolenie tego szeroko rozgałęzionego na Litwie rodu, który w XVII w. przeniósł się z Inflant do Rzeczypospolitej.

M. Römer był znanym działaczem demokratycznym, jednym z twórców tzw. ideologii krajowej. W 1905 r. zamieszkał w Wilnie i zaczął wydawać organ polskiej inteligencji „Gazetę Wileńską”. Propagowane przez nią „stanowisko krajowe” miała być płaszczyzną porozumienia między wieloetniczną ludnością ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego poprzez równorzędność wszystkich ludów tam zamieszkujących. Pismo podkreślało odrębność interesów tych ziem zarówno od Rosji, jak i Królestwa. Uchodząc przed grożącym mu wyrokiem władz rosyjskich, w sierpniu 1906 r. Römer opuścił nielegalnie Litwę i zamieszkał w Krakowie. Tam powstała w ciągu roku jego praca: „Litwa. Studium o odrodzeniu narodu litewskiego”. W latach 1907–1915 pracując w Wilnie, starał się doprowadzić do współdziałania między demokratami polskimi, litewskimi i białoruskimi. Czynił to między innymi działając w szeregu towarzystw i organizacji zarówno polskich, jak i litewskich (publikował w prasie polskiej, litewskiej i białoruskiej, wszędzie starając się propagować idee krajowe) oraz za pośrednictwem kanałów masońskich, kierując lożą „Litwa”.

W chwili wybuchu wojny Römer zajął stanowisko antyrosyjskie, będąc jednym z organizatorów konspiracji niepodległościowej w Wilnie. Propagując odrębność ziem Litwy i Białorusi, był równocześnie zwolennikiem utrzymania ich związków z Polską. To idea zespolenia „sprawy litewskiej ze sprawą polską” w walce o niepodległość sprawiła, iż w maju 1915 r. opuścił Wilno i przedostał się do Legionów Polskich. Lata 1915–1917 spędzone w Legionach to okres nieustannych inicjatyw Römera na rzecz odbudowy państwowości Litwy. Bezowocność tych wysiłków sprawiła, iż po opuszczeniu obozu internowanych legionistów w Szczypiornie w sierpniu 1917 r., rozgoryczony odsunął się od polityki. Pracował na stanowiskach sędziego pokoju w Kolnie i sędziego okręgowego w Łomży. Powrócił na krótko do polityki w kwietniu 1919 r., kiedy ulegając prośbie Józefa Piłsudskiego, zgodził się wyjechać z tajną misją dyplomatyczną do Kowna. Niepowodzenie misji, wobec stanowczej odmowy Litwinów, sprawiło, że rozgoryczony definitywnie wycofał się z polityki.

Gdy w r. 1920 stosunki polsko-litewskie weszły w krytyczną fazę i przyszło wybierać między Polską a Litwą, wybrał Litwę. W niepodległej Litwie zajął się pracą naukową, stając się wybitnym specjalistą prawa konstytucyjnego. Trzykrotnie (1927–1928, 1933–1936, 1936–1939) pełnił godność rektora Uniwersytetu im. Witolda Wielkiego w Kownie, reprezentował też Litwę przed haskim Trybunałem Sprawiedliwości w sporze o Kłajpedę (1932), był członkiem Najwyższego Trybunału w Kownie (1921–1928). Życie swoje związał z Litwą, ale do końca czuł się Polakiem litewskim, starając się możliwie jak najwięcej zrobić dla rozwiązania konfliktu polsko-litewskiego.

Pozostawił ogromny i bardzo wysoko oceniany dorobek naukowy z różnych dziedzin prawa, głównie prawa konstytucyjnego. Pracą jego życia jest znany badaczom, liczący 40 woluminów dziennik z lat 1911–1945, zdeponowany w bibliotekach Akademii Nauk Litwy i Uniwersytetu Wileńskiego189. Dziennik M. Römera jest dokładnym zapisem każdego dnia jego autora. Z Dziennikiem M. Römer nie rozstawał się prawie nigdy. Zapis z danego dnia starał się pomieścić na jednej stronie. Tematyka Dziennika jest bardzo bogata: życie osobiste autora, nawet bardzo intymne chwile, realia kulturalne, społeczne i polityczne Wilna i Litwy a także i Polski, obok tego próby ocen sytuacji międzynarodowej, bardzo cenne dziś charakterystyki, portrety psychologiczne osób ze sfer politycznych, kulturalnych i naukowych z którymi Römer stykał się lub współpracował i które w tym czasie odgrywały znaczącą rolę (Józef Piłsudski, Antanas Smetona, Mieczysław Niedziałkowski, Andrius Bulota, Bolesław Limanowski, Józef Albin Herbaczewski, Aleksandr Prystor, Jonas Vileišis, Władysław Semkowicz, Mykolas Biržiška i inni). Obok nich są w Dzienniku i charakterystyki zwykłych ludzi, krewnych z którymi stykał się w swoim życiu. Dominują Polacy i Litwini, ale są i Białorusini, Niemcy, Żydzi i Rosjanie. Jest w Dzienniku dużo opisów realiów życia codziennego, relacji Römera z różnych zebrań, dyskusji, spotkań poufnych i konspiracyjnych, takich jak zebrania masońskie, narady polsko-litewskich demokratów i ludowców itp. Opisane są one stenograficznie i dlatego przedstawiają bardzo cenne źródło informacji, których często nie można odnaleźć w oficjalnych dokumentach tego czasu.

Dziennik jest pisany ręcznie, w języku polskim. O potrzebie publikacji Dziennika wielokrotnie przypominał redaktor paryskiej „Kultury” Jerzy Giedroyc. Redaktor interesował się nim przede wszystkim jako świadectwem złożonych stosunków Polaków i Litwinów oraz Litwy i Polski. Niektóre fragmenty Dziennika były publikowane190. Trzeba zaznaczyć, że także zrobiono pierwsze kroki do publikacji Dziennika w całości. W tym celu na początku 1998 r. utworzono zespół historyków z Litwy i Polski z prof. dr. hab. Juliuszem Bardachem na czele. Do zespołu weszli z polskiej strony: Bronislovas Makauskas, Jan Jurkiewicz, Zbigniew Solak, Krzysztof Tarka, a z litewskiej – Česlovas Laurinavičius, Jan Sawicki, Rimantas Miknys. Zadaniem zespołu jest opracowanie naukowe i przygotowanie do edycji tekstów Dziennika Michała Römera za lata 1918–1922, czyli tomy 25–29. Akurat w nich znajduje się materiał obejmujący najbardziej gorący okres stosunków polsko-litewskich: od 30 czerwca 1918 r. do 27 stycznia 1922 r. Obecnie prace są w końcowym stadium.

Poniżej publikujemy fragment Dziennika obejmujący zapiski z początku listopada 1920 r., a poczynione w czasie podróży z Wilna do Kowna, którą Römer odbywał przez Lidę, Wołkowysk, Białystok i Suwałki; zawierający interesujący opis życia na pograniczu litewsko-białorusko-polskim, charakterystyki cywilów, wojska, świata urzędniczego.

1920 listopad 6–10 – Podróż Michała Römera z Wilna do Kowna (fragment „Dziennika”)

6 listopada, rok 1920, sobota

A więc dzień wyjazdu z Wilna. Błogosław mi Boże na drogę. Normalnie – droga z Wilna do Kowna to przejażdżka, dziś – podróż cała. Podróż ta tym trudniejsza, że nie wiadomo którędy jechać i jak przez puszczę dziewiczą, trzeba dopiero torować drogę. Jadę na Suwałki, ale któż zaręczy, że można tamtędy przejechać i że nie trzeba będzie zawracać stamtąd na Warszawę, Gdańsk, Ejdkuny191 albo Kłajpedę.

Nie rozbierałem się w nocy i wstałem raniutko po ciemku jeszcze. Udałem się przede wszystkim na poszukiwanie sposobu lokomocji, aby przetransportować rzeczy z mieszkania na dworzec. Dorożek o tej porze na ulicy ani śladu. Dziś dorożkarz w mieście – to wielki pan. Nie ma się go na zawołanie, jak to kiedyś bywało. Znalazłem wreszcie przypadkowo na ulicy tragarza, który niósł akurat rzeczy jakiegoś pana z kolei z pociągu warszawskiego. Umówiłem go za 100 mk. polskich i wkrótce miałem już rzeczy na dworcu. W sam czas przyszedłem, bo już ogonek zastałem przy kasie biletowej długi. Bilet wziąłem wprost do Białegostoku. Pociąg, który chodzi z Wilna do Lidy 2 razy na tydzień i stanowi jedyną łączność Wilna ze światem, był naturalnie przepełniony. Sztuką jest nie lada dostać się do wagonu, szczególnie cywilowi, który choć zapłacił za bilety, jest na łasce tłumu bezpłatnych pasażerów – żołnierzy. Szczęściem, przyjęto mię do wagonu towarowego, zajętego przez eskortę wojskową, towarzyszącą jakimś aresztowanym żołnierzom. Oprócz mnie było tam jeszcze z kilkanaście osób cywilnych, w tej liczbie chłopi spod Bastun192, Bieniakoń193 i Lidy194. Ten lud wiejski, na którym Polacy fundują195 polskość tej części kraju, używa jednak między sobą mowy białoruskiej i tą samą mowę wciąż słyszałem na stacjach po drodze z ust miejscowego ludu, nie tylko chłopów, ale nawet kolejarzy. To samo obserwowałem i w samej Lidzie. W mowie tego ludu, tak jego białoruszczyźnie, jak polszczyźnie, dużo jest jednak zwrotów i akcentów lub też fonetyki litewskiej. Zdaje mi się na przykład, że litewskiego pochodzenia fonetycznego są takie dźwięki jak „w Lidzia” („w Lidzie”) lub „wilęski” („wileński”) „dworząski” („dworzański”). W pierwszym wypadku („w Lidzia”) „e” końcowe zupełnie w ten sam typowy sposób przeradza się dźwiękowo w „a” lub „ea”, jak litewskie „e” otwarte; „ę” i „ą” w wyrazach „wilęski” i „dworząski” wymawiają się przez lud tutejszy nie jak ściśle nosowe polskie „ę” i „ą”, lecz jak „ę” i „ą” litewskie, w których po odpowiedniej samogłosce „e”, „a” słychać szczątkowe „n”; „wilęski” i „dworząski” w [...]196 brzmieniu białoruskim, po polsku byłoby „wileński” „dworzański”, z ruska byłoby „wilenski” „dworzanski” z całkowitymi dźwiękami „an”.

W wagonie zmarzłem porządnie, zanim dojechałem do Lidy. Ale oto i Lida wreszcie. Tu nowy kłopot. W Lidzie, która tytularnie należy do terytorium „Litwy Środkowej”, stoi wojsko polskie nie maskowane i władze okupacyjne polskie. Tu dla dalszej jazdy trzeba wizować przepustki wileńskie w miejscowej „defensywie”197198 polskiej. Lokal tej „defensywy” mieści się w miasteczku o parę wiorst od dworca. „Defensywa” nie zadała sobie trudu umieszczenia ekspozytury na dworcu ku wygodzie podróżnych. Aby udać się do „defensywy” trzeba gdzieś zlokować rzeczy, bo są za ciężkie, by je ze sobą do miasta dźwigać. Tymczasem na dworcu nie ma ani ubikacji199 dla przechowania rzeczy, ani tragarzy. Dworzec zalany gromadami żołnierzy i podróżny z rzeczami, któremu trzeba śpieszyć [się] do miasta, do „defensywy”, jest bezradny. Na szczęście spotykam Zygmunta Nagrodzkiego juniora200, bawiącego w Lidzie w przejeździe do Wilna. Ten okazał się na tyle uprzejmy, że mi pomógł przenieść rzeczy i zlokować je w pobliskim domku lokaja kolejowego, którego znał. Wtedy pospieszyłem do miasta do „defensywy”. Oczywiście, że musiałem się wyrzec jechania dziś z Lidy dalej, bo do odejścia pociągu na Warszawę było tylko 1 1/2 godziny czasu, ale już mniejsza o to. W Lidzie w „defensywie” nowy zawód. Od godz. 5 do 7 wieczór stałem w ogonku w „defensywie” przed drzwiami biura „oficera inwigilacyjnego” (co za osobliwa nomenklatura!), aż gdy wreszcie zostałem dopuszczony do wnętrza, gdzie w osobie oficera „inwigilacyjnego” ujrzałem znajomego p. Kraszewskiego, brata p. Januszkiewiczowej z Łomży, dzielnego z czasów okupacji niemieckiej w Polsce peowiaka201, omalże nie rozstrzelanego przez Niemców, to się okazało, że trafiłem nie do tego lokalu „defensywy”, który wizuje przepustki w kierunku Wilna do Polski, jeno do tego, który wizuje je w kierunku przeciwnym. Ponieważ w każdym razie muszę już nocować w Lidzie, więc wszystko jedno. Jutro załatwię sprawę we właściwym urzędzie. Zapoznałem się w „defensywie” z niejakim Kutyłowskim, znanym mi z widzenia, naczelnikiem taboru magistrackiego w Wilnie, który, jak ja zbłądził i trafił do niewłaściwego lokalu defensywy, i razem z nim, i jego towarzyszem podróży, strażakiem z Wilna, zanocowałem w zajeździe żydowskim w Lidzie.

7 listopada, rok 1920, niedziela

Drugi dzień mojej podróży do Kowna. Nocleg w Lidzie wypadł bardzo dobrze. Czuję się wypoczęty. Za 25 marek polskich od osoby przenocowaliśmy z Kutyłowskim i jego towarzyszem strażakiem w zajeździe żydowskim. Dano nam mały, ale bardzo ciepły pokoik z 1 łóżkiem i 1 kuszetką. Ja zająłem kuszetkę, Kutyłowski ze strażakiem – łóżko. W osobie Kutyłowskiego miałem przyjemnego kompana. Wesoły to i facetny to człowiek, rubaszny, pół-inteligient, z gruntu dobry i zacny. Oryginalnym trafem ma on ten sam zwyczaj, co ja: używanie wyrazów „panie mój”, które stawia co kilka słów w mowę swoją. Jakoś dotąd, nie zdarzyło mi spotkać nikogo, któryby konkurował ze mną pod tym względem, tak że gotów byłem przypisywać sobie monopol na „panie mój”. Teraz przekonałem się, że mam rywala.

Wstaliśmy raniutko i pierwszą rzeczą naszą było pójść do stodoły obejrzeć żywego wilka, którego przywieziono w przeddzień, o czym nas z wieczora uprzedziła gospodyni zajazdu. Był to młody piękny wilczek wiosenny, złapany przed kilku miesiącami gdzieś w lasach za Mołodecznem202 a obecnie nabyty przez jakiegoś oficera polskiego, który go do Polski furmanką odsyła. Wilk leżał na wozie na łańcuchu. Swojski i miły. Pokarmiliśmy go trochę a raczej obudziliśmy w nim apetyt kawałkiem skórki od słoniny i chlebem. Wilk zgrabnie złaził z woza, znów się drapał na miejsce, czyniąc to zręcznie, jak akrobata, przymilał się do nas, piszczał. Podobno spotkanie wilka wróży powodzenie w przedsięwzięciu. Jeżeli tak, to może mi się moja podróż do Kowna uda. Rozpoczęcie podróży wczoraj, w sobotę, ma być także znakiem dodatnim. Sobota, dzień Matki Boskiej, jest dniem szczęśliwym, dniem najlepszym do rozpoczynania podróży i w ogóle wszelkiej sprawy. Jest to dzień, w który podług tradycji zawsze słońce, choć na chwilę musi wyjrzeć zza chmur i uśmiechem Marii opromienić ziemię; i rzeczywiście obserwacja wskazuje, że co najwyżej, nawet w naszym posępnym klimacie, zaledwie jest kilka sobót w roku, w których słońce nie zaświeci. Kto nie wierzy – niech zechce sam sprawdzić cierpliwie.

W „defensywie” uzyskaliśmy wizy przepustek. Na mojej przepustce w wizie udzielono zezwolenie na jazdę do Suwałk203. Jeszcze było jedne utrapienie – mianowicie kwestia świadectwa o szczepieniu cholery. Nikt dokładnie nie wie, czy to jest wymagane, czy nie. Jedni podróżny twierdzą, że bez takiego świadectwa jechać nie wolno, inni – że nie jest konieczne. Do ostatka trwała ta niepewność, ale wreszcie siedliśmy do pociągu i nikt takiego świadectwa od nas nie żądał. Ja miałem od Narkiewicza204 na zapas świadectwo o szczepieniu cholery, ale nie było na nim pieczątki, więc wartość jego była wątpliwa.

Jazda z Lidy do Wołkowyska205 wobec wczorajszej, była wspaniała. Jechaliśmy w wagonie osobowym III klasy i nie było tłoku. Choć do Mostów206 na Niemnie jedzie się przez terytorium, które „Litwa Środkowa” uznaje za swoje, ale okupacja polska miała tu zupełnie wszelkie cechy pozorne Litwy [Środkowej]. Już w Lidzie wszystko, co jest urzędowe, jest tylko polskie bez żadnej maski „środkowo-litewskiej”. W wagonie do Wołkowyska jechaliśmy ja, Kutyłowski „panie mój”, jego strażak, p. Pieślakowa młoda z Wilna i jeszcze jakaś pani z Wilna. O godz. 9 wieczorem pociąg stanął w Wołkowysku. Wysiadłem. Pociąg na Białystok, idący przez Wołkowysk z Baranowicz207, który miał już być na stacji, spóźnił się. Dworzec w Wołkowysku był zapchany tłumami żołnierzy. Takie masy wojska są w ruchu, że podróżowanie kolejami na terenach zajętych przez Polaków, jest dla osób cywilnych prawdziwym nieszczęściem, szczególnie dla biednych Żydów, którzy są prawdziwymi męczennikami w Polsce, przedmiotem ciągłych grubiańskich żartów, szykan a nawet rabunku ze strony żołnierzy polskich. Żyd, który podróżuje koleją w Polsce, to śmiałek nie lada. Toteż chyba tylko mus ostateczny pcha Żyda na tę drogę. Coś dziwnego, że w tych warunkach nie może się nawiązać handel, wymiana towarów itp. Po tych leciech wojny soldateska jest tak rozzuchwalona i tak nic sobie z „cywila”, a szczególnie z Żyda nie robi, uważając tylko siebie – wojsko – za jakiś lud wybrany, któremu wszystko wolno i któremu wszystko służyć bez zastrzeżeń powinno, że nikt i nic przeciwstawić się temu rozwydrzeniu obyczajów i samowoli nie jest w stanie. Biedni Żydzi, których los zmusza do podróżowania, usuwają się w wagonach i na dworcach w najgłębszy cień albo też starają się podszyć się pod podróżnych chrześcijan o tyle poważnych i statecznych, żeby mogli im służyć za rodzaj karawanu. Usiłują w powadze towarzysza podróży, chrześcijanina, znaleźć osłonę swego nieszczęsnego Żydostwa, które jest ich przekleństwem w podróży. Takiego też i ja miałem w Wołkowysku Żydka, który się przyczepił do mnie i szukał we mnie protekcji. Strzegł on rzeczy moich, pomagał mi je dźwigać itp., byłem mu tylko pozwolił trzymać się ze mną na drodze, bo czuł, że sam mój wygląd będzie działać na wybryki soldateski poskramiająco. Byliśmy też świadkami hecy w stylu antysemickiem, urządzonej na dworcu wołkowyskim przez kilku pijanych żołnierzy, którzy umyślnie wyszukiwali po kątach Żydów, przedrzeźniali ich, urządzali hałaśliwe widowisko z nieszczęsnych ofiar ku uciesze zgrai łobuzów żołnierskich, stanowiących galerię dla ekscesów pijackich tych kilku śmieszków.

Ku honorowi naszych Litwinów muszę też zaznaczyć, że żołnierze litewscy nigdy sobie w podróżach na takie burdy i hece antysemickie nie pozwalają. Obyczajność żołnierzy litewskich jest w takim stosunku do obyczajności żołnierzy polskich jak niebo do ziemi.

8 listopada, rok 1920, poniedziałek

Dopiero nad ranem, o jakiejś godz. 4., wyjechaliśmy z Wołkowyska na Białystok208. Aby się dostać do pociągu, trzeba było wywiedzieć się psim swędem, że pociąg z Baranowicz już przyszedł, ale zatrzymany został opodal od stacji, gdzie też stoi na torze zapasowym. Stopniowo, w miarę jak wieść szerzyła się śród podróżnych wyczekujących pociągu na dworcu, ten i ów zabierał po cichu swoje manatki i wymykał się torem [w] wiadomym mu kierunku, by wyszukać pociąg i zająć w nim zawczasu miejsce. Dzięki memu Żydowi dowiedziałem się i ja w porę o pociągu i ruszyłem z nim po miejsce. Blisko o 1/2 wiorsty od dworca zastaliśmy nasz pociąg, a upewniwszy się, że to pociąg białostocki, wpakowaliśmy się do jednego z wagonów towarowych, gdzie już było kilku Żydków i jakaś legionistka. Wkrótce i żołnierze z dworca napływać zaczęli gromadnie i niebawem zarówno nasz wagon, jak cały pociąg, były pełne. Gdy pociąg podano pod peron dworca, już miejsca w nim nie było.

Niepodobna uniknąć tłumów żołnierzy w pociągach na terytorium polskim. We wszystkich bez wyjątku kierunkach jadą ich stada całe. A sprawa tym się jeszcze pogarsza, że na całym terenie polskim ograniczono na dni 10 ruch osobowy na kolejach w ten sposób, że na każdej linii idzie dziennie tylko po 1 pociągu. Kto w tych czasach nie jeździł, temu trudno wyobrazić, co się w pociągach i na dworcach dzieje i jaką męką jest teraz podróżowanie Gorsze przepełnienie widziałem tylko raz w życiu, mianowicie w listopadzie 1918, gdym jechał z Białegostoku do Wilna i gdy dziesiątki tysięcy jeńców ciągnęły z Niemiec i Austrii do Rosji.

Nasz wagon towarowy był zapchany żołnierzami. Dominującą grupę stanowił oddział jakichś taborytów czy prowiantowców, którzy ze swym porucznikiem i gromadą worów z prowiantem zajęli połowę wagonu. Wory złożyli na ziemię i całą ławą legli na nich, tworząc mieszaninę ciał leżących i wzdłuż, i w poprzek, i jedne na drugich, tak że niepodobna było rozpoznać członki, bo gdzieś spod nogi raptem wyrastała głowa, gdzie indziej sterczały w bezładzie ręce itd. Większość się pospała, tylko dwóch przez noc całą drogę zabawiało bezpłatnie cały wagon, nie przestając śpiewać, sypać anegdotami, powiastkami, konceptami, zachowując się hałaśliwie i przeważnie w języku ukraińskim, a częściowo rosyjskim. Był tam dowcip, było wyuzdanie sprośne, ale wszystko to wesoło, bez złośliwości, bez szykan względem kogokolwiek. Śród garstki publiczności cywilnej były 2 młode i dość przystojne Żydóweczki. Wnet śmieszkowie wagonowi zabrali się do nich i rozpoczęło się widowisko zalotów żartobliwych, nieraz sprośnych, budzących śmiech w wagonie. Jedna z Żydóweczek broniła się i odcinała dzielnie, umiejąc nawet zdobyć przewagę nad zalotnikami; druga nie wytrzymała ataków i rychło z wagonu uciekła. Żydóweczka, która się ostała, choć męczona, ściskana za nóżki, pieczona żartami i słówkami, dotrzymała placu i zwyciężyła, bo chłodem swoim i taktem obudziła w końcu w zmęczonej atmosferze niewyspanego ranka iskrę tęsknego sentymentu w jednym z zalotników, który wreszcie zaczął uderzać w nuty rzewne, gdy ona, dumna i chłodna, poprzez pozory obojętności w tonie swoim zdradzała już po tym uciechę zwycięstwa i zapanowania nad mężczyzną. Coś, jak tchnienie wieczystej miłości wyrosło rano niespodzianie z tej hałaśliwej nocy w wagonie. Był to kontrast barwny, pełny subtelnego efektu. Zaloty, choć rubaszne a nawet sprośne, nigdy nie budzą tego niesmaku, co hece humoru w Polsce. Bo zaloty między młodymi są zawsze czymś naturalnym, co bez względu na formę odrażającym nigdy nie jest.

Dopiero o południu dojechaliśmy do Białegostoku. Tu nowy kłopot na dworcu: co robić z rzeczami? Miejsca do przechowania rzeczy nie ma, ani tragarze, ani w bufecie nie chcą brać do przechowania rzeczy. Musiałem zanieść do hoteliku naprzeciwko dworca i wziąć numer specjalnie dla zlokowania rzeczy. Okazało się, że dla dalszej jazdy do Suwałk moja przepustka wileńska z wizą lidzką nie jest wystarczająca i że trzeba wystarać się z Białegostoku o nową przepustkę. Dało się to jednak szybko zrobić. Udałem się do starostwa, gdzie wnet przepustkę uzyskałem, stamtąd do „defensywy”, gdzie dokonano wizy do przepustki. Zaniepokojony jestem co do dalszej drogi, bo mówiono na dworcu, że po dojechaniu do Łosośny (ostatnia stacja przed Grodnem, jadąc z Białegostoku), bo do Grodna pociągi nie dochodzą ze względu na zniszczony most na Niemnie i na Suwałki trzeba się przesiadać w Łosośnej – jest z Łosośny do Suwałk tylko jeden pociąg osobowy, tzw. stopowy, raz na tydzień i że właśnie odchodzi on z Łosośny w nocy z poniedziałku na wtorek; a ponieważ z Białegostoku na Łosośnę mógłbym wyjechać tylko o godz. 4 po północy, więc już na pociąg suwalski trafić bym nie mógł – aż za tydzień. Poza tym pociągiem etapowym chodzą z Łosośny na Suwałki tylko pociągi z transportami wojennemi, na które tylko w drodze łaski można się dla przejazdu dostać. Jeżeli to prawda – to [...]209

9 listopada, rok 1920, wtorek

Czwarty dzień podróży z Wilna do Kowna. W Białymstoku zanocowałem, bo jeżeliby prawdą było, co słyszałem wczoraj, że na tygodniowy pociąg z Łosośny do Suwałk już się spóźniłem, to nie było po co spieszyć [się], a chciałem zarówno wypocząć, jak zobaczyć się ze znajomymi w Białymstoku i zasięgnąć od nich wieści o Łomży210. Łomża, odkąd spędziłem w niej 2 lata w sądzie, ma dla mnie urok wspomnień, które przypadkowa obecność w Białymstoku obudziła szczególnie żywo. Gdyby nie nadzwyczajne trudności podróży w obecnych czasach i nie obawa o wyczerpanie gotówki, którą mieć muszę na zapas, bo nie wiadomo jeszcze, czy uda mi się z Suwałk wyjechać wprost na Kowno i czy nie będę jeszcze zmuszony zwracać stamtąd na Warszawę i tak dalej, to bym sobie z radością pozwolił stąd na umyślną wycieczkę do Łomży. Cóżby to była za radość odwiedzić moją kancelarię wydziału odwoławczego karnego w sądzie, moje dziewczynki przywiązane, spotkać się z Lusią211, pogawędzić z kolegami sędziami, wreszcie nawet przejść się po ulicach Łomży! Na to sobie pozwolić jednak nie mogłem, więc chciałem przynajmniej tu się zobaczyć z ludźmi, który mnie z Łomżą łączą. Jakże nie skorzystać z takiej okazji przypadkowej, która nieprędko się może powtórzy. Wiedziałem, że jest tu w Białymstoku notariuszem Bolesław Urbanowicz, były nasz prokurator łomżyński, jest sekretarzem Sądu Okręgowego Podbielski, b. podsekretarz w wydziale cywilnym Sądu w Łomży; są sędziami okręgowemi Święcicki, b. sędzia pokoju i mój następca w Kolnie Lipko, b. podprokurator z Łomży. Lipkę jednak i Święcickiego nie zastałem w Białymstoku. Podczas inwazji bolszewickiej na Białystok wyjechali oni stąd i wstąpili w charakterze ochotników do wojska polskiego, skąd jeszcze nie wrócili212. Natomiast Urbanowicza i Podbielskiego zastałem. Urbanowicz sam niewiele wiedział o Łomży, ale za to Podbielski, u którego zanocowałem, dużo i szczegółowo mi opowiadał o Łomży i łomżyniakach. Okazuje się, że w czasie inwazji bolszewików [...]213 większa część ludności a nawet inteligencji i w tej liczbie cały personel pracowników kancelaryjnych sądowych w Łomży był na miejscu, to znaczy z Łomży nie uciekał, choć oczywiście nie funkcjonował w sądzie. Prezes Filochowski jednak, prawie wszyscy sędziowie, oprócz Łubieńskiego i Piwkowskiego, prokuratura, sędziowie śledczy – uciekli. Wielu młodszych wstąpiło do wojska. Między innemi zabity został na wojnie, jako żołnierz, sędzia śledczy Tadeusz Wajcht. Przed wkroczeniem bolszewików do Łomży przez jakiś tydzień toczyły się gorące bitwy na linii fortów łomżyńskich. Panie łomżyńskie niezmiernie gorliwie opiekowały się i wspomagały żołnierzy broniących miasta przed bolszewikami. Inwazja bolszewicka trwała w Łomży 3 tygodnie. Zbyt wielkich gwałtów w samym mieście bolszewicy nie czynili. Niektóre jednak mieszkania tych, co uciekli, zostały przez bolszewików ogołocone (na prz[ykład] mieszkanie prezesa Filochowskiego; częściowo sędziego Skarzyńskiego). Kilku osób z miejscowej inteligencji łomżyńskiej z obozu radykalnego, jak adwokat Lachowicz214, p. Januszkiewiczowa, Stolnicki215, Szwejcer, brało po trochu udział w działalności bolszewickiego rewkomu w Łomży, chociaż udział ten był w istocie nieszczery i zmierzał do paraliżowania antynarodowej i antyspołecznej działalności tej instytucji. Jednak po tym prawica zaatakowała gwałtownie tych, co wzięli w tym udział. W szczególności ucierpiał z tego powodu Lachowicz, którego koledzy adwokaci zbojkotowali i który prawdopodobnie zostanie wyrzucony z adwokatury.

Napisałem z Białegostoku do Lusi Roszkowskiej i do prezesa Filochowskiego. W ogóle przez te 2 dni pobytu w Białymstoku czułem się trochę owiany atmosferą łomżyńską. Na ulicach spotykałem chłopów tego samego typu, ubioru, co pod Łomżą, może i z Łomżyńskiego nawet, boć terytorium b. gubernii łomżyńskiej podchodzi bliziutko pod Białystok. Budziło to we mnie uczucie czegoś bliskiego, budziło sentyment polski, który przecie drzemie zawsze we mnie, mimo mojego patriotyzmu litewskiego. Kocham jednak tę Polskę, której tyle, niestety, mam do zarzucenia w jej stosunku do Litwy, kocham i mam jakąś specjalną cząstkę serca, która jest polskością przepojona i nią tętniąca. Ten przejazd przez Białystok był dla mnie jakby jakąś kąpielą polską. Na dworcu też w Białymstoku widziałem kilka osób, które mi były dobrze z Łomży z widzenia znane; ich widok był mi teraz miły, jak widok czegoś bardzo bliskiego. Mam naturę przywiązującą się głęboko i serdecznie, w której wspomnienia wypełniają dużą część życia.

Samo miasto Białystok jest przeważnie żydowskie, a Żydzi tu mają cechy Żydów litewskich z językiem rosyjskim. Białystok więcej jest żydowskim, niż nawet Wilno. Ale za to ludność chrześcijańska w Białymstoku jest wybitnie polska, prawie równie czysto polska, co w Łomży. Ruch uliczny w Białymstoku – ogromny. Po opustoszałym Wilnie ruch ten wielkomiejski szczególnie się rzuca w oczy.

Próbowałem też odwiedzić mojego starego przyjaciela Feliksa Filipowicza216, z którym kiedyś w 1907 r. żyłem w wielkiej i serdecznej przyjaźni na emigracji w Krakowie. Jest on tu aptekarzem i bardzo ruchliwym, i popularnym działaczem społecznym w Białymstoku, bodaj że najpopularniejszą postacią w mieście. Jest on obecnie prezesem białostockiej Rady Miejskiej. Nie zastałem go jednak, niestety, w domu.

Od godz. 2. po południu zasiadłem już z rzeczami na dworcu. Musiałem tu przesiedzieć większą część dnia, wieczór i znaczną część nocy, bo pociąg na Łosośną odchodził dopiero o godz. 4. po północy. Oczywiście i tu zgromadziły się pod wieczór niemniejsze tłumy żołnierzy oczekujących pociągów, jak w Wołkowysku lub Lidzie. Ale za to dowiedziałem się rzeczy przyjemnej, że od dziś zaczynają chodzić pociągi bezpośredniej komunikacji Warszawa – Suwałki przez Białystok – Łosośnę. Wszelkie moje frasunki wczorajsze upadają. W Łosośnie wcale nawet przesiadać [się] nie trzeba będzie. Sobota i wilk, pod których znakiem rozpocząłem tę podróż, nie zawiodły dotąd pokładanych w nich nadziei.

10 listopada, rok 1920, środa.

Przy wyjeździe w nocy z Białegostoku spotkała mnie przygoda, która mnie bardzo obeszła. Zostałem okradziony. Gdyby tylko skradziono mi pieniądze, byłaby to rzecz mniejsza. Pieniądze dziś są, jutro ich nie ma i odwrotnie. Ale skradziono mi to, co mi było spośród rzeczy moich najdroższe: mój stary zegarek złoty – pamiątka po moim kochanym, świętej pamięci przyjacielu z lat szkolnych z Petersburga, Piotrze Szymkowiczu217. Cała podróż i cały mój powrót do Kowna mniej warte, niż ta jedna rzecz pamiątkowa. Przywiązuję się do ludzi, przywiązuję się do wspomnień, ale nie mniej przywiązuję się do rzeczy moich, a niektóre z moich rzeczy osobistych są mi droższe od wielu przyjaciół. Do takich rzeczy najdroższych, najukochańszych przeze mnie, należał ten zegarek. Nie chodzi mi tak o jego wartość materialną, która sama przez się także była wybitna, bo zegarek był złoty, doskonałej firmy genewskiej „Mermod fils”, chronometr na 30 rubinach, ponadto repetier218, wydzwaniający bardzo melodyjnym dźwiękiem – za pociągnięciem sprężynki – godziny, kwadranse i minuty, i z zegarkiem łańcuszek złoty masywny, ładnego kształtu, a u łańcuszka pęczek breloków, z których każdy stanowił samodzielną pamiątkę, ale chodzi mi nade wszystko o wartość osobistą rzeczy pamiątkowej, rzeczy, która nie tylko była mi pamiątką po dawno zmarłym przyjacielu, ale do której już przywykłem i która stała się jakby cząstką mnie samego. Ten zegarek miałem od lat 23, od roku 1897. Cała młodość moja z nim się zrosła. Mój kolega i przyjaciel szkolny Szymkowicz, odbierając sobie w jesieni r. 1897 życie przez oczadzenie, w liście do ojca swego, biskupa prawosławnego, zapisał zegarek ten mnie, prosząc jednocześnie mnie, bym go nosił stale. Spełniałem dotychczas wolę zmarłego, a oto dziś w tym przeklętym Białymstoku, słynnym z kradzieży na dworcu, skradziono mi go. Skradziono w chwili, gdy nie mogłem upilnować zegarka. Obejrzałem się, że nie ma zegarka, dopiero wtedy, gdym już siedział w wagonie i gdy pociąg ruszył. Jestem nawet pewny, że wiem, kto mi, kiedy i w którym miejscu go ukradł. Uczyniła to kobieta niskiego wzrostu i średniego wieku, Żydówka, ubrana w paltocik jasno – żółty; gdym w ciasnym miejscu przesuwał się w szeregu podróżnych na peron, ona nagle zawróciła w przeciwnym kierunku i niby usiłowała się przecisnąć wstecz; umyślnie wtłoczyła się na mnie, by mi zegarek wyciągnąć; oprócz tego z drugiej kieszonki kamizelki ukradła około 700 mk. polskich, ale to głupstwo wobec zegarka. Z Suwałk zawiadomię policję białostocką o tej kradzieży, ale nie mam zgoła żadnej nadziei, by się zguba znalazła. Jeżeli szczęśliwe znamiona soboty i wilka, które świeciły mojej podróży, miały tylko zapewnić osiągnięcie celu podróży, a nie mogły mnie ustrzec od tak dotkliwej straty, to niewiele są one warte, byle tylko nie urzec w złą godzinę.

Ha, cóż robić! Pan Bóg dał – Pan Bóg wziął. Niech się stanie wola Jego. Pod przykrym wrażeniem tej straty jechałem z Białegostoku do Suwałk. Siedziałem w wagonie osobowym IV klasy. Pociąg aż do Łosośny, a właściwie do Grodna, był przepełniony, jak zwykle. Z Łosośny pociąg podszedł aż do brzegu Niemna pod Grodnem, gdzie mostu na drugą stroną rzeki nie ma. Smutny tu widok. Całe przedmieście Grodna po lewej stronie Niemna spalone i zniszczone doszczętnie. Kiedy się to dzieło wojny skończy! W Grodnie cała niemal publiczność wysiadła. Stamtąd przez Augustów do Suwałk pusto było w pociągu. W Suwałkach nająłem małą dziewczyneczkę, Mazureczkę, do przeniesienia rzeczy moich do miasta. Stanąłem w zajeździe Mroczkowskiego, żydowskim, przy ul. dra Noniewicza.

Tegoż dnia jeszcze odwiedziłem notariusza Jana Kassakaitisa219 i Kulwiecia, urzędnika skarbowego w Suwałkach, znajomego mi z Łomży, gdzie był on aplikantem sądowym w początku roku 1919. Obaj czynią mi nadzieję, że przepustkę na przekroczenie linii demarkacyjnej uda się wyrobić, mimo że obecnie nie jest łatwo o to.

Źródło: Biblioteka Akademii Nauk Litwy, Dział Rękopisów, z. 138, t. 2254, Michał Römer, Dziennik, t. XXVIII, k. 1–5, oryginał, rkps.

Примечания

188. Wypis z metryki urodzenia w „Piśmie Komitetu Szlachty Kurlandzkiej”, 16 IX 1882, (Własność córki M. Römera – Jadwygi Vitkauskiene); Mindaugas Maksimaitis, Prof. Dr. M. Rėmeris ir jo „Lietuvos konstitucinės teise paskaitos”, [w:] Mykolas Remeris, Lietuvos konstitucines teise paskaitos, Vilnius 1990, s. 5.

189. Szerzej o M. Römerze zob.: Zbigniew Solak, Niedokończona autobiografia Michała Römera. Auto-życiorys profesora Michała Römera, [w:] Rocznik Biblioteki w Krakowie. Rok XLI (1996), s. 92–122; Jan Sawicki, Michał Römer a problemy narodowościowe na ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, s. 10–61.

190. B. Makowski, Michał Römer i jego Dziennik, „Znak” 1989, nr 6, s. 67–68; Z. Solak, Krakowskie obchody rocznicy powstania legionów polskich w Dziennikach Michała Römera, [w:] Rocznik Krakowski, t. LX, 1994, s. 129–138; Tenże, Wyprawa kowieńska Michała Römera w 1919, „Niepodległość”, t. XLVII, Nowy Jork – Londyn 1995, s. 129–163; R. Miknys, Sprawa Wilna a problemy narodowościowe według Dziennika Michała Römera, „Krasnogruda”, Sejny 2001, nr 13, 145–162; K. Buchowski, Z Wilna do Kowna..., „Gryfita” 1995, nr 6, s. 10–12.

196. Opuszczono: tym.

191. Ejdkuny (Eitkūnai) – miasteczko na granicy Litwy z Prusami Wschodnimi, stacja na linii kolejowej Kaunas-Królewiec.

192. Bastuny – niewielka wieś i stacja kolejowa w powiecie lidzkim (wg spisu z 1921 r. razem 69 mieszkańców).

193. Bieniakonie – miasteczko w powiecie lidzkim, 180 mieszkańców (1921).

194. Lida – miasto powiatowe w woj. nowogródzkim, 13401 mieszkańców (1921).

195. „Fundować” – powiedzenie M. Römera znaczące „rozwijać”, „konstruować”, „budować”.

197. W całym tekście „defenzywa”.

198. Defensywa – w okresie międzywojennym w Polsce potoczna nazwa kontrwywiadu, policji politycznej.

199. W dawnym znaczeniu: pomieszczenie.

200. Zygmunt Nagrodzki-junior (1884–1973) – kupiec i działacz społeczno-oświatowy, przedstawiciel grupy „krajowców”, w 1922 r. poseł do Sejmu Wileńskiego, przyjaciel Józefa Piłsudskiego.

201. Peowiak – członek Polskiej Organizacji Wojskowej.

202. Mołodeczno – wówczas miasto w powiecie wilejskim, 1997 mieszkańców (1921).

203. Suwałki – miasto powiatowe w woj. białostockim; ludność w 1921 r. – 16780, w tym 5747 wyznania mojżeszowego.

204. Narkiewicz – lekarz wileński.

205. Wołkowysk – miasto powiatowe w woj. białostockim (od lutego 1921 r., wcześniej podległe Zarządowi Cywilnemu Ziem Wschodnich, następnie Zarządowi Terenów Przyfrontowych i Etapowych); ludność w 1921 r. – 11100, w tym wyznania katolickiego – 4622, mojżeszowego – 5130, prawosławnego – 1282.

206. Mosty – miasteczko na lewym brzegu Niemna, w powiecie grodzieńskim, 1519 mieszkańców (1921).

207. Baranowicze – miasto powiatowe w woj. nowogródzkim, duży węzeł kolejowy, w 1921 r. 11471 mieszkańców oraz 16630 w barakach Urzędu Reemigracyjnego.

208. Białystok – przed I wojną światową miasto powiatowe w gub. grodzieńskiej, od sierpnia 1919 r. stolica województwa białostockiego; ludność w 1921 r. – 76 792 mieszkańców, w tym katolików – 29 673, wyznania mojżeszowego – 39 602.

209. Dwa słowa nieczytelne.

213. Opuszczono: do Łomży.

210. Łomża – miasto powiatowe w woj. białostockim, w 1921 r. – 22 014 mieszkańców, w tym wyznania mojżeszowego – 9131.

211. Lusia Roszkowska – przyjaciółka Michała Römera z czasów jego pracy w Łomży.

212. Bolszewicy okupowali Białystok od 28 lipca do 22 sierpnia 1920 r.

214. Jan Lachowicz – adwokat z Łomży, w 1925 r. był jednym z obrońców chłopów, uczestników marszu na Kolno (11 IV 1924 r.).

215. Józef Stolnicki – działacz PSL „Wyzwolenie”, przewodniczący oddziału Związku Zawodowego Robotników Rolnych w pow. łomżyńskim, w sierpniu 1920 r. został kierownikiem Wydziału Rolnego Powiatowego Komitetu Rewolucyjnego.

216. Feliks Filipowicz – znany działacz społeczny i polityczny w Białymsytoku, wiceprezes powstałego w czerwcu 1917 r. Centralnego Komitetu Narodowego obwodu białostockiego, przewodniczący pierwszej Rady Miejskiej wybranej we wrześniu 1919 r.

217. Piotr Szymkowicz – przyjaciel M. Römera z nauki w Cesarskiej Szkole Prawa w Petersburgu. Był synem biskupa prawosławnego. W 1897 r. popełnił samobójstwo.

218. Repetier (franc.) – powtarzać brzmienie.

219. Jonas Kassakaitis – prawnik, działacz ruchu odrodzenia litewskiego – członek stowarzyszenia grupy litewskich studentów w Warszawie „Lietuva”, która wydawała pismo „Varpas”.