А. Абромайтис. Земельная реформа в Литве: оригинал
Литовская земельная реформа 1920-х годов и антипольские настроения: помещичья земля как «польская», радикализация проектов в споре о Вильнюсе и вывод о том, что реформа так и не стала орудием национальной политики. С. 21-32. Текст на языках издания.
Aspekty psychologiczne reformy rolnej na Litwie
Audrius Abromaitis (Uniwersytet Wileński)
50 W rękach ziemiaństwa na Litwie przed I wojną światową pozostawała prawie połowa uprawianej ziemi. Zdaniem P. Łossowskiego, mniej więcej 40% upraw stanowiła własność ziemiańska51, tymczasem w 1918 r. więcej niż 80% dworskiej własności rolnej były skoncentrowane w posiadaniu ziemian Polaków52. Według oficjalnych danych w 1922 r., wsród 3000 właścicieli dworów było 1590 (53%) Polaków53. Wówczas przewidywano, iż reforma rolna obejmie około 690 tys. ha należącej do nich ziemi. Ziemian deklarujących się jako Litwini było 600 (20%), a reforma miała objąć 146 tys. ha ich własności54. Według danych zebranych przez litewskie Ministerstwo Rolnictwa, wśród prywatnych gospodarstw liczących ponad 100 ha ziemi 66,4% należało do Polaków, 10% – do Rosjan, 6,4% – do Niemców, 2% – do Żydów i tylko 12,9% – do Litwinów55.
Litewski historyk G. Vaskela twierdzi, że w 1919 r. chłopi gospodarowali na 55,5% ziemi, właściciele pochodzenia szlacheckiego – 26,2% (bez Wileńszczyzny i Kraju Kłajpedzkiego)56. Na początku 1940 r. chłopi gospodarowali już na 70,7% ziemi, a właściciele pochodzenia szlacheckiego – tylko na 1,5% (wliczając Wileńszczyznę, lecz pomijając Kraj Kłajpedzki)57. Wywłaszczono 76,7% obszarniczej ziemi, pozostała część została przez nich sprzedana (231,3 tys. ha z pozostających w ich rękach 322,8 tys. ha). Własność szlachecko-ziemiańska skurczyła się piętnastokrotnie58.
Taka statystyka pozwoliła polskim publicystom w okresie międzywojennym, jak i historykom po II wojnie światowej twierdzić, że litewska reforma rolna była przede wszystkim instrumentem skierowanym przeciwko polskiej dominacji ekonomicznej (a także – politycznej, kulturalnej itp.), mającym zniszczyć dominację Polaków przez zrujnowanie jej podstaw. Np. Łossowski w wielu opracowaniach wskazywał, iż reformie rolnej na Litwie w większym stopniu przyświecały cele polityczne niż społeczne lub ekonomiczne, zaś głównym celem była chęć likwidacji polskiego ziemiaństwa59.
Podobnie reforma rolna jest oceniana i przez innych autorów. W jednej z najnowszych rozpraw poświęconych Litwie czytamy: „Pałace i dwory były ostoją polskości, gdyż grupowały wokół siebie liczną rzeszę oficjalistów i służby. Używano w nich języka polskiego, który był przyswajany przez otaczającą ludność chłopską. Władze litewskie zdawały sobie sprawę, że osłabienie siły ekonomicznej ziemiaństwa jest drogą do likwidacji polskości. W celu zrealizowania tego zaprogramowanego zamierzenia podjęto decyzję o przeprowadzeniu reformy rolnej”60.
Litewscy historycy w zasadzie nie negowali tego motywu w programie reformy rolnej, lecz nadawali mu mniejszą rangę. Litewska historiografia okresu sowieckiego rozpatrywała polsko-litewski konflikt przez pryzmat walki klasowej. W tym ujęciu kwestia reformy rolnej była interpretowana w kategoriach walki polskiej i litewskiej burżuazji o wpływy na Litwie. Np. R. Žepkaitė tak pisała o litewskich warstwach rządzących: „Podstawowym ich celem była ochrona litewskiej burżuazji od konkurencji polskiej burżuazji, zagwarantowanie wzmacniania ekonomicznych pozycji Litwinom. Oprócz powodów ekonomicznych były i cele polityczne. Litewska burżuazja starała się uchronić od wtrącania się warstw rządzących Polski w wewnętrzne sprawy Litwy, nie pozwolić ostatnim przeszkadzać w realizacji reformy rolnej, w istocie kosztem polskiego ziemiaństwa”61.
Według danych statystycznych z 1905 r. w gubernii kowieńskiej wśród gospodarstw o powierzchni ponad 100 dziesięcin (1 dziesięcina = 1,0925 ha) zaledwie 3% ziemi należało do osób pochodzenia chłopskiego. Te dane pozwoliły L. Trusce dojść do wniosku, że w czasie realizacji reformy rolnej wielkość ziemi zostawianej w rękach dotychczasowych właścicieli wynosiła 80 ha nieprzypadkowo, ponieważ taki obszar oznaczał granicę między własnością ziemiańską a chłopską62. Badacz stosunków agrarnych międzywojennej Litwy Vaskela skłania się ku tejże opinii63. Tymczasem Algis Kasperavičius wskazuje, iż: „Społeczeństwo litewskie sądziło, że jakiekolwiek związki z Polską będą trudną do pokonania przeszkodą w przeprowadzeniu reformy rolnej”64.
W niniejszym studium starano się odpowiedzieć na dwa ważne pytania, wynikające z przedstawionych wyżej danych: 1) W jakim stopniu antypolskie postawy Litwinów wpływały na uświadomienie konieczności reformy rolnej oraz na wybór sposobu jej realizacji; 2) i odwrotnie – w jakim stopniu konieczność przeprowadzenia reformy rolnej wzmagała wspomniane wyżej postawy antypolskie.
Sytuacja, w której znalazło się kształtujące się państwo litewskie, była nadzwyczaj trudna: groźba bolszewickiej okupacji, trudności w tworzeniu litewskiego wojska i lokalnych struktur władzy; z jednej strony – polityczna bierność i nieufność wobec Rady Państwa znacznej części ludności, a z drugiej – podatność tejże na bolszewickie hasła społecznej równości65.
Bez wątpienia przywódcy powstającego państwa litewskiego wiedzieli o pragnieniu ziemi przez rzesze bezrolnych i małorolnych chłopów, jak i o tym, że – jak pisze Žepkaitė – „dwory, w większości zarządzane przez Polaków, w oczach chłopów były podstawowym powodem ich ciężkiej ekonomicznej kondycji”66. Trudna powojenna sytuacja ekonomiczna, niejasne polityczne perspektywy, rosnąca popularność bolszewickich haseł, brak bardziej zdecydowanej władzy doprowadziły do spontanicznego procesu oddolnych przywłaszczeń dworskiej ziemi. Najczęściej ekscesy przywłaszczenia i bezprawnego uprawiania ziemi dotyczyły czasowo bezpańskich gospodarstw, których właściciele w czasie wojny przebywali w Rosji lub w Polsce. I tak w marcu 1919 r. na zebraniu robotników rolnych w Aleksocie postanowiono przejąć w użytkowanie dwory w Norejkiszkach i Kinderyszkach, opuszczone przez właścicieli67. Tego rodzaju działania pod koniec 1918 i w pierwszej połowie 1919 r. objęły całą Litwę.
Głód ziemi pobudzał przywódców kształtującego się państwa, aby wykorzystać to i w oczach chłopów połączyć utworzenie niepodległej Litwy z zaspokojeniem ich żądań. Szczególnie aktualna była sprawa utworzenia własnego wojska. W maju 1919 r. E. Romer pisał w swoim dzienniku, że od wojska wykręcają się wszyscy, tymczasem bolszewickie hasło zajęcia ziemi dworskiej będzie popularne68. Nawet podejrzewając go o przesadę w ocenie społecznej bierności z powodów subiektywnych, mamy wystarczającą podstawę wierzyć w podobne twierdzenia. We wspomnieniach i ówczesnej prasie prezentowane są podobne oceny.
Dochodzące do Kowna opinie potwierdzały, że połączenie motywów narodowych i socjalnych spotka się z żywym poparciem. Świadczyły o tym wypowiedzi delegatów podczas II Litewskiej Konferencji Państwowej w lutym 1919 r. Przedstawiciel ludowców Jankauskas stwierdził wówczas: „Ziemianie Polacy nasz las przepili, dwory sprzedali bankom włościańskim (...). Czy nie warto byłoby odebrać im ziemię. Polacy zrzeszają się w legiony i chcą zająć Litwę, i kolonizować dwory”69. Warto zwrócić uwagę, że konferencja uchwaliła proponowaną przez chadecję rezolucję, głoszącą m.in.: „Polacy poważnie przygotowują się, aby przy pierwszej okazji skolonizować litewskie dwory polskimi przybyszami, a naszych bezrolnych i małorolnych pozostawić w takiej samej ciężkiej sytuacji, w jakiej oni byli dotąd”70.
Odgłosy z prowincji wskazywały, że w kraju rośnie napięcie socjalno-narodowe. Np. w doniesieniu Litewskiego Biura Prasowego z powiatu rakiszskiego tak przedstawiano sytuację: „Kiedy wygnali stąd bolszewików, ludność bardzo radośnie spotkała wyzwolicieli. Zwłaszcza małorolni, ponieważ oni czekali, że władza podzieli dwory. Teraz jakoby bardzo niezadowoleni z powodu powrotu obszarników. Według ludzi, żeby obronić się przed wrogiem, należy niszczyć go wewnątrz, tymczasem obszarnicy Polacy wykorzystując ludzką pracę zbierają jej owoce i jeszcze pomagają legionistom”71. Podobne doniesienia otrzymywano i z innych miejscowości: „Ludność niezadowolona z tego, że [władza] upełnomocnia miejscowych obszarników, nazywających siebie Polakami. Ludzie chcą, żeby tacy pełnomocnicy jak najprędzej byli usunięci, ponieważ oni zbyt wyzyskują ludzi. O ile można zauważyć, większość ludności jest ustosunkowana wrogo wobec Polaków. Miejscowa ludność czeka, żeby szybciej odbył się Sejm Ustawodawczy i reforma rolna”72.
Trzeba zaznaczyć, że większość chłopów była nastawiona wrogo nie tylko wobec ziemian-Polaków, lecz przeciw zachowaniu jakichkolwiek dworów w ogóle. Interesującym źródłem są doniesienia wywiadu z rejonu jurbarskiego z początku 1920 r.: ludność tamtejsza była zaniepokojona z powodu zwrotu majątku Wasilczykowa właścicielowi i jakoby miała zamiar w zorganizowany sposób sprzeciwić się temu; miejscowi partyzanci zamierzali nawet zniszczyć dwór; ludzie nie ufali władzom z powodu urzędników, podejmujących takie decyzje73.
Poglądy w sprawie reformy rolnej, które panowały wśród litewskiej elity politycznej w pierwszej połowie 1919 r. przedstawił jeden z czołowych teoretyków, a później i realizatorów tej reformy, ksiądz M. Krupavičius: nadając potrzebującym ziemię, będzie można zmniejszyć liczbę proletariatu, odebrać broń demagogom, zapewnić spokój w państwie, który jest konieczny dla dobra społeczeństwa. Ziemię na przeprowadzenie reformy można znaleźć tylko w dworach, dlatego dla dobra społeczeństwa powinno się wykorzystać ziemię pańską74. Narodowe wyobcowanie ziemian traktowano jako okoliczność ułatwiającą reformę.
Jak zauważono, te myśli Krupavičiusa odpowiadały panującym poglądom w pierwszej połowie 1919 r., że należy dążyć do stabilności poprzez tworzenie jej podstawy – silnego litewskiego chłopstwa oraz przeciwstawić się wpływom bolszewickim poprzez ogłaszanie radykalnych haseł socjalnych. W tym czasie antypolski aspekt reformy odgrywał raczej drugoplanową rolę. Później to stanowisko było prezentowane wobec różnych przedstawicieli państw zachodnich, aby usprawiedliwić reformę w oczach zachodnioeuropejskiej opinii. Kiedy w czasie zebrania odbywającego się w mieszkaniu biskupa P. Karevičiusa w Kownie, z udziałem wyższych duchownych i działaczy partii chrześcijańskich demokratów, papieski wizytator Litwy i krajów nadbałtyckich A. Zecchini zarzucił rządowi litewskiemu, że przeprowadzana reforma rolna gwałci prawo własności ziemian, to biskup P. Būčys ripostował: „Ja powiedziałem, że obecne położenie litewskiego rządu każe wybierać jedno z dwóch: albo bronić prawa i własność ziemian, albo bronić naród litewski od bezbożnego komunizmu”75.
W tym czasie litewska prasa, kształtująca wizerunek litewskiego państwa jako gwaranta zwycięstwa litewskiego chłopstwa w walce o ziemię, wskazywała i na narodowościowy aspekt tej sprawy. Najbardziej potępiano nielojalność litewskich Polaków wobec kształtującego się państwa i wspieranie Polski oraz wojska polskiego. Takie postawy tłumaczono jednoznacznie jako dążenie do przerwania za pomocą Polski demokratycznych przekształceń na Litwie, aby zachować dominującą pozycję Polaków. Już w lutym 1919 r. rozległy się kategoryczne zachęty: „I pierwsze, i może nawet największe niebezpieczeństwo dla Litwy, nie licząc Rosjan, to nasi chciwi sąsiedzi – Polacy. Oni, wspierani przez naszych ziemian i przez nich wołani, jak słychać, już zbierają się napaść na Litwę. (...) W tym czasie obowiązkiem każdego Litwina jest czujnie śledzić, co ziemianie porabiają, ponieważ prawie każdy dwór na Litwie – to mała Polska, to miejsce, w którym dla nas nowe niewolnicze łańcuchy są kowane: ziemianie w swoich dworach szkolą polskich żołnierzy, oni wysyłają swoją młodzież do polskiego wojska, ślą Polakom pieniądze, konie i inną pomoc”76.
W podobnym duchu odezwy pojawiły się po tym, jak w kwietniu 1919 r. polskie wojsko zajęło Wilno oraz po rozpoczęciu latem tegoż roku starć polsko-litewskich. Chadecka i ludowa prasa rozwinęły kampanię, wzywającą do szybszego dzielenia ziemi – jednocześnie kształtując atmosferę totalnej nieufności wobec Polaków. Na konferencji partii chrześcijańskich demokratów obradującej w Kownie przyjęto rezolucję domagającą się, aby: 1) wszystkich polskich obszarników wysłać z okolic frontu w głąb Litwy, 2) trzymać ich pod baczną obserwacją, 3) wprowadzić kontrolę majątków ziemian mieszkających we własnych dworach, 4) konfiskować majątki wszystkich polskich ziemian wspierających obce wojska, 5) wszystkich aresztowanych Polaków natychmiast przekazać sądom77.
Przyszłej reformie rolnej nadawano coraz bardziej antypolski charakter. Np. w czerwcu 1919 r., po przyjęciu „Ustawy o zabezpieczeniu wojskowych ziemią”, rządowa „Lietuva” komentowała to w ten sposób: „Litwini wstępują do wojska, by uwolnić ziemię swoich ojców. I nie do przyjęcia jest, że wiele ziemi na Litwie pozostaje nie w rękach Litwinów, lecz w rękach tych ludzi, którzy nawet w swojej krwi nie poczuwają się do tego, że są synami Litwy, a marzą tylko o Warszawie, Moskwie, Berlinie...”. Kwestię ziemi będzie rozstrzygał Sejm Ustawodawczy – zastrzegała się redakcja – jednak jasne jest, że Sejm nie zostawi wiele ziemi tym, którzy jej nie obrabiają lub działają na niekorzyść Litwy78.
Latem 1919 r. w litewskiej prasie zaczęto zarysowywać wyraźny podział: Litwę tworzą Litwini – chłopi, natomiast Polacy – ziemianie chcą ją zniszczyć, dlatego wobec nich trzeba zachowywać się jak wobec wrogów, a ich majątek można traktować jak majątek wroga. To stanowisko znalazło oddźwięk na odbywających się w całym kraju wiecach. W rezolucji przyjętej 24 sierpnia 1919 r. w Łoździejach domagano się m.in.: „2. Wszystkich ziemian, jako wyraźnie wspierających starania Polaków i innych przeciwnych Litwie ludzi natychmiast wysłać w głąb Litwy, by będąc blisko frontu nie przeszkadzali naszemu wojsku oczyszczać ojczyznę od nieprzyjaciół i nie wspierali słowem i majątkiem polskie legiony i innych naszych przeciwników. 3. Ich dwory oddać pod opiekę komitetów miejscowych, by z nich nie mogli osiągać korzyści dla naszych przeciwników”79. W innych analogicznych rezolucjach nie zadowalano się nadzorem nad majątkami i wzywano do szybkiego ich dzielenia. W rezolucji przyjętej na wiecu w Dełtowie 6 października 1919 r. domagano się: „Opowiadamy się za tym, by rząd litewski natychmiast zaczął rozdzielać majątki między bezrolnych i małorolnych, pamiętając, że w majątkach wszyscy agitatorzy polskich zaborców, szpiedzy (...) i inni wrogowie litewskich chłopów otrzymują schronienie pod dachem polskiej szlachty. Szybciej dążmy do podziału majątków pomiędzy bezrolnych i małorolnych! Precz ze zwolennikami pańszczyzny – Polakami obszarnikami!”80.
M. Römer w swoim dzienniku 20 maja 1920 r. tak komentował nastroje chłopów: dla litewskich chłopów i żołnierzy Litwa – to oni sami, to chłopska masa, mówiąca po litewsku. Litwa – to synonim wolności, ta wolność jest litewska i nie jest równa dla wszystkich, ona opiera się na uprzywilejowanej pozycji Litwinów. Teraz jest Litwa i obcy element musi podporządkować się Litwinom81.
Takie nastroje ludności próbowano wykorzystać podczas wyborów do Sejmu Ustawodawczego, kiedy to większość litewskich partii dążyła do zdobycia głosów wyborców ogłaszając radykalne projekty reformy rolnej. Np. Litewski Związek Włościański, opierając się na uchwale zjazdu (15–16 lutego 1920 r.), ogłosił swój program: ziemia dla tych, którzy ją obrabiają, podział majątków powyżej 50 dziesięcin, ziemia dla żołnierzy musi być bezpłatna, natychmiast muszą być skonfiskowane majątki osób kolaborujących z wrogami82.
Jedynie Pažanga (Partia Postępu Narodowego) wstrzymała się od podobnych radykalnych haseł. Jej przedstawicieli opowiadali się za ustanowieniem normy pozostawianej ziemi, argumentując to motywami ekonomicznymi: oparte na drobnej własności rolnej litewskie rolnictwo byłoby zacofane i nie potrafiłoby konkurować na europejskich rynkach, tymczasem duże gospodarstwa pozwoliłyby skutecznie wykorzystać najnowsze osiągnięcia i gospodarować efektywnie. Przypominano, iż uznając własność prywatną, powinno się stosować tę zasadę i wobec ziemian, choćby byli „elementem niepaństwowym”83. Wydaje się jednak, że taki program stał się jednym z powodów niepowodzenia tej partii w wyborach do Sejmu Ustawodawczego.
Jeszcze silniejszy impuls antypolski do projektów reformy rolnej dał dalszy rozwój stosunków polsko-litewskich. Reagując na wydarzenia września 1920 r. (porażka wojenna w południowej Litwie), Sejm Ustawodawczy 25 września ogłosił odezwę do ludności, której podstawowymi tezami stały się stwierdzenia: Polacy prowadzeni przez litewskich ziemian napadają na Litwę, którą chcą zniewolić, a ziemię zasiedlić Polakami, bo ziemianie wiedzą, że w niepodległej Litwie to oni stracą majątki84. Analogiczne hasła 29 września powtórzono w odezwie do społeczeństwa, powołanego przez przedstawicieli różnych partii, Głównego Komitetu Obrony Litwy. Wśród najważniejszych akcentów rozwiniętej przez Komitet działalności propagandowej było stwierdzenie, iż po zajęciu Litwy przez Polaków reforma rolna będzie zupełnie wstrzymana, a także zostanie odebrana ta ziemia dworska, która już dostała się chłopom, zaś Polacy będą kolonizowali Litwę. Po kampanii Lucjana Żeligowskiego do wysuwanych przez ludowców i chadeków zachęt, aby śledzić i nawet prześladować ziemian Polaków, przyłączyli się i socjaldemokraci. W deklaracji w sprawie obrony kraju Komitetu Centralnego tej partii z 27 października 1920 r. domagano się: „Brać pod nadzór gospodarstwa dworskie i samych obszarników, by wrogom nie było przekazywane zboże, żywność, konie, by nie była im dawana inna pomoc”85. Wypowiedzi w kwestii reformy rolnej stawały się coraz bardziej radykalne, zaś w poglądach na tę sprawę coraz bardziej powszechny stawał się schemat będący konsekwencją tezy, że wojnę polsko-litewską wywołali ziemianie: wojna zmusiła Litwę do utrzymywania dużej ilości wojska, narobiła wiele innych szkód, dlatego nie warto dyskutować o sprawiedliwej opłacie za ziemię, a trzeba szybciej konfiskować dworskie majątki na rzecz państwa w celu wyrównania szkód. Znów samotnym oponentem wobec podobnych nawoływań stała się Pažanga, która proponowała, aby zrezygnować z takiego akcentowania aspektów narodowo-socjalnych. Postępowcy zgadzali się na parcelację ziemi tylko tych właścicieli, którzy służą w polskim wojsku. Co prawda, to nie przeszkodziło w partyjnej prasie Pažangi drukować wierszyki typu: „To Polak, wyrodek narodów/ Nam niesie pęta i morderstwa/ Szukając dworów utraconych”86.
Najróżniejsze antypolskie hasła spotykały żywy oddźwięk w litewskim społeczeństwie. Wywiad donosił z prowincji: „Nastrój ludzi przeciw Polakom wzrósł znacznie (...). Wszyscy są gotowi iść z pomocą Państwu w miarę środków i sił, i z największą nienawiścią odnoszą się do Polaków mieszkających na Litwie. Słychać wiele głosów, iż wszystkich Polaków, poczynając od obszarników i kończąc na niezamożnych, którzy choć raz wypowiedzieli się na korzyść Polski, należy nie odkładając wypędzić z Litwy”87. Dużo uwagi zwracano i na aspekt socjalny. Na wiecu w Rakiszkach (3 X 1920 r.) przyjęto rezolucję głoszącą: „Prosimy władzę, aby nie pozwoliła się zwodzić, lecz ostro wzięła się za oręż, surowymi środkami przeciwko obszarnikom skończyła biedę bezrolnych i małorolnych; domagamy się natychmiastowej konfiskaty majątków obszarników służących przeciwnikowi (...). Naszemu rządowi w tych pracach wyrażamy pełne zaufanie”88.
W takich warunkach Sejm Ustawodawczy, właśnie w tym czasie, wziął się za uporządkowanie stosunków agrarnych na Litwie. Od 20 września rozpatrywano projekt ustawy o użytkowaniu ziemi przez prywatnych właścicieli. W czasie debat najbardziej gorącą dyskusję wywołał zamiar zabrania pod państwową opiekę majątków opuszczonych przez właścicieli. Przedstawiciel polskiej frakcji A. Grajewski samotnie próbował oponować, natomiast Litwini zajęli kategoryczne stanowisko. Przedstawiciel Związku Włościańskiego A. Rimka mówiąc o przebywających w Polsce ziemianach oświadczył: „Tu naprawdę trzeba ustalić linię demarkacyjną i powiedzieć, iż takim ludziom, czy oni wrócą, czy nie wrócą – ani ziemia, ani dwory nie mogą być dane”. Wypowiedź tę przyjęto gorącymi oklaskami89.
Debatę przerwały tragiczne dla Litwy wydarzenia z przełomu września i października. 25 września odbyło się nadzwyczajne posiedzenie Sejmu Ustawodawczego, w czasie którego przywódcy stronnictw litewskich określili swoje stanowiska. Lider ludowców M. Sleževičius podkreślił, że naród, idąc do walki, powinien wiedzieć, o co walczy: „Wszystkie ziemie obszarników powinny być natychmiast przejęte (...) i oddane pracującym ludziom. Pracujący ludzie, kładąc swoje głowy za ojczyznę, powinni wiedzieć, że ziemia nie pozostanie w rękach zdrajców naszej ojczyzny”. Jednocześnie zachęcał do nadzoru miejscowych ziemian – jeśli nie w obozach koncentracyjnych, to w ich własnych dworach90. Przywódca socjaldemokratów S. Kairys w swoim przemówieniu także stwierdził, że aktualna wojna litewsko-polska jest wojną o dwory91. Lider chrześcijańskich demokratów Krupavičius podkreślił, że za polskim wojskiem stoją litewscy ziemianie i zgodził się ze Sleževičiusem, iż trzeba zastosować wobec nich surowe środki92.
Debata nad ustawą o reformie rolnej była kontynuowana w 1921 r., w sytuacji wciąż niewyjaśnionych stosunków z Polską (trwały pertraktacje wokół projektów Hymansa). W czasie pierwszego czytania „Ustawy o reformie rolnej” 29 kwietnia 1921 r. przedstawiciel ludowców V. Natkevičius oświadczył: „(...) odzyskując ziemię mówimy tym samym, że oporą i podstawą naszego państwa jest chłop. (...) Jesteśmy mocno nastawieni, aby wydrzeć z korzeniami wszelaką moc ekonomiczną ziemian i przeciąć drogę reakcji z ich strony”93. W czasie drugiego czytania, 21 czerwca, przedstawiciel socjaldemokratów J. Plečkaitis był jeszcze bardziej kategoryczny: „Prawo jest siłą (...). Dokąd była siła obszarników, dotąd było ich prawo; obecnie nie tylko na Litwie, lecz i w ogóle wszędzie ich siły maleją, ich prawa kurczą się – oni zostają przenoszeni do grupy ludzi drugiej kategorii”94.
W jednym ze swoich artykułów o reformie rolnej z owych czasów A. Rimka twierdził, że początkowo opinie na temat minimum nie podlegającego parcelacji nie były tak radykalne. Zmieniły się one latem 1920 r., po rozpoczęciu przez Polaków, wspieranych przez ziemian, marszu na Litwę. Wtedy już nawet osoby najbardziej odwołujące się do zasad prawa i ekonomii nie mogły powstrzymać się od pokusy ukierunkowania reformy rolnej przeciwko wrogom Litwy. „I ja zupełnie nie wątpie, iż gdyby nie było polskich ataków i okupacji, nie było tak jasnego i bezdyskusyjnego poparcia oraz bezpośredniego wspierania tych ataków i okupacji przez większość naszych ziemian, to nie tylko w Sejmie Ustawodawczym znalazłby się w znacznej mierze inny projekt naszej ustawy o reformie rolnej, lecz nawet w Sejmie Ustawodawczym nie byłoby takich dyskusji”95.
Tu trzeba zaznaczyć, że Rimka miał rację jedynie w kwestii antypolskiej retoryki w Sejmie Ustawodawczym. Poglądy tego najznaczniejszego teoretyka ludowców w kwestiach agrarnych w sprawie rozwiązania problemu stosunków rolnych na Litwie ukształtowane były jeszcze przed I wojną światową, na początku XX wieku. Już wówczas uzasadniał on, że najbardziej efektywne jest rolnictwo bazujące na średnich i drobnych gospodarstwach96.
Kształtowanie się agrarnego programu chrześcijańskich demokratów, najbardziej wpływowej siły politycznej ówczesnej Litwy, również posiadało nieco inne osobliwości. Pod koniec I wojny światowej istniały dwa odgałęzienia tej partii: w Rosji i okupowanej przez Niemców Litwie. „Litewska” gałąź była nastawiona dość konserwatywnie. W jednym z artykułów poświęconych stosunkom agrarnym na Litwie, w maju 1918 r. pisano, że choć ziemianie wynarodowili się, to w niepodległej Litwie wszyscy jej mieszkańcy, a zwłaszcza właściciele ziemi, będą jej obywatelami i będą musieli pracować dla jej dobra. Z powodów narodowościowych nie ma zatem potrzeby, aby rozdrabniać dwory. Duża własność może gospodarować efektywniej, dlatego trzeba ustanowić maksimum posiadanej ziemi, np. 200 dziesięcin, a reszty nie odbierać, lecz obłożyć większymi podatkami. To zmuszałoby do lepszego gospodarowania lub sprzedaży części ziemi. Takie stanowisko było uzasadniane tym, że nie wolno naruszać prawa prywatnej własności97.
W miarę powracania uchodźców z Rosji obydwie gałęzie chrześcijańskich demokratów łączyły się w jedną partię, której pierwsza konferencja odbyła się 20 listopada 1918 r. w Wilnie. Największe rozbieżności powstały właśnie z powodów programu agrarnego. „Rosyjska” gałąź z Krupavičiusem na czele była znacznie radykalniejsza. Pod wpływem wydarzeń rosyjskich i obawiając się, iż bolszewizm na Litwie także znajdzie podatny mu społeczny grunt, widzieli oni potrzebę takiego podziału ziemi, który zmniejszyłby liczbę proletariatu i socjalne napięcia na Litwie. Właśnie ten punkt widzenia zwyciężył i zdeterminował wybór radykalnego programu reformy rolnej98.
Na jeszcze jedną ważną okoliczność – poszukiwanie społecznego poparcia w pewnych kręgach chłopstwa – wskazał w 1921 r. podczas obrad Sejmu Ustawodawczego przedstawiciel bloku chrześcijańskich demokratów J. Vailokaitis, twierdząc, że norma pozostawianej ziemi jest przez partie wyprowadzana wyłącznie z partyjnych przesłanek. Ludowcy opierali się na bezrolnych i małorolnych i proponowali normę 50 dziesięcin, ponieważ ich elektorat większych gospodarstw nie posiadał. Chrześcijańscy demokraci chcieli zostawić 70 dziesięcin, lecz i oni kierowali się intencją, żeby nie dotknąć ziem chłopów, ponieważ chłopi na ogół więcej niż 70 dziesięcin ziemi nie posiadali99.
W porównaniu z reformami rolnymi, przeprowadzonymi w tymże czasie w Estonii i Łotwie, reforma na Litwie była mniej radykalna: pozostawiana byłym właścicielom norma ziemi była większa i mogli oni wybrać najlepszą część majątku (np. w Łotwie podobnej zasady nie ustalono i najczęściej dworskie centra z budynkami odbierano)100. Na Litwie, chociaż symbolicznie, ale za odbieraną ziemię wypłacano odszkodowanie. Pozwalano zatrzymać do 25 ha lasu, pozostawiano w całości żywy inwentarz. Właściciele zachowali też wszystkie przedsiębiorstwa przemysłowe i majątek miejski101.
Wszystkie wspomniane okoliczności zmuszają do zmiany oceny litewskiej reformy rolnej jako realizacji zaprogramowanych antypolskich celów (tak w sensie celu, jak i w sensie wybranego sposobu wykonania). Antypolska retoryka i jej powiązanie ze sprawami socjalnymi pozwoliły skutecznie wykorzystać antyobszarnicze nastroje i „głód ziemi” chłopstwa oraz stały się usprawiedliwieniem i uzasadnieniem realizacji już wcześniej zamierzonych celów.
Wróćmy jednak do podniesionej na początku artykułu drugiej kwestii: w jakim stopniu niezbędność reformy rolnej stymulowała antypolskie postawy na Litwie. Przedstawiony w niniejszym studium materiał pozwala twierdzić, że w dominujących nastrojach litewskiego chłopstwa istniały odpowiednie przesłanki dla związania spraw socjalnych i narodowościowych. Propaganda, przy pomocy której starano się wykorzystać nastroje chłopstwa, akcentowała niebezpieczeństwo ze strony Polski dla realizacji jego dążeń, stymulowała instrumentalne traktowanie litewskich Polaków – ziemian i ich majątku. Potraktowano ich jako źródło dla zaspokojenia tych dążeń a jednocześnie – jako ognisko potencjalnego oporu w ich realizacji. Pod wpływem tej propagandy, na przełomie drugiego-trzeciego dziesięciolecia XX w. kształtował się stosunek szerszych kręgów litewskiego społeczeństwa do Polski i litewskich Polaków. Dlatego każda wiadomość o polskim zagrożeniu napotykała ostre reakcje negatywne (np. nieprzypadkowo projekty Hymansa wzbudziły tak duży sprzeciw litewskiego społeczeństwa).
Elita polityczna ówczesnej Litwy też znajdowała się pod presją przeświadczenia, że Polska nieuchronnie będzie starała się nie pozwolić na przeprowadzenie reformy rolnej kosztem ziemian – Polaków. Często powtarzane hasła o tym, że na polskie warstwy rządzące zbyt duży wpływ mają litewscy ziemianie i dlatego podstawowym celem Polski jest powstrzymanie dzielenia dworów, były przesadzone i w znacznym stopniu zdeterminowane przez pragmatyczne propagandowe motywy. Jednak takie podejrzenia miały pewne podstawy. Ziemiaństwo było główną opoką polskości i najaktywniejszą częścią polskiej społeczności na Litwie, i skłaniało się wiązać własną przyszłość z polskim państwem. Nie miano wątpliwości, iż Polska będzie starała się obronić tą warstwę społeczno-narodową i przede wszystkim jej własność oraz pozycję ekonomiczną. Już nie mówiąc o narodowych demokratach, sam J. Piłsudski, który przecież był bardziej przychylnie nastawiony wobec narodów „kresowych”, w rozmowie z jednym z liderów narodowego ruchu białoruskiego doradzał porozumienie się z obszarnikami w celu uspokojenia ich co do sprawy reformy rolnej102. Te tendencje były znane na Litwie i nie mogły nie wzbudzać obaw o przyszłość reformy.
Przeświadczenie o niezbędności reformy rolnej i o dążeniu Polski, żeby nie pozwolić na jej przeprowadzenie, stało się jednym z podstawowych powodów unikania jakichkolwiek bliższych stosunków z tym państwem. To ujawniało się za każdym razem, gdy tylko sprawa stosunków polsko-litewskich stawała się aktualna. Np. w sposób szczególnie oczywisty zaniepokojenie losami reformy ujawniło się w 1921 r. podczas dyskusji o projektach Hymansa. Zacytujmy chociażby wypowiedź przedstawiciela Związku Włościańskiego J. Staugaitisa podczas obrad Sejmu Ustawodawczego: „Ja nawet wątpię, czy my wtedy (po przyjęciu projektu Hymansa – A. A.) będziemy mogli odpowiednio rozwiązywać sprawę ziemi, czy będziemy w stanie przeprowadzić reformę rolną”103.
Summary
Psychological aspects of the agrarian reform in Lithuania
The article analyses dependency between the Lithuanians’ aims for the implementation of the agrarian reforms and anti-Polish attitudes of the Lithuanian society. The author tries to answer the question; to what a degree did the Lithuanians’ anti-Polish attitudes influence the decisions concerning the shape of the agrarian reform, and, conversely – how did the conviction of the necessity of the reform harden the anti-Polish attitudes? The views concerning the agrarian reform turned more radical while the Polish-Lithuanian relations worsened; only the Party of the National Progress “Pažanga” was its constant opponent for economic reasons. However, finally – in the author’s opinion – the Lithuanian agrarian reform, although accompanied by the anti-Polish rhetoric, was not the accomplishment of the anti-Polish goals, and in comparison with the reforms in Estonia and Latvia, it was less radical.
Santrauka
„Psichologiniai momentai žemės reformos klausime”: keletas pastabų apie žemės reformą Lietuvoje
Lietuvos dvarininkija iki Pirmojo pasaulinio karo sugebėjo išlaikyti savo rankose beveik pusę visos naudojamos žemės, tuo tarpu didesnė dalis stambiųjų žemvaldžių Lietuvoje buvo lenkai. 1922 m. žemės reforma smogė ženklų smūgį šiam sluoksniui, faktiškai sunaikindama jo galią. Straipsnyje kreipiamas dėmesys į du specifinius su žemės reformos problema susijusius klausimus: 1) Kiek žemės reformos būtinybės supratimą bei pasirinktą jos pravedimo tvarką įtakojo antilenkiškos lietuvių nuostatos (pastarųjų reikšmę itin akcentuoja lenkų istorikai); 2) Antra vertus, kiek būtinybė įvykdyti žemės reformą skatino minėtąsias antilenkiškas lietuvių visuomenės nuostatas.
Aplinkybės, kuriose atsidūrė besikurianti nepriklausoma Lietuvos valstybė, skatino jos politinį elitą pasinaudoti lietuvių valstietijos nuotaikomis ir lūkesčiais. Socialiniai klausimai buvo susieti su tautiniais, nepriklausomą valstybę parodant, kaip šių lūkesčių patenkinimo garantą. Vargu ar galima manyti žemės reformą Lietuvoje buvus užprogramuotų antilenkiškų tikslų įgyvendinimu. Reformos rengimą lydėjusi antilenkiška retorika veikiau leido pasinaudoti antidvarininkiškomis valstietijos nuostatomis ir jos žemės alkiu, kaip ir tapo pateisinimu jau anksčiau užsibrėžtų tikslų realizavimui. Antra vertus, įsitikinimas dėl žemės reformos būtinumo ir Lenkijos siekio neleisti ją įvykdyti norimu būdu tapo viena svarbiausių priežasčių, skatinusių tiek platesniuosius lietuvių visuomenės sluoksnius, tiek politinį elitą itin įtariai žvelgti į šią valstybę ir vengti bent kiek artimesnių ryšių su ja.
Примечания
50. Tytuł artykułu nawiązuje do problemu zasygnalizowanego już w wydawnictwie z 1922 r., w którym pisano: „Tu w znacznym stopniu wyjaśniają się aspekty psychologiczne w kwestii reformy rolnej. Obszarnik w oczach chłopa, biorąc rzecz ogólnie, jest zaborcą jego ziem, gwałcicielem jego praw oraz poskramiaczem i szkodnikiem całego życia litewskiej wsi. Wobec tego warte zanotowania jest jeszcze coś: w miejscowościach, w których wpływy dworów były większe, w których okolicach więcej jest spolonizowanych, tam i gospodarka rolna stoi obecnie niżej, i oświata ludzi oraz ogólny stan kultury wiejskiej ludności jest wyraźnie niższy. Można twierdzić, iż wysokość odsetki spolonizowanych osób w różnych terenach Litwy jest w zależności odwrotnej do wysokości rolnictwa i ludowej kultury tych terenów”. (Lietuvos žemės ūkis ir žemės reforma, Kaunas 1922, s. 31).
51. P. Łossowski, Kraje bałtyckie na drodze od demokracji parlamentarnej do dyktatury (1918–1934), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1972, s. 31.
52. P. Łossowski, Stosunki polsko-litewskie w latach 1918–1920, Warszawa 1966, s. 22.
53. R. Žepkaitė, Diplomatija imperializmo tarnyboje: Lietuvos ir Lenkijos santykiai 1919–1939 m., Vilnius 1980, s. 13.
54. V. Kniūraitė, 1922 m. žemės reforma Lietuvoje, Vilnius 1994, s. 48–49.
55. Tamże, s. 24.
56. G. Vaskela, Žemės reforma Lietuvoje 1919–1940 m. Analizuojant Rytų ir Vidurio Europos agrarinės raidos XX a. III–IV dešimtmečiais tendencijas, Vilnius 1998, s. 65.
57. Tamże, s. 177.
58. Tamże, s. 180, 244.
59. P. Łossowski, Kraje bałtyckie, s. 32; tenże, Polacy w Estonii, Łotwie i Litwie, „Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. 29, Warszawa 1994, s. 95.
60. P. Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Litwie, Warszawa 1997, s. 135. Co prawda, autor dalej przyznaje, że: „Intencją jej (reformy rolnej – A. A.) była nie tylko walka z polskością. Równocześnie bowiem władze zamierzały zmienić strukturę agrarną rolnictwa. Strategicznym celem było stworzenie bogatej warstwy chłopskiej” (s. 135–136).
61. R. Žepkaitė, op. cit., s. 286.
62. L. Truska, Burżuazyjna reforma agrarna 1922 r. na Litwie, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, t. 39, Warszawa – Poznań 1978, s. 107.
63. G. Vaskela, op. cit., s. 102.
64. A. Kasperavičius, Kształtowanie się litewskich struktur państwowych i problem porozumienia się z Polską, „Rok 1918. Odrodzona Polska w nowej Europie. Problemy ustrojowo-prawne”, Warszawa 1999, s. 132.
65. Na początku 1919 r. lokalne komitety na Litwie często przybierały bolszewicki charakter jeszcze przed zajęciem terytorium przez Czerwoną Armię, a nawet w tych miejscowościach, których ona nie osiągnęła. W istocie ten proces był zdeterminowany przez brak wiary samych Litwinów w możliwość utworzenia niepodległego państwa. Wiele wspomnień z tych czasów przedstawia następującą reakcję ludności na samą ideę niepodległego litewskiego państwa: „W szerokich kręgach gospodarzy wiejskich ta myśl była zupełnie obca i nawet odbierana jako niepoważna. (...) Większość ludzi była nastawiona sceptycznie. Starcy mówili: »Jeśli car nie dotrzymał, to jak Litwa dotrzyma?« i machali ręką” (P. Pleskevičius, Mes nešėme laisvę. Lietuvos nepriklausomybės kovų savanorio kūrėjo atsiminimai, Hamilton 1961, s. 28–29). W takiej sytuacji bolszewickie hasła społecznej równości często znajdowały odgłosy. W sprawozdaniu Wydziału Informacyjnego przy Komisariacie Spraw Narodowościowych Rosji Sowieckiej za 28 grudnia 1918 r. – 11 stycznia 1919 r. z satysfakcją oświadcza się: „Litewska Taryba żyje swoje ostatnie dni” (Lietuvos Ypatingasis archyvas, LKP dokumentų skyrius – Litewskie Archiwum Nadzwyczajne, Wydział dokumentów Litewskiej Partii Komunistycznej (z. 3377, op. 58, t. 91, k. 41).
66. R. Žepkaitė, op. cit., s. 13.
67. „Lietuva”, 19 III 1919, nr 57.
68. E. Romer, Dziennik 1919–1923, t. 2, Warszawa 1995, s. 315.
69. Antroji Lietuvos Valstybės Konferencija, Kaunas 1919, s. 62.
70. Tamże, s. 63.
71. Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwowe, dalej: LCVA), z. 394, op. 15, t. 8, k. 59.
72. Tamże, z. 394, op. 15, t. 8, k. 8.
73. Tamże, z. 378, op. 2, t. 396, k. 2.
74. M. Krupavičius, Žemės klausimas Lietuvoje, Kaunas 1919, s. 7–8; A. Kasperavičius, op. cit., s. 132.
75. P. Būčys, Vyskupo P. P. Būčio atsiminimai. II dalis. Darbo baruose, Chicago 1966, s. 77–78.
76. „Lietuvos ūkininkas”, 23 II 1919, nr 6.
77. „Laisvė”, 24 IX 1919, nr 105.
78. „Lietuva”, 27 VI 1919, nr 136.
79. Tamże, 31 VIII 1919, nr 191.
80. Tamże, 5 XII 1919, nr 263.
81. M. Römer, Dziennik, t. 27, Lietuvos Mokslų Akademijos Bibliotekos Rankraščių Skyrius (Dział Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk), z. 138, t. 2253, k. 67.
82. „Lietuvos ūkininkas”, 22 II 1920, nr 8; 4 IV 1920, nr 14.
83. „Tauta”, 17 IV 1920, nr 12; 5 V 1920, nr 17.
84. „Lietuva”, 28 IX 1920, nr 209.
85. „Socialdemokratas”, 28 X 1920, nr 26.
86. „Tauta”, 16 X 1920, nr 52.
87. LCVA, z. 378, op. 2, t. 396, k. 51.
88. „Lietuva”, 10 X 1920, nr 220.
89. Steigiamojo Seimo darbai, Kaunas 1920, z. 3, s. 386.
90. Tamże, z. 9, s. 402.
91. Tamże, s. 405.
92. Tamże, s. 408–409.
93. Tamże, z. 18, s. 3.
94. Tamże, z. 22, s. 29.
95. A. Rimka, Laiškai apie žemės reformą. 1. Šiek tiek istorijos paaiškinimų, „Lietuva”, 3 VI 1921, nr 120.
96. V. Lukoševičius, Liberalizmo raida Lietuvoje XIX a. pab. – 1940 m., Vilnius 1995, s. 184–185.
97. „Vienybė”, 15 V 1918, nr 17.
98. V. Lukoševičius, op. cit., s. 430–431. Zob. w tymże dziele szerzej o kształtowaniu się programów agrarnych stronnictw litewskich.
99. Steigiamojo Seimo darbai, Kaunas 1921, z. 18, s. 24.
100. P. Łossowski, Kraje bałtyckie, s. 38.
101. L. Truska, op. cit., s. 112.
102. A. Kasperavičius, op. cit., s. 133.
103. Steigiamojo Seimo darbai, Kaunas 1921, z. 26, s. 41.