Р. Зизас. Деревня Конюхи (окончание): оригинал
Окончание статьи: советские документы и мемуары партизан, состав участвовавших отрядов, расхождения источников, число погибших, английское и литовское резюме. С. 44-57. Текст на языках издания.
Pacyfikacja wsi Koniuchy (Kaniūkai) (dokończenie)
Jak już zauważono, w dokumentach partyzantów sowieckich i pisanych po wojnie przez nich wspomnieniach, o akcji karnej w Koniuchach w najlepszym razie tylko się wzmiankuje, nie chlubiąc się nią, chociaż określa się tam mieszkańców Koniuch „hitlerowcami” i „faszystami”. Nawet Albertas Barauskas – jeden z przywódców partyzantów sowieckich w Litwie Południowo-Wschodniej, który w swych wspomnieniach i nie opublikowanych materiałach archiwalnych poświęcał tyle uwagi tematyce zwalczania wiejskiej samoobrony – „skromnie” przemilcza akcję unicestwienia wsi Koniuchy i swoją w niej rolę (niejasne – jaką?). Niekiedy zniszczenie Koniuchów wymienia się równorzędnie obok zlikwidowania wsi Bakaloriškės (powiat trocki, gmina Hanuszyszki), w której spalono około 40 zagród, ale wymordowano znacznie mniej mieszkańców. Na przykład, J. Olekas pisał: „Podobnie stało się z członkami samoobrony wsi Koniuchy”140.
W przypadku Koniuch „czerwoni” kombatanci, z wyjątkiem, być może, tylko cytowanych M. Elinasa i D. Gelpernasa, zapewne od początku czuli, że akcja zlikwidowania wsi była zbyt okrutna, kompromitująca sowiecki ruch partyzancki i autorytet władzy sowieckiej, dlatego unikali szerszego pisania o niej.
Jednak również źródła wytworzone przez partyzantkę radziecką potwierdzają fakt zniszczenia wsi i skalę jej tragedii. G. Zimanas poinformował szefa SLRP w Moskwie A. Sniečkusa o zlikwidowaniu wsi Koniuchy radiogramem z 31 stycznia 1944 r. o następującej treści: „29 stycznia połączona grupa oddziałów wileńskich, oddziału »Śmierć okupantom«, oddziału im. Margirisa i specjalnej grupy sztabu generalnego całkowicie spaliła Koniuchy, wieś o najzacieklejszej samoobronie w powiecie ejszyskim. Mieszkańcy Koniuchów nie tylko nie wpuszczali partyzantów do swej wsi, ale też urządzali na nich zasadzki na drogach, atakowali sprzyjające partyzantom wsie, zmuszali do zbrojenia się wsie neutralne. Samoobronie zadano ciężkie straty. Własnych ofiar nie ma”141. Radiogram Zimanasa jest przede wszystkim interesujący z tego względu, że on nie tyle informował Sniečkusa o wynikach akcji w Koniuchach, ile wyjaśniał i starał się uzasadnić motywy zlikwidowania wsi. W później posyłanych radiogramach, listach, sprawozdaniach itp. nie udało się odnaleźć żadnych szczegółów dotyczących akcji. Co prawda, G. Zimanas wspomniał jeszcze o zlikwidowaniu wsi Koniuchy w liście do A. Sniečkusa z 3 marca 1944 r. jako o wsi, która była bardzo aktywna i „szczególnie dokuczliwa” dla partyzantów sowieckich, „zamknąwszy przed nimi cały rejon”: „Spaliliśmy ją zupełnie. Operacja się udała, własnych ofiar nie mieliśmy, spaliło się kilka domów członków samoobrony, miała ona duże straty. Od tego czasu na całym skraju [Puszczy Rudnickiej] samoobronę wsi jak ręką odjęło”142.
Wspomniane w radiogramie G. Zimanasa „wileńskie oddziały” to działające w Puszczy Rudnickiej oddziały składające się głównie ze zbiegłych z wileńskiego getta Żydów („Śmierć faszyzmowi”, „Mściciel”, „Za zwycięstwo”, „Walka”), jak też oddziały „Perkūnas”, im. A. Mickiewicza i in. Udział poszczególnych partyzantów z tych oddziałów w akcji likwidowania Koniuch potwierdzają konkretne fakty zapisane w ich aktach osobowych, jak też inne materiały.
Stosunkowo najwięcej informacji dostarczają dokumenty oddziału „Śmierć okupantom”. Jednocześnie potwierdzają one skalę likwidacji wsi Koniuchy i podstawową rolę tego oddziału w akcji. W jego dzienniku działań bojowych zanotowano, że 29 stycznia 1944 r. połączony oddział partyzantów sowieckich rozgromił uzbrojoną wieś Koniuchy, która jakoby miała dla Niemców wielkie znaczenie, była ich punktem oparcia, a chłopi z tej wsi otwarcie walczyli przeciwko partyzantom. Wieś całkowicie spalono, zabito i raniono ponad 50 osób, a wśród nich „dowódcę bandy faszystowskiej” (zapewne miano na myśli wspomnianego J. Bobinasa)143.
O napaści na wieś Koniuchy i jej zniszczeniu należy mówić jak o akcji przeprowadzonej połączonymi siłami partyzantów sowieckich z Puszczy Rudnickiej. Jednak, uwzględniając jej wyjątkowe okrucieństwo i w istocie jej zbrodniczy charakter, ważną rzeczą jest wyjaśnić, jaki był konkretny wkład poszczególnych oddziałów, jaka rola przypadała wspomnianej przez G. Zimanasa „specjalnej grupie” sztabu generalnego Armii Czerwonej?
Niestety, odpowiedź na te i inne pytania na podstawie źródeł archiwalnych jest trudna, choć można wysunąć pewne hipotezy. Trzon oddziału im. Margirisa stanowiła niewielka grupa ludzi przybyłych z sowieckiego zaplecza na początku stycznia 1944 r. G. Zimanas określał ją jako „oddział dowodzenia i łączności” przy grupie operacyjnej KC KPL(b). Gdy w Puszczy Rudnickiej znalazło się wielu oficerów i politruków z Armii Czerwonej, bardziej doświadczonych pod względem wojennym i organizacyjnym, zmalała rola A. Barauskasa i jego oddziału. A. Barauskas został mianowany szefem wydziału wywiadu południowego komitetu obwodowego KPL(b): zbierał wiadomości o charakterze wywiadowczym i zajmował się drobnymi akcjami terrorystycznymi wobec uczestników samoobrony i innych „wrogów ludu”144.
Nie jest jasne, jaka grupa głównego zarządu wywiadowczego sztabu generalnego Armii Czerwonej uczestniczyła w akcji likwidowania wsi Koniuchy. Na początku 1944 r. w Puszczy Rudnickiej działało kilka takich grup, były one znacznie lepiej uzbrojone i zaopatrywane z zaplecza sowieckiego niż partyzanci G. Zimanasa W tym czasie w Puszczy Rudnickiej pojawiła się też grupa specjalna NKWD145. Można się domyślać, że w tej akcji mogli uczestniczyć ludzie z grupy Alka-Groźnego (dowódca – kpt. Aleksiej Aleksiuk), w źródłach partyzantów sowieckich nazywana też oddziałem nr 14. Chociaż w dokumentach archiwalnych oddziału nie udało się znaleźć danych na ten temat, jednakże – jak twierdził G. Zimanas – uczestniczyła ona w wielu wspólnie przeprowadzonych operacjach partyzantów z Puszczy Rudnickiej i wykonała dużo „wspaniałych” prac146.
Na podstawie niektórych przesłanek można wnioskować, że najważniejszą rolę w akcji karnej przeciwko wsi Koniuchy odegrał oddział „Śmierć okupantom”. Jak wynika ze sprawozdania tego oddziału, podstawowym źródłem rekrutacji do niego miały być osoby miejscowe, jednak tak się nie stało. Oddział głównie zasilali Żydzi zbiegli z getta kowieńskiego oraz zbiegli z niewoli radzieccy jeńcy wojenni. W połowie lipca 1944 r. liczył on 278 ludzi. Żydzi z getta kowieńskiego stanowili w nim absolutną większość (dlatego oddział nazywano kowieńskim), poza nimi było tylko 9 miejscowych mieszkańców innych narodowości147. Z dokumentów oddziału „Śmierć okupantom” można również wnioskować, że osoba pełniąca w nim obowiązki szefa sztabu była dowódcą lub jego zastępcą połączonych sił, które zaatakowały Koniuchy. Szef sztabu dowodził też innymi operacjami, które oddział przeprowadził zimą 1944 r.148, jednakże w dokumentach jego nazwisko z jakichś przyczyn nie zostało wymienione. Ale z materiałów innego sowieckiego oddziału partyzanckiego (oddział „Pirmyn”, tj. „Naprzód”) można wywnioskować, że napadem na Koniuchy dowodził właśnie szef sztabu oddziału „Śmierć okupantom”, były oficer (kapitan) Armii Czerwonej, zbiegły jeniec wojenny Michaił Cejko149.
Wyjątkowa rola oddziału „Śmierć okupantom” w pacyfikacji wsi Koniuchy przedstawiana jest też we wspomnianej książce M. Elinasa i D. Gelpernasa „Kowieńskie getto i jego bojownicy”. Autorzy podają szczegóły ataku na wieś: 20 partyzantów oddziału z plutonowym Michail Truszinem na czele wdarło się do wsi.
„Hitlerowcy” zabarykadowali się na swym posterunku i otworzyli silny ogień z karabinów maszynowych i pistoletów automatycznych, zawrzała walka o każdy dom, musiano użyć granatów i kul zapalających. Bojownicy z getta kowieńskiego: Leizer Codikov, David Teper, Jankel Ratner, Peisach Volbė, nie zważając na huraganowy ogień, zaatakowali zabarykadowanych faszystów. Rozpoczęła się walka wręcz i „hitlerowcy” musieli się wycofać150. Autorzy obrazowo, ale niestety kłamliwie, opisując atak na wieś Koniuchy, nie podali konkretniejszych danych o stratach własnych i zadanych nieprzyjacielowi. Wszak, jeśli walczono o „każdy dom”, doszło do „starcia wręcz”, to musiały być chociaż minimalne straty. Jednakże, jak wynika z cytowanego wcześniej radiogramu G. Zimanasa do A. Sniečkusa oraz z innych źródeł, partyzanci nie ponieśli strat. W sposób oczywisty zaprzecza to przedstawionej przez autorów wersji przebiegu ataku na wieś. Według G. Zimanasa „wieś o najzacieklejszej samoobronie w powiecie ejszyskim”, nie wiadomo dlaczego nie stawiała oporu, między partyzantami a samoobroną Koniuch nie doszło do żadnego zbrojnego starcia w prawdziwym sensie tego słowa, faktycznie odbyła się akcja karna – bezlitosna rozprawa z mieszkańcami wsi.
Nie ma archiwalnych danych o jej szczegółach. Z zeznań pozostałych przy życiu świadków wynika, że partyzanci kulami zapalającymi z karabinów maszynowych podpalili słomiane strzechy chat, wtargnęli do płonącej wsi, strzelali do ludzi w chatach (nie jest jasne, czy robiono jakąś selekcję „winnych”), nie szczędząc kobiet i dzieci. Jedni mieszkańcy wsi uciekali ku rzece Solczy – oni ocaleli, inni ku laskowi – tych powitała ulewa ognia. Jeden z autorów J. Kudirka odnotowuje, że wśród wykonawców egzekucji byli również tacy, którzy umyślnie strzelali w bok albo pozwalali ofiarom uciec.
Czym jest przeprowadzenie rzeczywistej akcji bojowej, nie zaś rozprawa z uciekającymi lub ukrywającymi się ludźmi, doskonale ilustruje operacja przeprowadzona 10 kwietnia 1944 r. przez oddział „Śmierć okupantom”. Wtedy to zaatakowano posterunek żandarmerii niemieckiej w Wieczoryszkach (obecnie Vakariškės). Oddział zabił kilku Niemców, wśród nich dowódcę posterunku kapitana, zdobył trofea wojenne: karabin maszynowy, automat, siedem karabinów i in. Jednakże partyzanci również ponieśli dotkliwe straty. G. Zimanas poinformował szefa SLRP A. Sniečkusa o śmierci 17 ludzi i operację tę oceniał jako niepomyślną. W związku z poniesionymi stratami został oskarżony o tchórzostwo i 13 kwietnia 1944 r. rozstrzelany dowódca części oddziału lejtnant Siergej Żilcow151. Mimo to, zwłaszcza w materiałach znajdujących się w aktach personalnych partyzantów, operację ocenia się jako jedną z najznaczniejszych akcji bojowych oddziału.
M. Elinas i D. Gelpernas bezpodstawnie obciążają dowództwo oddziału „Śmierć okupantom” i innych sąsiednich oddziałów odpowiedzialnością za decyzję zlikwidowania Koniuch. Jak pokazują podobne akcje, przeprowadzone przeciwko innym wsiom, takie decyzje podejmowały nie poszczególne oddziały, a dowództwo sowieckich partyzantów w Puszczy Rudnickiej. Za szeregowymi partyzantami sowieckimi i ich dowódcami wyższej lub niższej rangi, w przypadku decyzji o karnej akcji w Koniuchach stali: G. Zimanas oraz Motiejus Šumauskas („Kazimieras”) – przywódcy partii komunistycznej i sowieckiego ruchu partyzanckiego.
Nieco sprzeczne są dane na temat, jakimi siłami przeprowadzano akcję w Koniuchach. Prócz przedstawionych już, zaczerpniętych z różnych źródeł danych mówiących o 150–200 ludziach, trzeba jeszcze odnotować liczbę podaną przez uczestnika napaści na Koniuchy, Chaima Lazara – jednego z niewielu autorów żydowskich, którzy wspominali tę akcję. W swej książce „Destruction and Resistance”, wydanej w Nowym Jorku w 1985 r., napisał, że w akcji brało udział 120 partyzantów ze wszystkich oddziałów, uzbrojonych w najlepszą broń152.
W poszukiwaniu odpowiedzi na wiele pytań, dotyczących zbrodni w Koniuchach, wydawałoby się, że najbardziej cennymi źródłami powinny być akta personalne kombatantów, zawarte w nich opinie i dane o indywidualnej działalności partyzanckiej, dokumenty z czasu wojny i okresu powojennego, które sporządzano dla przedstawienia ich do odznaczeń państwowych ZSRR. Niestety, są one prawie pozbawione informacji o akcji w Koniuchach. Wynika z tego, że próbowano ukryć, przemilczeć udział w tej akcji; można więc twierdzić, że również po sowieckiej stronie dojrzewało przekonanie, iż akcja ta była zbrodnicza i miała charakter kompromitujący.
Jak już wspominano, M. Elinas i D. Gelpernas pisali, że w operacji uczestniczyli partyzanci z oddziału „Śmierć okupantom”, m.in. M. Truszin, L. Codikov, D. Teper, J. Ratner, P. Volbė. Jednakże w ich aktach personalnych nie ma żadnych konkretnych danych o udziale w ataku na Koniuchy153. Jak wynika z akt Truszina, ten były oficer (st. lejtnant) Armii Czerwonej, uczestnik bitwy pod Moskwą, po ucieczce z niewoli niemieckiej brał aktywny udział w wielu operacjach oddziału „Śmierć okupantom” (w jednej z nich zginął 26 kwietnia 1944 r.)154. W aktach nie ma tylko danych o jego udziale w operacji w Koniuchach. To zaś jest sprzeczne z logiką i – co najważniejsze – ze świadectwem M. Elinasa i D. Gelpernasa, że odegrał tam kierowniczą rolę.
W opinii partyzanta oddziału „Śmierć okupantom” Grigorija Smolakowa z 8 października 1944 r., podpisanej przez dowódcę oddziału K. Rodionowa odnotowano, że uczestniczył on w „rozbrajaniu uzbrojonej wsi Koniuchy”, ale sam Smolakow w pisanym w tym samym czasie sprawozdaniu ze swej działalności nie wspomina o udziale w tej operacji155.
W dokumentach z lat 1944–45 innego partyzanta tego oddziału Michaiła Rubinsona o jego działalności pisze się ogólnie, że uczestniczył w „wielu operacjach”, zaś w późniejszych dokumentach, powstałych około 1960 r. w związku z przedstawieniem go do odznaczenia odnotowuje się, że uczestniczył w rozgromieniu uzbrojonej wsi Żagarine, w napaści na Wieczoryszki i w innych operacjach bojowych, nie wymieniając Koniuch. Jest to o tyle dziwne, że w swoim życiorysie z 15 lipca 1958 r. Rubinson wymieniał tę miejscowość: „W grudniu 1943 roku wyjechałem [z getta kowieńskiego – R. Z.] pierwszym samochodem do oddziału partyzanckiego »Śmierć okupantom«. Uczestniczyłem tu w operacjach bojowych (pod Koniuchami, Żagarine, Wieczoryszkami i in.)”156.
Prócz tego nie należy zapominać, że w latach powojennych nie dla wszystkich partyzantów sporządzono akta personalne. Jednak w aktach personalnych niektórych partyzantów sowieckich, zwłaszcza z oddziałów „Śmierć okupantom” i „Śmierć faszyzmowi” odnotowano i wyszczególniono udział w „rozgromieniu” i „rozbrojeniu” wsi Koniuchy; wynika z nich, że szczególnie dużą rolę odegrały dwa w/w oddziały i partyzanci żydowscy z wileńskiego getta, należący do innych grup oraz że w operacji uczestniczyli nie tylko mężczyźni, ale też kobiety157.
Jak pisał żydowski historyk Solomonas Atamukas, „Żydzi, wznosząc sztandar aktywnego oporu narodowego, dywersyjnej i zbrojnej walki partyzanckiej z faszyzmem hitlerowskim, mogli uczestniczyć w tej walce wyłącznie w szeregach radzieckiego ruchu partyzanckiego, nie było bowiem innego wyboru. Setki Żydów, bez względu na różnice poglądów politycznych, dzielnie brało udział w tych zmaganiach. Ważki ich wkład przyczynił się do rozgromienia Niemiec hitlerowskich, zapisali oni też chlubną kartę w historii swego narodu”158.
Jednakże był też inny aspekt udziału Żydów w sowieckim podziemiu zbrojnym, a który żydowscy autorzy często przemilczają. Podziemie to na Litwie służyło interesom politycznym ZSRR, działało jako siła dążąca do ugruntowania nowej sowieckiej okupacji (reokupacji), zmierzająca do tych celów różnymi, nawet represyjnymi, zbrodniczymi metodami. Część żydowskich partyzantów, podobnie jak jego uczestnicy innych narodowości, stała się instrumentem i wspólnikiem w realizowaniu przestępstw sowieckich.
Na udział Żydów w pacyfikacji Koniuch i innych akcjach o podobnym charakterze mogło wpłynąć wiele motywów. Angażując się do sowieckiego ruchu partyzanckiego, do czynnej walki przeciwko nazistom, jednocześnie mieli oni możliwość odwetu na mordercach swych rodzin. Historyk żydowski Dov Levin pisze o entuzjastycznym uczestnictwie partyzantów żydowskich w akcjach przeciwko kolaborantom nazistowskim i ich agentom, o specjalnych akcjach zemsty na mordercach. Jedna z grup oddziału „Mściciel” była posłana w celu złapania takiego mordercy narodowości polskiej, który uczestniczył w masakrze Żydów w Ejszyszkach. Partyzanci sowieccy innych narodowości oskarżali partyzantów żydowskich o zbyt surowe kary wobec policjantów i chłopów, którzy uczestniczyli w pogromach Żydów159. Doznając tragicznego losu ofiar holokaustu, nie mogli oni oprzeć się pokusie, aby w sprzyjających okolicznościach dokonać zemsty i zabijać; te same motywy mogły utrudnić trzeźwą i odpowiedzialną ocenę sytuacji, uniemożliwić odróżnienie autentycznych wrogów od rzekomych.
Wybitna rola oddziału „Śmierć okupantom” i partyzantów innych oddziałów żydowskich w masakrze w Koniuchach pozwala wnioskować, że dowództwo partyzantów sowieckich w Puszczy Rudnickiej chciało wykorzystać konflikt między Litwinami i Żydami i skierować tych ostatnich do walki z samoobroną wsi litewskich. Wielu Żydów żywiło chęć odwetu, mogło z własnej inicjatywy uczestniczyć w operacji karnej. O tym świadczyłby również udział stosunkowo dużej liczby żydowskich kobiet – partyzantek w akcji karnej w Koniuchach. Zatem, prócz wszystkich wymienionych wcześniej przyczyn rozprawienia się z Koniuchami, być może ta litewska wieś zapłaciła wysoką cenę nie tylko za próby stawiania oporu partyzantom sowieckim, ale też za wyrządzone Żydom przez Litwinów okropne krzywdy.
Według opinii niektórych sowieckich partyzantów w oddziale „Śmierć okupantom”, w porównaniu z innymi działającymi w Puszczy Rudnieckiej, które składały się z byłych wojskowych i jeńców wojennych, było ok. 90 procent osób cywilnych narodowości żydowskiej (wśród nich dużo kobiet), oddział nie miał doświadczonych dowódców, był źle uzbrojony, brakowało w nim dyscypliny itp.160 Jednakże nie przeszkodziło to właśnie temu oddziałowi uczestniczyć i odegrać najważniejszą rolę w akcji przeciwko Koniuchom. Jak pisze J. Kudirka, podobno w Koniuchach niektórzy partyzanci sowieccy strzelali „obok”. Zdaje się, że wśród nich nie było Żydów.
Po drugie, na tragedię wsi Koniuchy można spojrzeć również przez pryzmat konfliktu litewsko-polskiego w latach okupacji niemieckiej. Jak wspominano, „o miejscowych Polakach” – uczestnikach akcji, w dokumentach litewskiej policji bezpieczeństwa pisze się w sposób ogólny. Jednakże są również konkretniejsze dane. J. Kudirka twierdził, że po przybyciu do Koniuch żołnierze litewscy (niewątpliwie 253. litewskiego batalionu ochronnego) chcieli się zemścić na pewnej wsi, z której pochodziła „część oprawców”, jednakże tamtejszy mieszkaniec V. Varonis przekonał ich, aby tego nie czynili, bo w tej wsi „nie wszyscy są dobrzy, nie wszyscy też źli, a ucierpią również dobrzy”161. Twierdzenia o zamiarach zemsty mają podstawę, potwierdzają je również źródła archiwalne. W dokumentach 253. batalionu wieś tę wspomina się w kontekście masakry w Koniuchach. W przytaczanym już raporcie komendanta punktu oparcia w Bolciennikach z 31 stycznia 1944 r. twierdzi się, że wśród „bandytów”, którzy rabowali Koniuchy, mieszkańcy rozpoznali ludzi z Salek Wielkich i Wisińczy162.
19 lutego 1944 r. żołnierze 253. batalionu podczas zwiadu w Salkach Wielkich zetknęli się z partyzantami, doszło do bitwy. Po niej dowódca batalionu kpt. Vladas Žibas otrzymał wiadomość, że we wsi żołnierze batalionu zabrali sól, kożuchy, zastrzelili i wywieźli 4 świnie. Takie postępowanie dowódca batalionu określił jako bandyckie i rozkazał, aby bezzwłocznie wyjaśnić okoliczności wydarzenia i zameldować mu163.
Dowódca 1 plutonu 4 kompanii sierżant Trečiokas w raporcie z 27 lutego 1944 r. dla dowódcy kompanii wyjaśniał, że żołnierze nie zabrali żadnych rzeczy. Po bitwie jedynie znaleziono wielką blaszaną miednicę, którą partyzanci przywieźli do łaźni oraz porzucony kożuch. W czasie potyczki zastrzelono 4 świnie. W raporcie sierżant pisał, że widział jednego rannego cywila, zaś drugi cywil uciekł, ostrzeliwany z karabinów164. Opisane w raporcie działania żołnierzy batalionu są prawdopodobnie akcją represyjną przeciwko wsi Salki Wielkie, zapewne w zemście za masakrę w Koniuchach.
Jeszcze wyraźniej i obszerniej pisał w raporcie z 28 lutego 1944 r. do dowódcy batalionu dowódca 4 kompanii Martynas Cieminis, jakoby mieszkańcy wsi Salki Wielkie z bardzo niewielkimi wyjątkami sympatyzowali z „bandytami” albo sami byli aktywnymi „bandytami”; we wsi dla „bandytów” napalano w łaźni, wypiekano chleb, bito bydło na aprowizację, mieszkali łącznicy z Wilnem, dostawcy amunicji itp. Następnie raport zawierał słowa, pozwalające na wysnucie wniosku, że właśnie niektórzy mieszkańcy wsi Salki Wielkie przyczynili się do masakry we wsi Koniuchy, „czy ktoś z tej wsi zawiadomił kogoś”, że 3 jej mieszkańcy – tu podano nazwiska – uczestniczyli „w masakrze w Koniuchach”?
W raporcie twierdzi się, że dwukrotnie rozpuszczono pogłoski, iż żołnierze spalą Salki Wielkie i że spodziewają się tego wszyscy, którzy są nastawieni przeciwko „bandytom”. Dowódca kompanii proponował, aby z Salkami Wielkimi postąpić podobnie jak z wsiami Dubrowka i Stawrowo165. (Te wsie białoruskie z okolic Widz zostały spacyfikowane w październiku 1943 r. za popieranie partyzantki. W akcjach represyjnych uczestniczyły oddziały z 253. batalionu).
Mało prawdopodobne jest, że mieszkańcy wsi Salki Wielkie i innych masowo popierali sowieckich partyzantów. Możliwe, że wzmianki w dokumentach 253. litewskiego batalionu policyjnego dotyczą także partyzantów polskiej Armii Krajowej i starć z AK.
Można też wysunąć hipotezę, że pośrednio polscy partyzanci poprzez zaktywizowanie działalności zimą 1944 r. i antylitewskie akcje przyczynili się do stworzenia sowieckim partyzantom warunków do rozprawienia się ze wsią Koniuchy. W artykule „Złamana sauguma”, zamieszczonym w gazecie podziemia litewskiego „Nepriklausoma Lietuva” pisano: „W związku ze zwiększeniem się liczby oddziałów partyzantów bolszewickich i częściowo polskich, nasi policjanci byli przez nich atakowani i nierzadko zabijani. Dopiero po wydarzeniach w Graużyszkach (8 stycznia 1944 r. – R. Z.), gdzie zginęło 19 naszych policjantów, wszyscy policjanci z gmin powiatu oszmiańskiego zostali wycofani do Oszmiany. Podobnie postąpiono z policją z niektórych posterunków w powiatach świrskim i ejszyskim”166.
W styczniu 1944 r. polscy partyzanci kazali wszystkim litewskim nauczycielom w gminie turgielskiej opuścić tę gminę. 25 stycznia zaatakowali miasteczko Szumsk; rozebrali policjantów, odebrali od nich broń i rozpędzili. 27 stycznia wręczyli ultimatum policji w Dziewieniszkach – wszystkie litewskie urzędy wycofały się do Bieniakoń167. Zatem zupełnie nieprzypadkowo źródło litewskiego podziemia atak na wieś Koniuchy, jak wspomniano, przypisało polskim partyzantom.
Nie należy jednak przeceniać polskiego czynnika w tragedii Koniuch. Patrząc szerzej trzeba przyznać, że Polacy – żołnierze AK (według źródeł sowieckich: „biali Polacy”), których większość stanowili miejscowi chłopi, i Litwini – uczestnicy wiejskiej samoobrony, chociaż walczyli po różnych stronach barykady, jednakże cele ich walki częściowo były zbieżne: ich wspólnymi wrogami byli partyzanci sowieccy. Gazeta litewskiego podziemia „Lietuvių fronto biuletenis” w styczniu 1944 r. pisała, że spokojnych mieszkańców Wileńszczyzny już doprowadza do szaleństwa „czerwona zmora” (partyzanci sowieccy), zaś na polskich „białych partyzantów” patrzą oni z nieukrywaną sympatią, zwłaszcza gdy ci nie są Litwinami168. Tak więc gazeta podziemna, tendencyjnie antypolska, przyznawała, że mieszkańcy Litwini sympatyzowali, z nie tak agresywnymi wobec nich, polskimi partyzantami. I odwrotnie, pewna część Polaków wyrażała sympatię dla działalności litewskiej samoobrony. Jeszcze wyraźniej podkreślono to w „Litwie Niepodległej” („Nepriklausoma Lietuva”): „Nasza walka z partyzantami bolszewickimi musi się toczyć nieubłaganie. Tymczasem stosunki z partyzantami polskimi będą zależeć od ich stosunku do nas. My chcielibyśmy dobrych stosunków z Polakami, bo jak oni, tak i my mamy tego samego wroga”169.
Chociaż polska AK czuła się gospodarzem na obszernych terytoriach Litwy Wschodniej, a jej działania były skierowane przeciwko litewskiej administracji i policji, nie napadała i nie terroryzowała ona uzbrojonych wsi litewskich, jak to czynili partyzanci sowieccy. W źródłach zanotowano tylko parę faktów starć AK i samoobrony litewskiej. Na przykład, w połowie lutego 1944 r. polscy partyzanci zaatakowali wieś Palkobalis (gmina Orany): uczestnicy samoobrony jednego partyzanta zabili i jednego ranili. W odwecie polscy partyzanci spalili we wsi trzy zagrody170.
Biorąc rzecz obiektywnie, samoobrona wsi litewskich, partyzanci AK, nawet litewska policja i bataliony ochronne tworzyły jednolity front przeciwko partyzantom sowieckim. 24 marca 1944 r. partyzanci sowieckiego oddziału „Kova” napadli na wieś Misztuny (powiat ejszyski): jeden chłop z samoobrony zginął, dwaj zostali ranni. W czasie powrotu do Puszczy Rudnickiej partyzanci sowieccy wpadli w zasadzkę zastawioną przez partyzantów polskich i ponieśli straty. 5 maja partyzanci sowieccy urządzili polskim partyzantom zasadzkę koło wsi Dajnowo, jednakże Polacy nie pojawili się. Powracając do bazy sowieci starli się jednak z kompanią litewskiego batalionu policyjnego171. Stosunki polskich partyzantów i samoobrony wsi Litwy Południowo-Wschodniej zaostrzyły się w maju-czerwcu 1944 r., gdy partyzanci sowieccy próbowali rozbrajać samoobronę wsi, Polacy też chcieli przejąć broń samoobrony. Napięcie pogłębiały również zbrojne konflikty AK ze stacjonującymi na Wileńszczyźnie batalionami litewskich formacji.
W źródłach archiwalnych i innych niewiele jest szczegółowych danych o ofiarach masakry w Koniuchach. Z kondolencji zamieszczonych w gazecie „Naujoji Lietuva” wynika, że z dowódcą samoobrony w Koniuchach J. Bobinasem zginęli: jego żona Viktoria, syn Marijonas, córka Jadwiga (drugi syn i maleńka córka pozostali przy życiu)172. J. Kudirka wspomina o poległych mieszkańcach wsi Stanislovasie Bandelevičiusie, jego synach – Mečislovasie i Zigmantasie (10 i 6 lat), Laskevičiene oraz dwóch jej dorosłych córkach (zastrzelonych, gdy biegły po lodzie rzeczki Solcza; trzecia, roczna córeczka została zastrzelona w objęciach matki), czteroosobowej rodzinie Pilžiusów. J. Kudirka twierdzi, że w Koniuchach ogółem były 22 zagrody, 5 nie zostało spalonych (zatem spłonęło 17 zagród). Cz. Malewski podaje takie dane: spośród 85 domów w Koniuchach ocalały tylko 4173. W opublikowanym przez tego autora spisie pomordowanych mieszkańców wymienionych jest 38 osób (wliczając jedną z Mikont), w tym 19 kobiet i 7 dzieci (w wieku 1,5–16 lat). W pogrzebaniu ofiar masakry w Koniuchach pomogli żołnierze rakliskiego punktu oparcia 253. batalionu174.
Wieś Koniuchy wspomniana jest w piśmie Wileńskiego Powiatowego Komitetu Pomocy Wzajemnej z 22 lutego 1944 r. do naczelnika powiatu wileńskiego. Stwierdza on, że rozpasanie „bandytów” w powiecie wileńskim coraz bardziej się zwiększa, niektóre miejscowości zostały całkowicie zniszczone, mieszkańcy utracili wszystko: „Na przykład, wieś Koniuchy w gminie jaszuńskiej została całkowicie spalona i dotychczas 52 mieszkańcom tej wsi wypłacono maksymalną zapomogę – po 500 RM każdemu. Pozostała jeszcze do wypłacenia zapomoga około 10 mieszkańcom”175. (Zapewne miano na względzie zabitych i rannych mieszkańców wsi)176. Z tego można sądzić, że zginęło lub ucierpiało przez gwałt więcej niż 60 mieszkańców Koniuch.
Jaki wpływ miała na zbrojną wiejską samoobronę i jej działalność tragedia wsi Koniuchy? Czy naprawdę, jak pisał G. Zimanas, na wschodnim skraju Puszczy Rudnickiej „samoobronę jak ręką odjęło”? Nie ulega wątpliwości, że masakra w Koniuchach wpłynęła na struktury samoobrony bardzo destrukcyjnie Fakt szczególnie okrutnej rozprawy ze wsią partyzanci sowieccy wykorzystywali jako środek oddziaływania psychologicznego, terroryzując inne wsie. Na przykład, w ich piśmie z 15 lutego 1944 r. do wspominanej wsi Daržininkai, gmina Olkienniki, zwracano się nie tylko do mężczyzn, ale też do kobiet, grożąc im, że jeśli wieś nie rozbroi się, „zginiecie razem z nimi (mężami i dziećmi – R. Z.), z całą rodziną i z chatami, z waszej wsi pozostanie tylko okropny i smutny widok, podobnie jak w Koniuchach”177.
Jednakże niektóre fakty świadczą o tym, że takie środki miały też przeciwny skutek. Po akcji w Koniuchach mogły zaistnieć dodatkowe motywy, aby się zbroiły także inne wsie, aby stawiać opór, nie poddawać się. Funkcjonariusze administracji litewskiego samorządu i niemieckiego reżimu okupacyjnego, policja, poszczególne bardziej zdecydowane i energiczniejsze osoby, mogli żądać umocnienia samoobrony wiejskiej. O takich tendencjach pisał również G. Zimanas 3 marca 1944 r. do A. Sniečkusa: „samoobrona na wsi nie przestaje istnieć”, jest ona realizowana „zupełnie innym sposobem”, poprzez „gwałt i przemoc”, wystarczy, aby naczelnicy powiatów lub policja znaleźli gdzieś na wsi jakiegoś człowieka, który ma pewne grzechy wobec nas, np. „strzelał do Armii Czerwonej, zabijał aktywistów partyjnych” Ludzie ci, według G. Zimanasa – „chuligani” – zmuszali potem mieszkańców do chwytania za broń, a potem do zbrojenia się sąsiednie wsie178.
Są dane, że nawet mężczyźni ze spalonej wsi Koniuchy nadal próbowali stawiać opór partyzantom sowieckim. M. Afonin („Petras”) w radiogramie z 19 maja 1944 r. do A. Sniečkusa powiadomił o rozbrojonych 17 maja w tej wsi „żandarmach”, którzy bez oporu oddali broń: 17 karabinów, 3 karabiny automatyczne, 1 karabin maszynowy. Nie jest jasne, kim byli ci „żandarmi”, jednakże z tekstu radiogramu można się domyślać, że to tamtejsi mieszkańcy, uczestnicy samoobrony: jeden z nich napisał kartkę z wyrazami skruchy, w której prosił o wybaczenie: uzbroił się przymusowo, ale do partyzantów nie strzelał, jeden karabin już oddał, teraz oddaje drugi179.
Przynajmniej częściowo z zagładą Koniuch można łączyć początek niemieckich działań odwetowych przeciwko partyzantom sowieckim i ich bazom w Puszczy Rudnickiej. 4 lub 5 lutego 1944 r. partyzanci sowieccy po raz pierwszy odczuli silny ogień artyleryjski: z pociągu pancernego ostrzelano ich bazy koło wsi Inkleryszki. Silny i dosyć celny ogień artyleryjski spowodował panikę wśród partyzantów sowieckich: partyzant Iwan Neteckij próbował uciec z bazy i na rozkaz dowództwa został rozstrzelany180.
Niemcy zaczęli gromadzić siły do akcji oczyszczania puszczy. M. Afonin („Petras”) poinformował A. Sniečkusa o umacnianiu garnizonów niemieckich w Landwarowie, Trokach, Rudziszkach i Olkiennikach, prosząc o pomoc w amunicji, materiałach wybuchowych, broni. Na początku lutego 1944 r. G. Zimanas powiadomił też o zaktywizowaniu się „nacjonalistów polskich”: podjęcie przez AK likwidowania sowieckich aktywistów – tylko w gminie rudomińskiej w krótkim czasie zlikwidowano 14 osób (jednak zaostrzenia stosunków partyzantów sowieckich i polskich nie można wiązać z wydarzeniami w Koniuchach). W końcu lutego informował o koncentracji sił wroga w okolicznych garnizonach. Niektóre oddziały partyzantów sowieckich wycofały się ze swych baz, w razie pogorszenia się sytuacji były nawet gotowe opuścić Puszczę Rudnicką i wycofać się do lasów naroczańskich, bowiem, według G. Zimanasa, nie było gdzie iść na południe i na wschód: tam byli „biali Polacy”. Warto też odnotować, że nie przewidywano możliwości wycofania się w głąb Litwy. Dopiero w radiogramie z 3 marca 1944 r. G. Zimanas powiadomił A. Sniečkusa, że sytuacja normalizuje się181.
Spośród przeprowadzonych przez partyzantów sowieckich akcji karnych zlikwidowanie wsi Koniuchy można tylko porównać z zagładą w Wielkanoc 12 kwietnia 1944 r. wsi Bakaloriškės (powiat trocki, gmina Hanuszyszki), gdzie spalono około 40 zagród, blisko 300 budynków gospodarczych, zabito dwie osoby oraz dalsze 16 osób w okolicznych wsiach182. Koniuchy można nazwać drugimi Pirczupiami: w tej wsi z kolei Niemcy 3 czerwca 1944 r. spalili żywcem lub rozstrzelali 119 osób, spłonęło 27 zagród183. Paląc inne wsie litewskie Niemcy nie postępowali tak okrutnie – ludzi nie zabijano, a wywożono na roboty, pozwalano im zabrać najniezbędniejsze rzeczy i zapas żywności184.
Podobne były przyczyny, które zadecydowały o tragedii wsi Koniuchy i Pirczupie. Nie posiadając wystarczających sił do walki z „bandytyzmem”, okupanci nazistowscy stosowali okrutne akcje odwetowe, usiłowali przez to zastraszyć mieszkańców i udaremnić opór antyniemiecki. W istocie, do takiego samego celu zmierzali komunistyczni partyzanci: nie będąc w stanie kontrolować sytuacji, walczyć ze zbrojną wiejską samoobroną, stosowali okrutne akcje karne.
Sowieccy partyzanci A. Barauskas, J. Olekas, Vincas Pletkus w swych wspomnieniach pisali, że przy rozbrajaniu takiego rodzaju wroga, jak wiejska samoobrona, nie zmierzano do fizycznej rozprawy z uczestnikami samoobrony, wśród nich bowiem było wielu wprowadzonych w błąd ludzi, którzy nie z motywów ideowych wzięli broń do ręki dla walki z partyzantami. Głównym celem było rozbrojenie i zneutralizowanie chłopów, aby uczynić ich mniej niebezpiecznymi dla partyzantów i ich miejscowych zwolenników. Przeprowadzenie takich operacji było złożone i trudne, wymagało wiele wysiłków oraz cierpliwości, aby narażając siebie, ocalić życie uzbrojonego wroga. Gdzie tylko była chociaż minimalna możliwość – piszą oni – „wszędzie przestrzegaliśmy zasady ofiarnego humanitaryzmu”185.
Niestety, nie można mówić o „humanitaryzmie” względem mieszkańców Koniuch. Spalenie tej wsi i masakra jej mieszkańców były największą zbrodnią sowieckich partyzantów wobec cywilnych mieszkańców w latach wojny na Litwie.
Summary
Pacification of the village Koniuchy
On the 29th January 1944, the Soviet partisans carried out a punishing operation against the village Koniuchy in south-east Lithuania (the Ejszyszki administrative district, the Jaszuny commune). Nearly the whole village was burnt down (17 farms), 38 people were murdered, among them: 19 women and 7 children aged 1,5–16; about 10–15 people were badly wounded. The article analyses the reasons for the cruel disposing of the village, presents the data on the perpetrators of the pacification and its course. The action was initiated by the fact that in autumn 1943, armed self-defence was formed in the village to prevent looting by the Soviet partisans, and by the tendency of the communist underground to thus stop the development of armed self-defence in south-east Lithuania. The punishing action in Koniuchy was carried out by the forces of the Soviet partisan troops acting in the Rudnicka Forest; a particular role was played by the detachment “Death to Occupants” and in general by the Jewish partisans who had run away from the Kaunas and Vilnius ghettos. Burning down the village Koniuchy and murdering its inhabitants was the greatest crime committed by the Soviet partisans on civilians in the Vilnius region during the German occupation.
Santrauka
Kaniūkų kaimo sutramdymas
1944 m. sausio 29 d. sovietiniai (raudonieji) partizanai įvykdė baudžiamąją akciją prieš Kaniūkų kaimą Pietryčių Lietuvoje (Eišiškių aps. Jašiūnų vlsč.). Beveik visas kaimas (17 sodybų) sudegintas, nužudyti 38 žmonės, tarp jų 19 moterų, 7 (1,5–16 m. amžiaus) vaikai, apie 10–15 žmonių sunkiai sužaloti. Straipsnyje nagrinėjama žiauraus susidorojimo su kaimu prielaidos, priežastys, motyvai, pateikiami duomenys apie egzekucijos vykdytojus, jos eigą, pasekmes. Susidorojimą su kaimu lėmė ginkluotos savisaugos (savigynos) kaime 1943 m. rudenį susikūrimas ir bandymai priešintis sovietinių partizanų veiklai, ekonominiam plėšimui, kita vertus, sovietinių partizanų siekiai žiauria baudžiamąja akcija stabdyti ginkluotos savisaugos kaip masinio reiškinio plitimą Pietryčių Lietuvoje. Baudžiamąją akciją Kaniūkuose įvykdyta Rūdninkų girioje veikusių sovietinių partizanų būrių jėgomis, žymus vaidmuo joje priklausė „Mirtis okupantams” būriui, apskritai, žydų partizanams iš Kauno ir Vilniaus getų. Kaniūkų kaimo sudeginimas ir jo žmonių žudynės didžiausias sovietinių partizanų įvykdytas nusikaltimas prieš civilius gyventojus Lietuvoje vokiečių okupacijos metais.
Примечания
140. J. Olekas, op. cit., s. 117.
141. LAS, z. 1, op. 1, t. 410, k. 173.
142. Ibidem, t. 40, k. 34.
143. Ibidem, z. 32, op. 1, t. 1, Dziennik działań bojowych oddziału „Śmierć okupantom”, k. 2–3, 77.
144. Ibidem, z.1, op. 1, t. 410, k. 35; t. 411, k. 206; z. 12, op. 1, t. 5, k. 3, Radiogramy G. Zimanasa z 5 I 1944 r. do A. Sniečkusa i in.
145. Ibidem, Radiogramy G. Zimanasa do szefa SLRP A. Sniečkusa, 18 I, 20 I, 30 I 1944, k. 22, 99, 107, 171.
146. Ibidem, z. 14, op. 1, t. 1, Wypowiedź G. Zimanasa o działalności grupy Alko-Groźnego, k. 8. O niezłych stosunkach G. Zimanasa z A. Aleksiukiem i jego grupą świadczy taki fakt: udając się wiosną 1944 r. z Puszczy Rudnickiej do Moskwy na wypoczynek, A. Aleksiuk odwiózł do A. Sniečkusa napisany 7 IV 1944 r. list G. Zimanasa. G. Zimanas przedstawił go A. Sniečkusowi jako „na ogół dobrego człowieka”, który dopomógł „w trudnych czasach” (ibidem, z. 1, op. 1, t. 40, k. 27).
147. Ibidem, z. 2, op. 1, t. 1, Sprawozdanie oddziału „Śmierć okupantom” o działalności w okresie 3 IX 1943 – 16 VII 1944 r., k. 69, 72–73.
148. Ibidem, z. 32, op. 1, t. 1, k. 2–3.
149. W autobiografii z 14 VIII 1944 r. M. Cejka twierdzi, że dowodził operacją rozbrojenia Koniuchów i innych wsi (LAS, z. 24, op. 1, t. 107, k. 9). Fakt ten potwierdzają też dane o jego działalności partyzanckiej odnotowane we wniosku w sprawie odznaczenia Orderem Wojny Narodowej II kl. z 24 IV 1944 r. Podpisał go dowódca oddziału „Śmierć okupantom” Smirnow (prawdziwe nazwisko Konstantin Rodionow). We wniosku zapisano, że operacja „rozgromienia” wsi Koniuchy pod dowództwem M. Cejki została przeprowadzona znakomicie (ibidem, k. 13–14). M. Cejko – Białorusin urodzony w 1902 r. we wsi Starcewicze, rejonu słuckiego, obwodu mińskiego; służył w 247 pułku strzelców 37 dywizji piechoty Armii Czerwonej, był dowódcą batalionu; trafił do niewoli niemieckiej, w kwietniu-listopadzie 1943 r. przebywał w obozie sowieckich jeńców wojennych w Kalwarii, jesienią 1943 roku uciekł stamtąd do partyzantów sowieckich w Puszczy Rudnickiej; w marcu 1944 r. mianowany dowódcą nowo utworzonego oddziału „Pirmyn”, skierowanego do lasów Kozłowej Rudy.
150. M. Elinas, D. Gelpernas, op. cit, s. 187.
151. LAS, z. 1, op. 1, t. 41, Radiogram G. Zimanasa z 15 kwietnia 1944 r. do A. Sniečkusa, 1, k. 283; ibidem, z. 32, op. 1, t. 1 (koperta), „Śmierć okupantom”, Vl. Baronas, ogólna lista partyzantów oddziału „Pirmyn”, k. 34–35.
152. Cyt. za Cz. Malewskim, op. cit., „Nasza Gazeta”, 8–14 III 2001.
153. W aktach personalnych L. Codikovasa odnotowuje się, że on „nie raz uczestniczył w rozbrajaniu uzbrojonych wsi” (LAS, z. 32, op. 2, t. 55, k. 1).
154. LAS, z. 32, op. 1, t. 146, k. 5; op. 2, t. 51, Akta personalne M. Truszina, k. 1.
155. Ibidem, op. 1, t. 134, Akta personalne G. Smolakowa, k. 2, 5.
156. Ibidem, t. 129, k. 1–2; op. 2, t. 44, Akta personalne M. Rubinsona, k. 1, 2, 5.
157. Prócz wspomnianych już osób, w aktach personalnych partyzantów oddziału „Śmierć okupantom” jako uczestnicy operacji w Koniuchach wymienieni zostali: M. Brikas (LAS, z. 1, op. 1, t. 19, k. 1), S. Gilis (ibidem, t. 35, k. 3–4), Ch. Kagan (ibidem, t. 63, k. 3), Ch. Pelja (ibidem, t. 154, k. 1), E. Vekker (ibidem, t. 23, k. 4), P. Padison (ibidem, t. 102, k. 1), B. Kot (ibidem, t. 71, k. 1), L. Mozas (ibidem, t. 88, k. 1), M. Mejerovas (ibidem, t. 85, k. 1), M. Šerman (ibidem, t. 165, k. 1), E. Zilberis (ibidem, op. 1, t. 16, k. 1), P. Volbė (ibidem, op. 1, t. 27, k. 4). Kobiety – partyzantki z oddziału „Śmierć okupantom”: B. Gelenina (ibidem, op. 1, t. 29. k. 1), S. Gempel – uczestniczyła nie tylko w operacji Koniuchy, ale też w innych, przy „rozgramianiu garnizonów niemieckich”, była dzielną i odważną partyzantką (ibidem, t. 33, k. 1), I. Piłownik (ibidem, t. 108, k. 1), A. Teperienė (ibidem, t. 143, k. 1), F. Kulbak – Kulbakaitė (ibidem, op. 2, t. 23, k. 1), E. Mušinskaja – według narodowości Polka, ur. w 1926 r. w okolicach Ejszyszek, wieś Polustoki, była łącznikiem, zwiadowcem w oddziale „Śmierć okupantom” (ibidem, t. 38, k. 2–3). W aktach personalnych innych partyzantów oddziału odnotowuje się udział w rozgromieniu „punktów oparcia policji” (można się domyślać, że ma się na względzie także „rozgromienie” wsi Koniuchy), pisze się o wielokrotnym udziale w rozbrajaniu wsi lub „rozgramianiu garnizonów niemieckich” (dlatego w takich przypadkach wątpliwe, czy udział w akcji Koniuchy mógł być wyjątkiem), zob. teczki: T. Fridmana, S. Jaszuńskiej, M. Edlinienė, S. Rubinson-Ginaitė (ibidem, op. 1, t. 153, k. 1; t. 174, k. 2; op. 2, t. 60; op. 1, t. 128, k. 2) i inne. Ogółem w LAS przechowuje się 241 akt personalnych byłych partyzantów oddziału „Śmierć okupantom”. Można zatem stwierdzić, że tylko w niewielu wyszczególniono udział w operacji Koniuchy. O udziale innych oddziałów w operacji Koniuchy – zob.: Sprawozdanie oddziału „Śmierć faszyzmowi” z 17 VII 1944 r. (ibidem, z. 16, op. 1, t. 1, k. 12); A. Barauskas, J. Olekas, V. Pletkus, „Działalność oddziału partyzanckiego im. Margirisa w latach 1943–1944” – wspomnienia, 1968 r. (ibidem, z. 12, op. 3, t. 1, k. 13); Dziennik działań bojowych partyzantów oddziału „Perkūnas”, 1944 r. (ibidem, z. 15, op. 1, t. 1, k. 33–34); Akta personalne, 1958 r. (ibidem, z. 1, op. 5, t. 8, k. 1); Akta personalne partyzanta z oddziału „Za Ojczyznę” L. Žubikasa (ibidem, z. 47, op. 2, t. 39, k. 8); Akta personalne partyzanta z oddziału im. Margirisa St. Kuozisa (ibidem, z. 4, op. 1, t. 32, k. 8, 12); Akta personalne partyzanta z oddziału im. A. Mickiewicza A. Uždavinisa (ibidem, z. 8, op. 1, t. 94, k. 5).
158. S. Atamukas, Lietuvos žydų kelias: Nuo XIV amžiaus iki XX a. pabaigos (Droga Żydów litewskich: od XIV do końca XX wieku), Vilnius 2001, s. 268. Atamukas zauważa jednak, że wielu Żydów z powodów politycznych i ideologicznych (wrogi stosunek do komunizmu i ZSRR) nie współpracowało z podziemiem sowieckim; s. 270–271.
159. Dov Levin, Trumpa žydų istorija Lietuvoje (Krótki zarys historii Żydów na Litwie), Vilnius 2000, s. 183; D. Levin, Fighting Back, Lithuanian Jewry's armed rezistance to the nazis 1940–1945, New York-Londyn 1985, s. 200, 205–206.
160. LAS, z. 1, op. 1, t. 139. Pismo Pranasa (L. Sołomina) do naczelnika wydziału specjalnego wileńskich oddziałów Stankevičiusa (Juozasa Žemaitaitisa), 18 V 1944, k. 34.
161. J. Kudirka, op. cit.
162. CPAL, z. R-666, op. 1, t. 7, k. 29.
163. Ibidem, op. 1, t. 5, Rozkaz nr 845 dowódcy 253 batalionu kpt. Vl. Žibasa do dowódcy 4 kompanii, 23 II 1944, k. 120.
164. Ibidem, k. 121.
165. Ibidem, z. R-666, op. 1, t. 5, Raport dowódcy 4 kompanii 253 litewskiego batalionu samoobrony M. Ciemienisa, 28 II 1944 r., k. 124.
166. Saugumas palaužtas (Złamana Sauguma), „Nepriklausoma Lietuva”, 1 III 1944.
167. Armija Krajova Lietuvoje, cz. 2 (Armia Krajowa na Litwie, cz. 2), s. 264–266.
168. Banditai Vilniaus krašte (Bandyci na Wileńszczyźnie), „Lietuvių fronto biuletenis”, 22 I 1944, s. 3.
169. Vilniaus kraštas partizanų pinklėse (Kraj Wileński w pułapkach partyzantów), „Nepriklausoma Lietuva”, 16 III 1944 r., nr 3 (39).
170. LAS, z. 3377, op. 58, t. 266, Tygodniowe zestawienie wiadomości policji litewskiej, 8–14 III 1944, k. 59.
171. Ibidem, z. 10, op. 1, t. 1, Sprawozdanie i dziennik działalności bojowej oddziału „Kovos”, k. 7–9.
172. „Naujoji Lietuva”, 11 II 1944, s. 3.
173. Od red.: Wg danych ze spisu powszechnego we wrześniu 1921 r. w Koniuchach było 48 budynków mieszkalnych (Skorowidz miejscowości, op. cit., s. 12).
174. Cz. Malewski, op. cit., „Nasza Gazeta”, 8–14 III 2001 i 29 III – 4 IV 2001.
175. CPAL, z. R-685, op. 5, t. 34, k. 166.
176. Od red.: Wydaje się, że autor nie ma racji – chodzi tu raczej o liczbę gospodarstw, które poniosły straty w wyniku akcji partyzantki sowieckiej.
177. LAS, z. 60, teczka 1, t. 1, k. 41–42.
178. Ibidem, z. 1, op. 1, t. 40, k. 33.
179. Ibidem, t. 412, k. 248; ibidem, t. 24, Zestawienie danych wywiadu SLRP z 25 V 1944 r., k. 23.
180. Ibidem, z. 49, op. 1, t. 1, k. 1; ibidem, z. 51, op. 51, t. 3, k. 4–5; b. 4, k. 18, Spisy rejestracji poległych i dezerterów.
181. Ibidem, z. 1, op. 1, t. 410, Radiogramy G. Zimanasa z 2 II, 28 II, 3 III 1944 r. do A. Sniečkusa, k. 181, 322, 336, 349.
182. R. Zizas, Bakaloriškių sunaikinimas (Zagłada Bakaloriškės), „Genocidas ir rezistencija” 2002, nr 2 (12), s. 238–241.
183. S. Sinkevičius, Pirčiupiai: dokumentinėe apybraiža (Pirczupie: szkic dokumentalny), Vilnius 1977, s. 60.
184. Na przykład, mieszkańcom spalonej 13 października 1943 r. wsi Miliunai w powiecie rokiskim zezwolono z budynków mieszkalnych wynieść pościel; na roboty wywieziono starszych mieszkańców, młodsi mężczyźni ukryli się w lasach (LAS, z. 3377, op. 58, t. 266, Meldunek policji litewskiej, k. 1a).
185. LAS, z. 12, op. 3, t. 1, A. Barauskas, J. Olekas, V. Pletkus, Mar-girio partizanų būrio veikla 1943–1944 m (Działalność oddziału partyzanckiego im. Margirisa w latach 1943–1944), k. 1.