Herb Roch tertio

Ród Kościuszków używał z czasem herbu polskiego „Roch", ale w odmianie trzeciej, zwanej: „Roch tertio". Wacław Potocki, zamieściwszy rysunek wszystkich trzech odmian, wymienia „Kościuszkiewiców" obok Walewskich, Głowińskich, Oborskich, Wiszowatych, Cieciszewskich i Chorążyczewskich 1. Niesiecki wylicza 29 nazwisk polskich pod herbem Roch, a litewskich tylko 4: Hurko, Karsza, Kościuszko i Rosudowski z zastrzeżeniem, że herb Hurków nazywa Kojałowicz „Hakami".

Opis litewskiego Roch tertio jest następujący: „powinno być trzy gradusy, ale od dołu mniejsze, a u góry większe, czyli raczej trzy wręby, ile że jeden od drugiego oddzielony; na najwyższym z nich lilia; takaż druga na hełmie, ale bez wrębów". W koronnym Rochu gradusy czyli wręby idą w odwrotnym porządku: najmniejszy jest w górze, najdłuższy — na dole. Lilia ma być w czerwonem polu; w hełmie trzy pióra strusie. Roch oznacza wieżę w szachach. Jakiś książę mazowiecki miał nadać ją Pierzchale za rozegranie zabawne partyi szachów dla poprawienia humoru po niepomyślnej bitwie. Co do Rocha litewskiego Niesiecki zaznacza, że „początku tego herbu nikt nie opisał"; jemu się zdaje, że pochodzi od Kazimierza III, króla polskiego 2.

Zdaniu temu wypada przyznać tyle trafności, że herb Roch trzeci pochodził z nadania monarszego, które stało się może bez wiedzy rodów koronnych, pieczętujących się Rochem pierwszym i drugim 3. Nadanie to otrzymał może Fedor, dworzanin w. księcia, a z większem jeszcze prawdopodobieństwem twierdzić możemy, że on też otrzymał ze szczodrobliwości Jagiellonów dobra: Leniewicze, Stupiczów, Horodno i Totowicze 4. Miał on przynajmniej dwóch synów: Kostiuszkę i Hurkę, którym zapewnił już wyższe stanowisko społeczne: ziemian, „panów", oraz córkę Żdanę, która wyszła zamąż za Stefana Woropajewicza, sługę Konstantyna Ostrogskiego hetmana, wsławionego zwycięztwem pod Orszą i która po śmierci męża posiadała nadaną mu przez hetmana majętność Horodec, w powiecie stepańskim na Wołyniu. Nic więcej zresztą powiedzieć o nim nie mogę; nieznane jest nawet imię jego ojca; zaszczyt rozpoczynania rodowodu Kościuszków dostał mu się tylko przez dzieci, które się pisały w aktach z jego imieniem, jako patronymicum.

Авторские примечания

1. Wacław Potocki, Poczet herbów szlachty Korony Polskiej i W. Ks. Litewskiego.
2. Kasper Niesiecki, Korona Polska — herb Roch.
3. Wniosek autora o monarszem pochodzeniu odmiany litewskiej herbu.
4. Hipoteza autora o nadaniach Jagiellonów.