Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 281, с. 534-535
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 534-535
Оригинал (по-польски)
pomiędzy Zamoyskim a Bielawskim. Anna Jagiellonka pisała 20 V w liście do siostry Zofii, że król Knyszyn dał Zamoyskiemu, który najechał wielkim gwałtem w 1000 koni, wybił, wygnał tego starostę, który to trzymał od króla nieboszczyka. Kiedy Bielawski udał się ze skargą na dwór J agiellonki, przyjaciele Zamoyskiego wypędzili żonę Bielawskiego z dwojgiem małych dzieci z Knyszyna do folwarku w Zabielu. S. Bielawski złożył wówczas pozew sądowy, a po ucieczce Walezego z Polski przy pomocy Anny Jagiellonki postanowił zbrojnie odebrać Knyszyn i zgromadził wojsko w Tykocinie. W sierpniu doszło do utarczki zbrojnej o Zabiele1654. Podstarości Zamoyskiego Stanisław Trojan bronił zabudowań rezydencji królewskiej w mieście oraz folwarku przy siole Krypnie. Wzniesiono wówczas nawet fortyfikacje służące obronie. Zapewne wówczas knyszyńska rezydencja uległa poważnej dewastacji. Ostatecznie 22 II 1577 r. starostwo knyszyńskie przeszło w ręce Jana Zamoyskiego. Przejęcie przez Zamoyskiego świetnie zagospodarowanego przez Bonę i Zygmunta Augusta jednego z najbogatszych starostw, które było centrum dóbr własnych króla przekreśliło plany budowy kompleksu dóbr własnych monarchy.
Nowy posesor dóbr knyszyńskich (l. 1574-1602) walczył o Knyszyn nie tylko ze względu na walory ekonomiczne jednego z najintratniejszych kluczy dóbr królewskich, ale i prestiżowych. Posiadanie na terenie starostwa knyszyńskiego rezydencji królewskiej łączyło się z politycznymi planami kanclerza, dawało możliwość ingerencji w życie dworu monarszego. Dlatego też Jan Zamoyski kontynuował dzieło Piotra Chwalczewskiego, rozbudowywał rezydencję królewską w mieście Knyszynie, wzniósł tam obok gmachu króla Zygmunta Augusta swój starościński gmach, a obok nowe budynki mieszkalne i kaplicę rzymskokatolicką. Pomimo to ani Henryk Walezy, ani Stefan Batory, ani Zygmunt III nie użytkowali knyszyńskiej rezydencji królewskiej, nie chcąc widocznie korzystać z gościnności potężnego hetmana.
Podobnie jak w przypadku Zygmunta Augusta dają się określić w oparciu o zachowaną korespondencję kanclerza okresy przemieszkiwania w Knyszynie: VIII 1574-30 XI 1574, 9-21 III 1580, 12 V 1580, 2 VII 1581, 19 IV- -25 VII 1582, 9 XI 1583-3 IV 1584 r.1655 Zamoyski w dworcu knyszyńskim m.in. przyjmował poselstwo miasta Rygi, odesłane tam przez króla, gdzie naradzali się wspólnie nad warunkami poddaństwa Rygi w zwierzchnictwo
polskie. W 1580 r. w Knyszynie został opublikowany piękny druk dedykowany Zamoyskiemu, zawierający pochwałę drugiej żony Zamoyskiego zmarłej w Warszawie 29 II 1580 r.: Christina Radivila vel de illustres principes d. Georgium episcopum vilnensem, d. Nicolaum Chritophorum, summum Magni Ducatus Lithuaniae, praefectum Caunensem, d. Stanislaum Radźivilos fratres Olicae et Nesvisias duces, T. Gisii sereniss. regis Poloniae secre-
Z faktu, że wiele ksiąg z librarii Zygmunta Augusta przeszło przez bibliotekę Akademii i Ordynacji Zamojskiej wnosimy, że również poważna część majątku ruchomego ostatniego Jagiellona dostała się w ręce kanclerza i hetmana koronnego w jednej osobie.
Sadzę, że na przeistoczeniu trybuna szlacheckiego w pierwszego oligarchę Rzeczpospolitej w największym stopniu zaważyło objęcie knyszyńskiej schedy po królu Zygmuncie Auguście, dostarczyło mu podstaw finansowych kariery, dobrze zorganizowane dobra dostarczyły wzorca do zorganizowania własnej Ordynacji Zamojskiej, rezydencja dostarczyła splendoru, dla innych służyła przykładem jak w oparciu o królewszczyzny należy budować magnackie kariery, decydowała o nonszalancji z jaką stan szlachecki odnosił się do monarchów. W tym względzie poznanie i docenienie dziejowej roli kazusu Knyszyna jest niezwykle ważne, jak sądzę, dla zrozumienia przeobrażeń struktury władzy z demokratycznej w oligarchiczną. Udowadnia też, że historia ogólna, przy użyciu metody regionalnej jest ważna dla dogłębniejszego poznania procesu dziejowego.
Gdy 22 II 1577 r. Bielawski zrzekł się pretensji do Knyszyna, w zamian otrzymał wpierw starostwo kruszwickie, a w 1580 r. bogatą ekonomię grodzieńską. Zbiegło się to w czasie z działaniami Stefana Batorego, który objął za miejsce przemieszkiwania Grodno, podobnie jak Zygmunt August Knyszyn. Grodno zresztą, wraz z rozległym i bogatym starostwem było już za Bony i Zygmunta Augusta niezwykle ważnym składnikiem dóbr własnych ostatnich Jagiellonów. Stało się to w 1578 r., gdy król Stefan Batory po śmierci starosty Aleksandra Chodkiewicza zdołał zatrzymać sobie starostwo grodzieńskie!?. Jeszcze przed powstaniem dóbr stołowych, w Grodnie wybudował władca swoją rezydencję, a w lasach zorganizował dworce myśliwskie, w jednym z nich — Kundzinie przebywał kilka dni przed śmiercią.165616571658
Сноски
1654 К. Lepszy, Bielawski Stefan, PSB, t. 2, s. 39; A. Jabłonowski, Jan Zamoyski na Podlasiu.
1655 Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1-4, nr 50, 54, 55, 65, 71, 369, 371, 372, 376, 403, 420, 772, 775-778, 901, 903, 908, 909, 912, 913, 915, 920, 929, 930, 932, 933, 934, 936, 940, 943, 947; BU Kraków, nr 1132.
1656 M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska, t. 3, s. 458.
1657 т. Gisii, Christina Radivila; Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 2, s. 5.
1658 AGAD Warszawa, Arch. Kameralne, nr I - 10.
Перевод на русский (машинный)
между Замойским и Белявским. Анна Ягеллонка встретилась с Ягеллонкой в письме к сестре Софье, что король Кнышин дал помощь Замойскому, который напал с большой силой на 1000 лошадей, выгнал этого старосты, который держал его от короля покойника. Когда Белявский отправился с жалобой на королевский двор Ягеллонки, друзья Замойского изгнали из него жену из малоимущих.1654. Подстарости Замойского Станислав Троян защищал застройку королевской резиденции в городе и фольварка у силоса Крипны. Тогда были даже построены оборонительные укрепления. Вероятно, тогда Кнышинская резиденция подверглась серьезному разрушению. В конечном итоге 22 II 1577 г. староста Кнышина перешел в руки короля Яна Замойского. Захват Замойского одного из центров был великолепен.
Новый посол королевской резиденции Кнышина (1574 1602) воевал за Кнышинский дворец не только из-за экономических достоинств одного из самых трудолюбивых ключей королевских владений, но и престижных. Имея на территории старосты Кнышинского королевского особняка, это давало возможность вмешаться в жизнь королевского монарха Ян Замойский.
Как и в случае с Сигизмундом Августом, можно определить на основании сохранившейся переписки канцлера периоды переселения в Кнышине: VIII 1574-30 XI 1574, 9-21 III 1580, 12 V 1580, 2 VII 1581, 19 IV- -25 VII 1582, 9 XI 1583-3 IV 1584.1655 Замойский в Кнышинской резиденции, в частности, принимал посольство города Риги, отправленное туда королем, где они совместно консультировались по вопросам подчинения Риги в ее подчинение.
В 1580 г. в Кнышине была опубликована красивая печать, посвященная Замойскому, содержащая похвалу второй жены Замойского, умершей в Варшаве 29 II 1580 г.: Christina Radivila vel de illustres principles d. Georgium episcopum vilnensem, d. Nicolaum Chritophorum, summum Magni Ducatus Lithuaniae, prae
Из того факта, что многие книги из библиотеки Сигизмунда Августа прошли через библиотеку Академии и Замойской ординации, мы выводим, что значительная часть движимого имущества последнего Ягеллона попала в руки канцлера и коронного гетмана в одном лице.
Я полагаю, что на преобразовании трибуны шляхтичей в первого олигарха Речи Посполитой определялась в высшей степени значимость охвата Кнышинского схода после короля Сигизмунда Августа, предоставляла ему основы финансовой карьеры, хорошо организованные блага обеспечивали образец для организации собственного Замойского ординатуры, резиденция обеспечивала великолепие, для других служила примером, как на основе
Когда 22 февраля 1577 г. Белявский сдался в усадьбу Кнышин, в обмен на это он получил старосту в 1580 г. богатую гродненскую экономику. Это совпало во времени с действиями Стефана Батория, который занял место переселения Гродно, как и Зигмунд Август Кнышин. Гродненская земля была уже богатой и богатой.165616571658
Сноски
1654 К. Лучше, Белявский Стефан, PSB, т. 2, с. 39; А. Яблоновский, Ян Замойский на Подляшье.
1655 Архив Яна Замойского, т. 1-4, No 50, 54, 55, 65, 71, 369, 371, 372, 376, 403, 420, 772, 775-778, 901, 908, 909, 912, 915, 915, 920, 929, 932, 933, 936, 936, 1140, 943;
1656 М. Балинский, Т. Липинский, Древняя Польша, т. 3, с. 458.
1657 Т. Гизии, Кристина Радивила; Архив Яна Замойского, т. 2, с. 5.
1658 АГАД Варшава, ул. Камерная, No I - 10.