Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 277, с. 526-527

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 277 из 338

С. 526-527

Оригинал (по-польски)

W 1727 r. pisano jednak w wizytacji kościelnej, że obecny kościół murowany stoi od lat 1639. Wzmianka ta potwierdza fakt, że istniejący dziś kościół wznoszono jako szpitalny (bo taki cel przyświecał Zamoyskiemu), a nie parafialny. Znany jest list Zamoyskiego do jego knyszyńskiego podstarościego z 1585 r., w którym polecał podstarościemu: pomóż ile możesz do poprawy kościoła knyszyńskiego księdzu plebanowi. Hetman nie stwierdzał, żeby pomagać w budowie, ale w remoncie i nie prepozytowi kościoła szpitalnego, a plebanowi. Musiało polecenie z 1585 r. dotyczyć więc fary knyszyńskiej z 1520 r., a nie kościoła wznoszonego od 1579 r. W związku z faktem, że w początkowych zamiarach nie miał to być kościół parafialny, a szpitalny, nie stanął on na jurydyce plebańskiej, ale na gruncie innym. Było to miejsce po dworze rynkowym Ostafiego Wołłowicza, który zajmował 2 place. Potwierdza to lustracja 1616 r., w której czytamy: na kościół murowany placów 1640. Pewnie dworzec Wołłowicza służył jednocześnie jako zbór kalwiński. Jan Zamoyski w 1585 r. nakazywał podstarościemu: nowych wiar abyś w Knyszynie nie dopuszczł. Nakaz poskutkował. Ok. 1578 r. odkupiono też od Wołłowicza place. Na miejscu kalwińskiego zboru knyszyńskiego stanął kościół Wszystkich Świętych, który swoim kontrreformacyjnym wezwaniem zaprzeczał kalwińskiej koncepcji Kościoła, gdzie kult świętych w ogóle nie istniał. Prace budowlane trwały długo, jeszcze w 1600 r. Potwierdza to wzmianka pochodząca z ksiąg miejskich Knyszyna z 1600 r. Otóż in actis knyszynensis civitatis Anni 1600 zapisano: Pleban z mularzem. O przebranie pieniędzy nad kontrakt, względem nowo murowanego kościoła, który mularz podjął się i dachówką pokrywania dokączyć. Subscriptio Mikołaj Kislisz dziekan zamoyski, pleban knyszyński, Marcin Protazwicz, mularz knyszyński1641. W dniu 21 III 1601 r. bp Benedykt Wojna dokonał konsekracji kościoła pw. Wszystkich Świętych, św. Melchiadesa Papieża i Męczennika oraz św. Jacka Wyznawcy1642. Budowany kościół otrzymał więc odmienne wezwanie od tych, które nadano kościołowi parafialnemu w trakcie erygowania parafii w 1520 r. — św. Jana Ewangelisty. Przed 1623 r. przeniesiono do szpitalnego kościoła Wszystkich Świętych stary ołtarz główny z kościoła parafialnego, z obrazem Zwiastowania NMP, ołtarz boczny, starożytny z wyobrażeniem Przemienienia Pańskiego i przedstawienie krucyfiksu starożytnego1643.

Obecny kościół zbudowany w l. 1579-1601, służący jako parafialny, został więc pierwotnie wzniesiony jako szpitalny.

Są pewne ślady świadczące o tym, że zamierzano umieścić sarkofag we wnętrzu knyszyńskiego kościoła Wszystkich Świętych, w którym w I. 80-tych ХХ w., w trakcie prac remontowych, po częściowym zdemontowaniu XIX-wiecznego ołtarza bocznego ukazał się na tynku fragment iluzjonistycznego, rokokowego malowidła al fresco. Pokrywało ono północną niszę, w arkadowej wnęce przypominającej analogiczne rozwiązanie stosowane w programach architektonicznych kaplic-mauzoleów rodowych, tradycyjnie dobudowywanych do polskich kościołów na wzór krakowskiej Kaplicy Zygmuntowskiej, zastosowanej też w wileńskiej katedralnej kaplicy św. Kazimierza, a Knyszyn leżał przecież w diecezji wileńskiej. Wnęka w kościele knyszyńskim posiada swój symetryczny odpowiednik w ścianie południowej, a w ten sposób arkadowe wnęki tworzą niby-transept. Wyraźnie są one urządzone wtórnie, w stosunku do renesansowej bryły budowli, bo urządzono je kosztem ściany, zamurowując przestrzeń pomiędzy przyporami, co dobrze widoczne jest z zewnątrz świątyni.

Jak udało się zaobserwować polichromia, którą wykonał jakiś mało wyrobiony artystycznie malarz, wyraźnie posiadała program majestatyczny, z motywem orła i mitry wielkoksiążęcej. Niestety robotnicy wykonujący remont sami przystąpili do badań malowidła, starannie myjąc fragment, poszukiwali starszych warstw malatury. Odbyło się to bez udziału specjalisty-konserwatora, a odkrycie bezpowrotnie zniknęło. Polichromię umieszczono we wnętrzu kościoła zbudowanego w l. 1579-1601, który uległ kompletnemu spaleniu w 1710 r., a po pożarze przez wiele lat trwały prace renowacyjne. Wówczas to (w 1. 30-tych XVIII w.) pewnie powstały freski.

Ceremonialne funkcje rynku knyszyńskiego znalazły swoje rozwinięcie w programie rynku pobliskiego Tykocina, gdzie Jan Klemens Branicki wzniósł swemu dziadowi Stefanowi Czarnieckiemu okazały, zachowany do dziś pomnik. Nastąpiło to w l. 1761-1762, w stulecie nadania zwycięzcy Szwedów starostwa tykocińskiego. Pomnik tykociński był dopełnieniem barokowego, ceremonialnego programu urbanistyczno-architektonicznego placu, którego głównym elementem był monumentalny kościół parafialny św. Trójcy, wzniesiony w I. 1742-1750, jako mauzoleum rodowe Branickich 30,1644

Сноски

1639 AAD Białystok, Wizyta kościoła knyszyńskiego 1727.

1640 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 149, k. 50.

1641 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 1033.

1642 K. Cyganek, Kronika parafialna kościoła knyszyńskiego, Knyszyn 1944, s. 84 (maszynopis w zbiorach C. Piaseckiej, Knyszyn, ul. Kościelna 6).

1643 BU Wilno, F. 57, B 54. Nr 40, k. 185v-194.

1644 Skorzystano z tragicznego w skutki pożaru miasta Tykocina w 1741 r. Powstał zespół architektoniczny, układem przypominający barokowe rozwiązania rezydencjonalne, z motywem arkad w skrzdłach bocznych i zaakcentowaniem bramy wiazdowej 1 na osi Ł or or 46 rynku, po drugiej stronie kościoła, w narożniku płd.-zach. zbudowano parafialny szpital-przytułek. W jego sąsiedztwie, w pierzei południowej zbudowano kordegardę-wartownię. Wzdłuż dłuższych pierzei placu ustawiono drewniane parterowe domy, ustawione kalenicowo, kryte czerwoną dachówką. Rzeźba Piotra de Coudray ustawiona była na pustym, wybrukowanym placu rynkowym, pierwotnie bliżej bramy, w 1/3 długości rynku, przez co silniej powiązana z zespołem architektonicznym kościoła i szpitali. Pomnik Czarnieckiego, wykonany z piaskowca szydłowieckiego, z postacią hetmana 2-metrowej wysokości przedstawia bohatera w stroju szlacheckim, ze złotą buławą w podniesionej ręce. Na cokole umieszczono inskrypcję z tekstem nadania starostwa tykocińskiego.

Перевод на русский (машинный)

В 1727 г. в церковном визите было написано, что нынешняя каменная церковь стоит уже много лет.1639. Это упоминание подтверждает тот факт, что существующий сегодня костел был построен в качестве больницы (потому что это было первоначальное место для Замойского), а не приходского. Известен факт письма Замойского к его подстарейшему зданию 1585 года, в котором он рекомендовал подстарость: помогите, сколько сможете для улучшения костёла Кнышинского священника племени. Это подтверждает люстрация 1616 г., в которой говорится: на кирпичной церкви площади1640. Вероятно, резиденция Воловича служила одновременно кальвинистским собором. Иоанн Замойский в 1585 году отказал старожилу: новых вероисповеданий в Кнышине не допустил. Приказ свершился. Около 1578 года площадь была выкуплена у Воловича. На месте кальвинистского собора Кнышинского стала церковью Всех Святых, которая своим контрре Николай Кислиш декан Замойский, Кнышинский плебан, Марцин Прозавич, Кнышинский муляр1641. 21 марта 1601 г. Бенедикт Война совершил освящение костела Всех Святых, святого Мелхиадеса Папы и мученика, а также святого Яцека Исповедника1642. Строившийся костел получил, таким образом, иной призыв от тех, которые были даны приходской церкви во время ерегии прихода в 1520 году святого Иоанна Евангелиста. До 1623 года в больничной церкви Всех Святых был перенесен старый главный алтарь из приходской церкви, с изображением Благовещения NMP, боковой алтарь, древний с изображением Преображения Господня и изображением распятия древних1643.

Нынешняя церковь, построенная в 1 1579-1601 годах, служила приходской, поэтому изначально была построена как госпиталь.

Есть некоторые следы, свидетельствующие о том, что архитектонический саркофаг планировалось поставить в интерьере Кнышинского костела Всех Святых, в котором в I. 80-х гг. во время ремонтных работ, после частичного демонтажа кирхи бокового алтаря XIX-XV века на штукатурке появился фрагмент иллюзионистской фрески аль фреско. Оно покрыло северную нишу в фреску. Ниша в Кнышинском костёле имеет свой симметричный эквивалент в южной стене, и таким образом аркадные полости образуют некий трансепт. Очевидно, что они оформлены вторично, по отношению к ренессансной форме здания, потому что они были украшены за счет стены, замуровывая пространство между приставками, что хорошо видно снаружи храма.

Как удалось заметить, полихромия, выполненная каким-то художником, явно имела грандиозную программу с мотивом орла и митры большого. К сожалению, ремонтники сами приступили к изучению картины, тщательно вымыв фрагмент, искали более старые слои малярии. Это было сделано без участия специалиста-консерватора, а открытие безвозвратно исчезло.

Церемониальные функции Кнышинского рынка нашли свое развитие в программе близлежащего Тыкоцинского рынка, где Ян Клеменс Браницкий построил своему деду Стефану Чарнецкому памятник, сохранившийся до сих пор. Это произошло в 1. 1761-1762, в столетие присуждения шведов старосте Тыкоцинского. Памятник Тыкоцинскому был завершением барочной, церемониальной программы1644

Сноски

1639 А.А. Белосток, Посещение Кнышинской церкви 1727 г.

1640 AGAD Варшава, АСК, Dz. XLVI, No 149, k. 50.

1641 М.Н. Краков, Библ. Чарт., No IV. 1775, с. 1033.

1642 К. Цыганек, Приходская хроника Кнышинского костела, Knyszyn 1944, стр. 84 (машинопись в коллекциях C. Piasecka, Knyszyń, ul. Kościelna 6).

1643 БУ Вильнюс, Ф. 57, Б 54. No 40, к. 185v-194.

1644 Использовалась трагичная в результате пожара в городе Тыкоцина в 1741 году. Был построен архитектурный ансамбль, напоминающий барочную больницу, с мотивом аркада в боковых крыльях и акцентированием ворот 1 на оси Ł or 46 рынка, на другой стороне костела, в углах юга-зала. Памятник Чарнецкому, выполненный из Шидловецкого песчаника, с фигурой гетмана 2-метровой высоты изображает героя в дворянском костюме, с золотой булавой в поднятой руке. На постаменте помещена надпись с текстом присвоения старосты Тыкочинского.