Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 276, с. 524-525
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 524-525
Оригинал (по-польски)
wana, na placu, gdzie kościół pewnych wieków stał1630. 13 X 1824 r. białostocki komisarz ziemski zburzył dzwonnicę i pewnie wówczas usunął inne stojące na dawnym cmentarzu pozostałości, najwidoczniej i stary sarkofag, o którym późniejsze źródła historyczne milczą!”. Może do parku w dawnej rezydencji starościńskiej pod Knyszynem, gdzie Krasińscy urządzili romantyczny ogród z narodowymi pamiątkami, zawędrował w 1824 r. zaginiony dziś sarkofag z wnętrznościami króla Zygmunta Augusta, ustawiony, jak podają źródła kościelne z l. 1633-1731, na środku Rynku miasta Knyszyna, w miejscu, gdzie usytuowany był najdawniejszy kościół knyszyński z 1520 r.?
Ciekawe, że u schyłku 1. 30-tych XX w., bądź już w okresie okupacji ks. A. Walentynowicz z Krypna odnalazł marmurowe i granitowe ułomki jakiejś konstrukcji i umieścił je w parkanie kościoła krypniańskiego, dodając napis, że są to właśnie szczątki sarkofagu królewskiego. W jakich okolicznościach je odnalazł i jaką miał pewność odnośnie ich proweniencji tego nie wiemy 18.
Ostatnim wydatkiem z woli króla Zygmunta Augusta wpisanym przez Stanisława Fogelwedera, przed jego śmiercią w królewskie księgi rachunkowe 5 VII 1572 r. w Knyszynie była jałmużna: Dałem z rozkazania KJM ubóstwu w Kniszynie i Tykocinie fl. 4. Kolejne wydatki dla ubogich odnotowano już po śmierci króla (ta nastąpiła 7 VII 1572 r.): 25 VII 1572 r. Cnissini. Dałem 2 rozkazania JMPP rad przy ciele КЛМ będacych p. Janowi Lanczkiemu komornikowi КЛМ na rozdawanie jałmużny ubóstwu fl. 20. Na co mam kwit... 29 VII 1572 r. Cnissini. Dałem z rozkazania JMPP przy ciele KJM będących Janowi Lenczkiemu komornikowi КЛМ na rozdanie jałmużny, jako kwit jego świadczy fl. 1633.16321631
Wydaje się, że sprawa upamiętnienia zgonu w Knyszynie Zygmunta Augusta była aktualna od momentu śmierci monarchy. 5 II 1578 r. Łukasz Górnicki star. tykociński stawił się przed urzędem wójtowsko-burmistrzowskim w Knyszynie i przekazał sumę 100 zł pol., którą pozostawił Stanisław Broniewski koniuszy przemyski jako fundusz przeznaczony aby ubodzy ludzie robili niemi. Fundusz miał być własnością całego miasta. Corocznie 4 zł od tej sumy miało się przekazywać ubogim, a 2 zł na kaznodziejski stolec. Broniewski polecał: ubodzy będą powinni Pana Boga prosić za duszę zmartego króla Zygmunta Augusta i za Broniewskiego, z których też tu jeden w Knyszynie leży1634. Tak też kaznodzieja będzie powinien na każde święto wspomnieć dusze zmarłego króla Zygmunta Augusta i Broniewskiego1635. Później, w 1731 r. dowiadujemy się jeszcze o innym obowiązku, który ciążył na ubogich ze szpitala knyszyńskiego — śpiewie w dni świąteczne pieśni Boga Rodzico Dziewico ułożonej — jak zaznaczono — przez św. Wojciecha. Za śpiew ten mieszczanie dawali ubogim 10 zł1636. Była to pobożna fundacja 12 XII 1684 r. Jana Fiedorowicza ekonoma knyszyńskiego, który dał na ratusz knyszyński 100 zł, od której sumy corocznie 10 zł, jako odsetki od tej sumy dziadom i babom powinno się wypłacać, a ci co święto śpiewać mają pieśń Bogurodzica i za dobrodzieja prosić Boga o zbawienie jego duszy 1637. Zapis bliski jest w czasie ze Zwycięstwem Wiedeńskim, choć nie wiadomo czy tradycja nie sięgała czasów króla Zygmunta Augusta. Może była to część rytuału wprowadzonego w 1578 r. z inicjatywy Łukasza Górnickiego, ze środków pozostałych po Stanisławie Broniewskim.
Ten dobroczynny akt zbiegł się w czasie z rozpoczęciem budowy istniejącego dotąd kościoła. Najwidoczniej dokonano modyfikacji aktu i fundusz Broniewskiego obrócono na dzieło budowy nowej świątyni. 27 X 1579 r. Stefan Batory polecał Łukaszowi Górnickiemu dostarczyć wapno do Knyszyna, gdzie Jan Zamoyski wówczas budować zaczynał szpitalny kościół1638.
Сноски
1630 AAB, Inwentarz kościołów archidiakonatu białostockiego z 1820 r., s. 36.
1631 К. Walentynowicz ks., Krypno i kościół krypniański, Wilno 1935, s. 12, cytował Wizytę kościoła knyszyńskiego 1829 r.: W roku 1824 dnia 13 Oktobra komisarz ziemski białostocki wielmożny Ołdakowski drewnianą dzwonnicę na rynku, na swoim własnym placu stojącą rozkazał policji knyszyńskim i kwaterującym w tę porę w Knyszynie żołnierzom zwieźć ze swego miejsca bez wiedzy duchownej zwierzchności i polecił takową dzwonnicę nie rozbieraną lecz za pomocą lin, przy użyciu mnóstwa ludzi, śrub ciesielskich windujących w górę ciężary wywrócono, drzewa znaczną część połamaną i całą właśnie zniszczoną zwieźć na cmentarz pod kościół. Dzwony, drzewa porozwalanej dzwonnicy walają się na cmentarzu pod kościołem. Wszystko ostatecznemu zepsuciu zostało; K. Cyganek, Kronika, s. 67 i 86.Tradycja ustna zanotowana w 1944 r. przez Cyganka głosi, że sarkofag umieszczono w 1824 r. w kryptach obecnego kościoła parafialnego. Ма się na nim znajdować sentencja: Kto mnie zamknął, ten mnie i otworzy.
1632 Ks. A. Walentynowicz zginął w czasie walk frontowych 1944 r. i tajemnicę gdzie znalazł resztki sarkofagu i inne szczegóły zabrał do grobu.
1633 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 B, k. 41-42v.
1634 Mowa zapewne o Janie Broniewskim, dworzaninie królewskim, wspominanym przez króla w liście z Warszawy 27 VI 1571 r. Zmarł on najprawdopodobniej w 1572 r., wskutek zarazy, wówczas, kiedy król ostatni raz przybył do Knyszyna. Por. BAN Kórnik, nr 250, k. 107v.
1635 CPAHB Mińsk, F. 1809, op. 1, nr 1, k. 310v-311.
1636 АРВ: Knyszyn, Wizyta generalna kościoła parafialnego knyszyńskiego roku 1731, s. 11.
1637 АА Białystok, Zapis dla ubogich szpitala knyszyńskiego przez śp. p. Jana a ekonoma knyszyńskiego zł pol. 100.
1638 BOZ, nr 1507, s. 107. A. Tarnawski, Działalność, s. 391 i 397: J. Zamoyski zbudowatł w r. 1579. 27 X 1579 Stefan Batory w liście star. tykocińskiemu polecał kościół w Knyszynie.
Перевод на русский (машинный)
На площади, где стояла церковь в течение нескольких веков.1630. 13 X 1824 г. Белостокский земельный комиссар снес колокольню и, вероятно, тогда удалил другие стоящие на бывшем кладбище остатки, видимо, старый саркофаг, о котором более поздние исторические источники молчат!. Может быть, в парк в бывшей старенской резиденции под Кнышином, где Красинские устроили романтический сад с национальными сувенирами, сегодня уединился в 18.
Интересно, что в конце 1-го 30-х годов XX века или уже во время оккупации о. А. Валентинович из Крипна нашел мраморные и гранитные утесы какой-то конструкции и поместил их в паркинг крипнянской церкви, добавив, что это останки королевского саркофага. При каких обстоятельствах он их нашел и какую уверенность в их провинциальности этого мы не знаем 18.
Последний расход по воле короля Сигизмунда Августа, внесенный Станиславом Фогельведером, перед его смертью в королевские бухгалтерские книги 5 июля 1572 г. в Кнышине был раздачен: Я дал приказ ЕКВ бедности в Кнышине и Тыкоцине fl. 4. Последующие расходы для бедных были зафиксированы уже после смерти короля (эта была 7 июля 1572 г. при C. VII):1633.16321631
Похоже, что дело о смерти в Кнышине Сигизмунда Августа было актуальным с момента смерти монарха. 5 февраля 1578 года Лукаш Гурницкий star. tykociński предстал перед войто-мэрским офисом в Кнышине и передал сумму 100 злотых, которую оставил Станислав Броневский конюш Перемышльский в качестве средства, предназначенного для неимущих людей.1634. Так и проповедник должен будет на каждый праздник вспоминать души покойного короля Сигизмунда Августа и Броневского1635. Позже, в 1731 году, мы узнаем еще об одном долге, который брал на себя бедняков из больницы Кнышинского петь в праздничные дни песни Бога-Девицу, уложенную, как отмечалось, святым Войцехом. За это пение горожане давали беднякам 10 злотых1636. Это был набожный фонд 12 декабря 1684 года Яна Федоровича, экономиста Кнышинского, который дал на ратушу 100 злотых, от которой суммы ежегодно 10 злотых, как проценты на эту сумму дедам и бабам должны выплачиваться, а те, кто праздник поют песню Богородицы и за благодетеля просят Бога о спасении его души1637. Запись близка к времени с Венской победой, хотя неизвестно, не восходила ли традиция ко временам короля Сигизмунда Августа. Может быть, это была часть ритуала, введенного в 1578 году по инициативе Лукаша Гурницкого, из средств оставшихся после Станислава Броневского.
Этот благотворительный акт совпал во времени со строительством существующей до сих пор церкви. По-видимому, был изменен акт и фонд Броневского был превращен в работу по строительству нового храма. 27 X 1579 г. Стефан Баторий рекомендовал Лукашу Гурницкому доставить известь в Кнышин, где Ян Замойский тогда начал строительство больничной церкви1638.
Сноски
1630 Инвентарь церквей Белостокского архидиакона 1820 г., стр. 36.
1631 К. Валентинович о., Крипно и крипнянский костёл, Вильнюс 1935, стр. 12, процитировал Посещение Кнышинской церкви 1829 г.: В 1824 г. в таком месте под Кладковским кладбищем безгражданье был подведен кельтский комисар Белостокский могучий Олдаковский колокольню на своей стоящей площади разослал полиции Кнышинскому и жилым солдатом в этой же часовне. 67 и 86.Устная традиция, записанная в 1944 году цыганкой, гласит, что саркофаг был помещен в 1824 году в склепы нынешнего приходского костела. На нем должно быть написано: Кто меня запер, тот меня и откроет.
1632 О.А. Валентинович погиб во время фронтовых боев 1944 г. и тайну, где он нашел остатки саркофага и другие подробности, унес в могилу.
1633 AGAD Варшава, ASK, dz. I, Королевские счета, No 221 B, k. 41-42v.
1634 Речь идет, вероятно, о Яне Броневском, королевском придворном доме, упомянутом королем в письме из Варшавы 27 июня 1571 года. Он умер, скорее всего, в 1572 году, в результате чумы, когда король в последний раз прибыл в Кнышин. Ср. BAN Kórnik, No 250, k. 107v.
1635 CPahb Минск, Ф. 1809, op. 1, No 1, к. 310v-311.
1636 : Кнышин, генеральный визит приходской церкви Кнышинского в 1731 г., стр. 11.
1637 Белосток, Запись для бедных больницы Кнышинского с.п. Яна и экономиста Кнышинского zł 100.
1638 BOZ, No 1507, стр. 107. А. Тарнавский, Деятельность, стр. 391 и 397: Й. Замойский построил в 1579 г. 27 X 1579 Стефан Баторий в письме star. tykocińskim рекомендовал костёл в Кнышине.