Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 232, с. 436-437
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 436-437
Оригинал (по-польски)
Kuźmicz zajmował się kolportażem ksiąg1171. Mścisławiec (pewnie w 1570 г.) udał się z Zabłudowa do Wilna, gdzie założył nową drukarnię, Fiodorow który wpierw tam pozostał, również opuścił Zabłudów w 1572 r. Odejście jego zbiegło się w czasie ze śmiercią Zygmunta Augusta, a więc z zakończeniem rozdziału podlaskiego w dziejach stolic Rzeczpospolitej. Środowisko dworskie najwidoczniej miało być głównym odbiorcą produkcji drukarskiej, a Nestor Kuźmicz jeszcze w 1584 r. nie rozliczył się z ksiąg wziętych do kolportażu. Pół roku po królu 12 XI 1572 r. zmarł też sam protektor Grzegorz Chodkiewicz. Akcję uruchomienia drukarni cyrylickiej w Zabłudowiu uznać należy za jeden z przejawów własnej wizji państwa litewskiego, którą posiadał Chodkiewicz, a która przejawiła się na sejmie lubelskim, gdy hetman Chodkiewicz z bratem Jerzym i bratankiem Janem przedstawili swój projekt unii, odrzucony, a hetman zrzekł się piastowanych urzędów i schronił się w rezydencji zabłudowskiej. Jego postawa w kwestii unii spowodowała, że nie złożył z dóbr: Zabłudów, Gródek, Choroszcz, Dojlidy i Fasty przysięgi Koronie Polskiej i królowi polskiemu. Pozostały one trwale w granicach Wlk. Ks. Litewskiego, gdy Podlasie, do którego historycznie przynależały, inkorporowano do Korony Polskiej.
CHODKIEWICZ JERZY, kasztelan trocki, zm. 6 VI 1569 r.
Z inwentarza starostwa tykocińskiego 1571 r. dowiadujemy się, że w Tykocinie na tzw. Grądziku Rybackim posiadali siedlisko potomkowie p. trockiego nieboszczyka Chodkiewicza. Plac liczył 8 pr. siedzibnych i zwolniony był od opłat. Jerzy Chodkiewicz spisał testament w Grodnie 6 VI 1568 r., zm. 6 VI 1569 r. Jego potomkami byli: Jewwa, Wasil i Hieronim z Zofii z Olelkowiczów księżnej słuckiej i Konstanty z Jewhenii Hornostajewnyś1172.
Jerzy Chodkiewicz służył królowi w polityce zagranicznej. W celach dyplomatycznych podróżował do Moskwy w 1563 i 1566 г1173. Pochowany został w Supraślu1174,
Na Podlasiu zarządzał starostwem bielskim (wzm. 16 XII 1561)1175. Dzierżawę objął po 1 II 1556 r., po wyjeździe z Polski królowej Bony. Powierzenie mu zarządu najbogatszego obok knyszyńskiego starostwa było miarą zaufania, jakim darzył go Zygmunt August.
CHWALCZEWSKI PIOTR, star. knyszyński (zm. 1566 r.)
W 1552 r. król powierzył zarząd wszystkich dóbr królewskich na Litwie Piotrowi Chwalczewskiemu. Nadał mu tytuł spravcy zamkov i dworov hospodarskich vo vsem VKL. W 1553 r. Chwalczewskiemu polecono urząd starosty knyszyńskiego. Dzięki jego wysiłkom starostwo to uważano za najlepiej zorganizowane na Litwie. T. Czacki oceniając działalność Chwalczewskiego pisał: Nigdy dokładniejszego dzieła żaden kraj nie miał. Nigdy twórczy geniusz piękniejszych w tym względzie nie dał i nie wykonał prawideł... Oddaję cześć jego pamięci, a zapewne, kto czytał jego dzieła, nie mógł odmówić zasłużonej pochwały1176. Jego zasługą jest opracowanie Ustawy dla starostwa knyszyńskiego, niedatowanego instruktażu gospodarczego, ciążących na chłopach obowiązkach 1177.
W 1556 r. król wyznaczył osobną komisję dla zbadania wyników dotychczasowej działalności Chwalczewskiego i przygotowania w porozumieniu z nim ustawy generalnej. Chwalczewski początkowo nie godził się na kontrolę, później jednak wziął udział w rewizji.
Chwalczewski był autorem Ustawy na wołoki i przedłożonej królowi do zatwierdzenia w 1557 r1178. Dawała ona Chwalczewskiemu szerokie wyjątkowe pełnomocnictwa. Jako naczelnemu kierownikowi reformy, podlegali Chwalczewskiemu wszyscy miernicy, którzy rozmierzali grunty poszczególnych wsi, pomierczy, zwani też superintendentami pomiary, będący zwierzchnikami mierników, którzy oznaczali kataster gruntu i przeprowadzali komasację. Może z doświadczeń knyszyńskich wynikały też dodatkowe instrukcje króla z 20 У i 20 VI 1558 r. uzupełniające Ustawę na wołoki1179.
Chwalczewski uregulował sytuację sądownictwa miasta Knyszyna. 16 II 1554 r. zorganizował na nowo sąd knyszyński. W księdze miejskiej nr 1 znajdujemy wpis: Poczynają się akta albo sprawy sądów miasta knissinskiego z urzędu dane od ur. p. Piotra Chwaliczowskiego rzące zamków i dworów KIM WKL starosty knissinskiego etc., natenczas namiesnikiem będąседо...°1180 Okazuje się, że sąd miejski wójtowsko-burmistrzowski został podporządkowany staroście-dzierżawcy.
Do 1561 r. Chwalczewski założył w starostwie knyszyńskim 16 nowych
Сноски
1171 s, Ptaszyński, /wan Fedorow drukarz ruski we Lwowie z końca XVI wieku, „Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń Wydziału Filologicznego PAU”, t. 11, Kraków 1886, s. 38.
1172 AP Kraków, АМСЬ, nr 38, К. 1-3.
1173 7. Jasnowski, Chodkiewicz Jerzy, PSB, t. 3, s. 369.
1174 Prawa i przywileje, nr 20, k. 184.
1175 AP Białystok, Kamera, nr 3240, k. 3-3v.
1176 т. Czacki, O litewskich i polskich prawach, t. 1, s. 272-273.
1177 т.т. Baranowski, Materiały do dziejów wsi polskiej, z. 1, s. 11-18.
1178 Por. Tekst Ustawy na wołoki z 1 TV 1557 r. BU Toruń, nr 877: М. Łastoński, Gistaryia Belaruska..., s. 339-364.
1179 BU Toruń, nr 877.
1180 АСАР Warszawa, Ks. miasta Knyszyna, nr 1, k. 16 i 40.
Перевод на русский (машинный)
Кузьмич занимался распространением книг.1171. Ходжлавич (вероятно, в 1570 г.) отправился из Заблудьева в Вильнюс, где основал новую типографию, Федоров, который сначала там остался, также покинул Заблудь в 1572 году. Его уход совпал со смертью Сигизмунда Августа, а значит, с окончанием подляского раздела в истории столицы Речи Посполитой. Акция открытия Кыргызской печати в Заблудьве должна рассматриваться как одно из проявлений собственного видения Литовского государства, которое было у Ходкевича и которое проявилось на Люблинском сейме, когда гетман Ходкевич с братом Ежи и племянником Яном представили свой проект союза, отвергнутый, а гетман отказался от своих постов и укрылся в его резиденции.
Ежи Ходкевич, каштелян троцкий 6 июня 1569 г.
Из инвентаря старосты Тыкочинского 1571 г. мы узнаем, что в Тыкочине на так называемом Рыбацком усадьбе жили потомки троцкого покойника Ходкевича. Площадь насчитывала 8 первобытных помещиков и была освобождена от уплаты налогов. Ежи Ходкевич написал завещание в Гродно 6 VI 1568 г., умер 6 VI 1569 г. Князья1172.
Ежи Ходкевич служил королю во внешней политике. В дипломатических целях он ездил в Москву в 1563 и 1566 гг.1173. Похоронен в Супрасле1174,
На Подляском управлял старостью Белой (умер 16 декабря 1561)1175. Арендовать его начал после 1 февраля 1556 года, после того, как королева Боны покинула Польшу. Доверить ему управление самого богатого рядом с Кнышинским старостой было мерой доверия, которым его оказывал Сигизмунд Август.
ХВАЛЬЧЕВСКИЙ ПЕТР, Кнышинский стар. (умер 1566 г.)
В 1552 году король доверил управление всеми королевскими правами в Литве Петру Хвальчевскому. Он, вероятно, присвоил ему титул правителя замков и усадеб хозяйства во всех ВКЛ. В 1553 году Хвалчевскому было поручено должность старосты Кнышинского. Благодаря его усилиям это староста считался лучшим организованным в Литве. Т. Чацкий, судя по деятельности, никогда не писал гениев.1176. Его заслугой является разработка закона для старосты Кнышинского, недатированного экономического инструктажа, обременительных на крестьян обязанностями1177.
В 1556 году король назначил отдельную комиссию для изучения результатов деятельности Хвальчевского и подготовки по согласованию с ним генерального закона. Хвалчевский сначала не согласился на контроль, но позже принял участие в пересмотре.
Хвалчевский был автором Закона о волах и был представлен королю на утверждение в 1557 году.1178. Она давала Хвалчевскому широкие исключительные полномочия. Как главному руководителю реформы, подлежали Хвалчевскому все раввины, которые измеряли земельные участки отдельных деревень, мерные, также называвшиеся суперинтендантами измерений, являвшиеся предводителями измерений, которые обозначали кадастр земли и проводили комассию. Возможно, из опыта Кнышинского были получены дополнительные указания короля 20 Устава.1179.
Хвалчевский урегулировал ситуацию в судебной системе города Кнышина. 16 февраля 1554 года он вновь организовал Кнышинский суд. В городской книге No 1 есть запись: Действуют дела или дела судов Книсинского города с должности, данные от г. П.Хвалічевского, закрепляющие замки и дворы КИМ ВКЛ мэра Книсинского и т.д.1180 Получается, что городской суд Войтово-Мермистровский был подчинен старожилам-арендаторам.
До 1561 года Хвалчевский основал в Кнышинском старосте 16 новых
Сноски
1171 с, Пташинский, /ван Федоров, русский типограф во Львове конца XVI века, «Рассуждения и отчеты о заседаниях филологического факультета ПАУ», т. 11, Краков 1886, стр. 38.
1172 Краков, АП, No 38, К. 1-3.
1173 7. Ясновский, Ходкевич Ежи, PSB, т. 3, с. 369.
1174 Права и привилегии, ст. 184.
1175 AP Белосток, камера, No 3240, к. 3-3v.
1176 Т.Чацкий, О литовских и польских правах, т. 1, с. 272-273.
1177 Т. Барановский, Материалы для истории польской деревни, с. 1, с. 11-18.
1178 Ср. Текст Закона о волах от 1 ТВ 1557 г. БУ Торунь, No 877: М. Ластонский, Гистария Белорусская..., с. 339-364.
1179 Ул. Тверская, No 877.
1180 Варшава, Кнышина, No 1, к. 16 и 40.