Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 225, с. 422-423
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 422-423
Оригинал (по-польски)
Zakładaniu miasta Zabłudowa towarzyszył proces osadniczy. Kilka miesięcy wcześniej w Łomży 25 I 1553 r. królowa Bona zwolniła majętność zabłudowską od wchodów poddanych włości bielskiej i suraskiej. Poleciła też swym sługom, by zorientowali się w wysokości dani miodowej, która przychodziła do zamku bielskiego z terytorium puszczy Błudów, by ją zamienić na daninę pieniężną”.
Założenie miasta Zabłudowa w 1553 r. zbiegło się w czasie z urządzeniem w niedalekim sąsiedztwie, w Knyszynie, centralnej rezydencji monarszej ostatniego Jagiellona. Aleksander, a później jego syn Grzegorz Chodkiewiczowie byli dygnitarzami litewskimi i należeli do ścisłej elity w całym państwie. Bliskość Knyszyna, w którym król zaczął dłużej przemieszkiwać właśnie od 1553 r. powodowała, że Grzegorz Chodkiewicz zakładając miasto musiał liczyć się z aspektem prestiżowym i szerszym programem miasteczka rezydencjonalnego. Lokalizacja drukarni, zwiększenie uposażenia kościoła, erygowanie cerkwi, szpitali-przytułków, wreszcie szkoły, co nastąpiło w 1567 r. wyraźnie wskazuje, że Zabłudów miał być miasteczkiem-etykietą pana wileńskiego i zarazem hetmana WKL.
Właśnie te względy zadecydowały o nadaniu miastu regularnego, starannie rozmierzonego układu przestrzennego. Dziełem Grzegorza Chodkiewicza była myśl usytuowania miasteczka w sąsiedztwie wielkopańskiej rezydencji, gdzie siedziba dworska oddzielona była rzeką i stawem. Rozplanowano bardzo duży, zbliżony do kwadratu rynek. We wschodnich narożach rynkowych, gdzie układ miejski korespondował z rezydencją wielkopańską, umieszczono kościół i cerkiew. Z każdego naroża rynku poprowadzono parę zbiegających się pod kątem prostym ulic, z których większość była wyprowadzeniem gościńców — suraskiego, bielskiego, knyszyńskiego (choroskiego), gródkowego (i z Monasteru Supraskiego), krynickiego i narewskiego (ten obok rezydencji wiódł do Wielkiej Drogi z Wilna do Krakowa). Inne ulice łączyły dodatkowo jurydyki — cerkiewną i kościelną, osadę młyńską oraz samą rezydencję. Czytelność powiązań komunikacyjnych rynku i układu urbanistycznego w Zabłudowiu, aż po dzień dzisiejszy świadczy o wysokim poziomie umiejętności urbanistycznych planisty. Osada należy do rzadkiego przykładu miast założonych na surowym korzeniu. Archaicznymi elementami jednak są: wprowadzenie gościńca suraskiego, kierunek gościńca gródkowego, wreszcie — jak się wydaje — układ części miasta przy dawnej ul. Lewoszkowej. System parcel i ogrodów ul. Lewoszkowej (dziś Sikorskiego), oddzielony strumieniem Muchawiec, mógł pierwot-1112
nie stanowić samodzielną wieś, przed 1553 r. Dawną wieś pozostawiono jako segment nowego renesansowego rozplanowania. W skomponowaniu organizmu miejskiego G. Chodkiewicz skorzystał bez wątpienia z umiejętności mierniczych królewskich, zatrudnionych w tym czasie przez Bonę i Żygmunta Augusta przy pracach geodezyjnych i planistycznych w domenie тпопатвле) 1113.
Siedzibę zarządu dóbr zabłudowskich również przeniesiono na obecne miejsce ok. 1553 r. Pierwotnie zapewne mieściła się ona gdzie indziej, w uroczysku Zamczysko1114. Usytuowano go po przeciwnej stronie rzeki Rudni, na której urządzono stawy. Od strony miasta groblą przy młynie wiodła ul. Dworska (dziś Mickiewicza). Tu usytuowana była brama, ponad którą znajdowała się sala stara, w 1622 r. opisywana jako sala stara, wyjrzenie z niej na trzy strony. Dalej przy dziedzińcu wśród innych zabudowań zbudowano dom wielki, a obok niego stał zbudowany w bliżej nieznanym czasie dom wielki z pokojem księcia JM i stołową izbą (1622 r.). Całość zabudoмай wypełniały niezwykle liczne inne zabudowania magazynowe, inwentarskie. Zwracała też uwagę obszerna stajna, a w mieście na rogu rynku, przy ul. Do dworu stał dom kawalkatorski. Całość uzupełniały ogrody, w XVII w. określane jako dworskie. W pewnej odległości od rezydencji znajdował się zwierzyniec jeleni. Rozbudowane stawy zalewowe, które urządzono na Milatynie (Rudni) pomiędzy dworcem a miastem były swoistą kopią zasad znanych z rezydencji knyszyńskiej, wybudowanej w tym samym czasie dla króla Zygmunta Augusta1115.
W 1557 r. w starostwie knyszyńskim dokonano lokacji miasta Augustowa, która odbyła się na surowym korzeniu. Usytuowano je na wysokim brzegu rzeki Netty, nieopodal jeziora Necko. Założycielem był Piotr Chwalczewski, a wg opinii historyka J. Wiśniewskiego współdziałał w tym Job Preytfus. Pomiarów dokonano w 1555 r. W układzie urbanistycznym zwracała uwagę obecność aż dwóch rynków, większego i mniejszego. Większy liczył 200x170 m. Tak pokaźna przestrzeń rynkowa świadczyła o potrzebie zaspokojenia możliwości handlu, co w przygranicznym od strony Prus mieście miało swe uzasadnienie. Z Rynku wychodziły główne ulice, na zachód Niemiecka (ob. Kościuszki), Łecka (ob. Kopernika) i Rajgrodzka, na
Сноски
1112 5. К. Kossakowski, Monografie historyczno-genealogiczne..., t. I, s. 302-305.
1113 J, Maroszek, Renesansowy układ przestrzeni miasta Zabłudowa, „Zeszyty Naukowe Politechniki Białostockiej”. Nauki Techniczne, nr 98, Architektura, z. 13, s. 13-16. Por. Plan de Zablendoff, XVIII w., Politechnika Warszawska, Zbiory Zakładu Architektury Polskiej, nr U. I. 73.
1114 Por. Plan w zbiorach ROSiOŚK Białystok.
1115 7. Maroszek, Renesansowy układ..., op. cit., s. 13-57.
Перевод на русский (машинный)
Основание города Заблудьва сопровождалось процессом поселения. За несколько месяцев до этого в Ломже 25 и 1553 г. королева Бона освободила заблуждающее имение от входов, подчинённых белорусской и суранской вельмож. Она также посоветовала своим слугам узнать сумму медового сбора, которая приходила в замок с территории пустыни Блубы, чтобы заменить его на деньги».
Основание города Заблудьова в 1553 году совпало во времени с усадьбой в соседнем районе Кнышина, центральной резиденции монарха последнего Ягеллона. Александр, а позже его сын Гжегож Ходкевич были литовскими сановниками и принадлежали к элите по всей стране. Близость Кнышина, где король начал жить дольше, начиная с 15 лет.
Именно эти соображения и определили предоставление городу регулярной, тщательно продуманной пространственной планировки. Работами Гжегожа Ходкевича была идея расположения города в соседстве с великопанской резиденцией, где придворная резиденция была разделена рекой и прудом. Планировался очень большой, близкий к квадрату рынок. В восточных углах рынка, где городская планировка соответствовала резиденции великопанской церкви. Другие улицы также соединяли юрисдикцию церковную и церковную, мельничную и саму резиденцию. Читаемость коммуникационных связей рынка и урбанистической системы в Заблудовье до сегодняшнего дня свидетельствует о высоком уровне градостроительных навыков планировщика. Поселение относится к редким примерам городов, основанных на сыром корне. Архаическими элементами, однако, являются: введение сур1112
не являлась самостоятельной деревней, до 1553 г. Старая деревня была оставлена в качестве сегмента нового ренессансного плана. В составлении городского организма Г. Ходкевич, несомненно, использовал королевские навыки, занятые в то время Боной и Жигмунтом Августом при геодезических и планировочных работах в домене Пхопальское)1113.
Месторасположение заблудившихся также было перенесено на нынешнее место около 1553 года. Первоначально она, вероятно, располагалась в другом месте, в урочище Замчиско.1114. Он был расположен на противоположной стороне реки Рудной, на которой были устроены пруды. Со стороны города усадьба была построена на мельнице. Дом был построен на ул. Дворжа (сегодня Мицкевича). Здесь стояли ворота, над которыми находился старый зал, в 1622 году он описывался как старый зал, вид из него на три стороны. Далее при дворе рядом с ним был построен большой дом. Развитые водоемы, которые были построены на Милатине (Рудне) между резиденцией и городом, были своеобразной копией принципов, известных из Кнышинской резиденции, построенной в то же время для короля Сигизмунда Августа.1115.
В 1557 г. в Кнышинском старостве было благоустроено местечко города Августовка, которое проходило на сыром корне. Расположено оно на высоком берегу реки Нетты, недалеко от озера Нецко. Основателем был Петр Хвальчевский, а по мнению историка Й. Вишневского сотрудничал в этом Job Preytfus. Измерения были произведены в 1555 г. Присутствие крупных рынков.
Сноски
1112 5. К. Коссаковский, Историко-генеалогические монографии..., том I, с. 302-305.
1113 J, Maroszek, Ренессансное расположение пространства города Заблудова, Научные Зешиты Белостокского политехнического университета”. Технические науки, No 98, Архитектура, с. 13, стр. 13-16. Ср. План де Заблендофф, XVIII в., Варшавский политехнический университет, Коллекции Польского архитектурного института, No U. I. 73.
1114 План в сборе Белосток.
1115 7. Марокко, Ренессансный договор..., op. cit., с. 13-57.